Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Arūpāvacarakusalavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Arūpāvacarakusalavaṇṇanā

Ākāsānañcāyatanaṃ

265. IdāniV0.245 arūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ .
Tattha arūpūpapattiyāti arūpabhavo arūpaṃ , arūpe upapatti arūpūpapatti , tassā arūpūpapattiyā .
Maggaṃ bhāvetīti upāyaṃ hetuṃ kāraṇaṃ uppādeti vaḍḍheti .
Sabbasoti sabbākārena .
Sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho .
Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañcevaP0.201 tadārammaṇānañca .
Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘ rūpī rūpāni passatī ’ tiādīsu ( dha . sa .248; dī . ni .2.129).
Tassa ārammaṇampi ‘‘ bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dha . sa .244-246; dī . ni .2.173);
tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsenaM0.246 vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ , rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti .
Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .
Samatikkamāti virāgā nirodhā ca .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .
Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti .
Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti , samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti , tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘ tattha katamā rūpasaññā ?
Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti rūpasaññāyo .
Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti , vītikkanto , samatikkanto , tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ ti ( vibha .602) evaṃ vibhaṅge saññānaṃyeva samatikkamo vutto .
Yasmā pana ārammaṇasamatikkamenaV0.246 pattabbā etā samāpattiyo , na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya , tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā .
Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā .
Rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamā paṭighasaññā ?
Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā , imā vuccanti paṭighasaññāyo ’’ ti ( vibha .603).
Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbasoP0.202 dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti .
Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi – na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati – evaṃ santepi , aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃM0.247 catutthajjhāne viya , sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca , imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ .
Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi , atha kho na pahīnattā na santi .
Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati , rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti .
Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati .
Tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati .
Na kevalañca vattuṃ , ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati .
Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva paṭhamajjhānaṃ samāpannassa ‘‘ saddo kaṇṭako ’’ ti ( a . ni .10.72) vutto bhagavatā .
Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā .
Āḷāro ca kāḷāmo āruppasamāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa , na pana saddaṃ assosīti ( dī . ni .2.192).
Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ nānattānaṃ vā saññānaṃ .
Yasmā hi etā ‘‘ tattha katamā nānattasaññā ?
Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti nānattasaññāyo ’’ ti ( vibha .604) evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā idha adhippetā ;
asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti ;
yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , dvādasa akusalasaññā , ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññāV0.247 , dve akusalavipākasaññā , ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā , tasmā nānattasaññāti vuttā .
Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā .
Yasmā tā nāvajjati , na manasikaroti , na paccavekkhati , tasmātiP0.203 vuttaṃ hoti .
Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti , pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle , tasmā tāsaṃ ‘ samatikkamā atthaṅgamā ’ ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto .
Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , navaM0.248 kiriyāsaññā , dasa akusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti , tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati .
Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti .
Saṅkhepato cettha ‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā ’ ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ .
‘ Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ’ ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo .
Iti bhagavā ‘ pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena , dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena , catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenā ’ ti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .
Kiṃ kāraṇāti ce sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca .
Sace hi keci apaṇḍitā vadeyyuṃ ‘ satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati , ko nu kho etāya nibbattitāya attho ?
Ko ānisaṃso ’ ti te evaṃ vattuṃ mā labhantūti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .
Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati –
‘ evaṃsantā kira ayaṃ samāpatti , evaṃpaṇītā , nibbattessāma nan ’ ti .
Athassa nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti .
Palobhanatthañcāpi nesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi , visakaṇṭakavāṇijo viya .
Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāyaV0.248 paccantagāmaṃ gantvā ‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā ‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ , yo naṃ khādati so marati , kaṇṭakopi vijjhitvā māreti .
Ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .
Taṃ disvā vāṇijo ‘ avohārakusalā imeP0.204 gāmikā , handa ne upāyena gaṇhāpemī ’ ti ‘ atimadhuraṃ gaṇhatha atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī ’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā niggantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ .
Tattha vāṇijassa ‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā ’ ti vacanaṃ .
‘ Ubhopete kakkhaḷāM0.249 , ko ettha ānisaṃso ’ ti ?
Gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘ bhagavā ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethāti āha , ko ettha ānisaṃso ?
Nāssa guṇaṃ jānāmā ’ ti sotūnaṃ cintanaṃ .
Athassa vāṇijassa ‘ atimadhuraṃ gaṇhathā ’ tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ .
Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā , gāmikā viya guḷaṃ , iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantīti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi .
Ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ti ettha nāssa antoti anantaṃ .
Ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ .
Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ .
Taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa , devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ .
Iti ākāsānañcaṃ ca taṃ āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ .
Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ .
Tasmiṃ ākāsānañcāyatane appanāppattāya saññāya sahagataṃ ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ .
Yathā pana aññattha ‘ ananto ākāso ’ ti ( vibha .508; dī . ni .2.129) vuttaṃ , evamidha anantanti vā parittanti vā na gahitaṃ .
Kasmā ?
Anante hi gahite parittaṃ na gayhati , paritte gahite anantaṃ na gayhati .
Evaṃ sante ārammaṇacatukkaṃ na pūrati , desanā soḷasakkhattukā na hoti .
Sammāsambuddhassa ca imasmiṃ ṭhāne desanaṃ soḷasakkhattukaṃ kātuṃV0.249 ajjhāsayo , tasmā anantanti vā parittanti vā avatvā ‘ ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ’ ti āha .
Evañhi sati ubhayampi gahitameva hoti .
Ārammaṇacatukkaṃ pūrati , desanā soḷasakkhattukā sampajjati .
Avaseso pāḷiattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .
RūpāvacaracatutthajjhānanikantipariyādānadukkhatāyaP0.205 cettha dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā hoti .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca veditabbā .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pana pavattaṃ jhānaṃ parittārammaṇaṃ vipulakasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ appamāṇārammaṇanti veditabbaṃ .
Upekkhābrahmavihāre viya ca idhāpi catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā hontiM0.250 .
Yathā cettha evaṃ ito paresupi .
Visesamattameva pana tesu vaṇṇayissāma .

Viññāṇañcāyatanaṃ

266. Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti , ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Viññāṇañcāyatanasaññāsahagatan ti , ettha pana anantanti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ .
Anantameva ānañcaṃ .
Viññāṇaṃ ānañcaṃ viññāṇānañcanti avatvā viññāṇañcanti vuttaṃ .
Ayañhettha rūḷhīsaddo .
Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imāya saññāya āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ .
Tasmiṃ viññāṇañcāyatane pavattāya saññāya sahagatanti viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākāse pavattaviññāṇārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha ākāsānañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāsārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattiyā parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .

Ākiñcaññāyatanaṃ

267. ViññāṇañcāyatanaṃV0.250 samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva viññāṇañca āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ca ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcātiP0.206 ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Ākiñcaññāyatanasaññāsahagatan tiM0.251 ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ ;
antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti .
Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ .
Ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ .
Tasmiṃ ākiñcaññāyatane pavattāya saññāya sahagatanti ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha viññāṇañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanā parivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇatāya parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .

Nevasaññānāsaññāyatanaṃ

Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇe ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatan ti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , yathā paṭipannassa sā saññā hoti , taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘ nevasaññīnāsaññī ’’ ti uddharitvā ‘‘ taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikarotiP0.207V0.251 saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti , tena vuccati nevasaññīnāsaññī ’’ ti ( vibha .619) vuttaṃ .
Tattha ‘ santato manasikarotī ’ ti ‘ santā vatāyaṃ samāpatti , yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī ’ ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘ santā ’ ti manasikaroti .
Santato ce manasikaroti , kathaṃ samatikkamo hotīti ?
Anāvajjitukāmatāya .
So hi kiñcāpi naṃ santatoM0.252 manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti .
Kasmā ?
Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya .
Yathā hi rājā mahaccarājānubhāvena hatthikkhandhagato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni karonte disvā ‘ aho vata re chekā ācariyā , īdisānipi nāma sippāni karissantī ’ ti , evaṃ tesaṃ chekatāya tussati , na cassa evaṃ hoti –
‘ aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyyan ’ ti .
Taṃ kissa hetu ?
Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya .
So sippike samatikkamitvāva gacchati .
Evamevesa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti .
So taṃ santato manasi karonto taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti , yāya ‘ nevasaññīnāsaññī nāma hoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī ’ ti vuccati .
‘ Saṅkhārāvasesasamāpattin ’ ti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ .
Idāni yaṃ taṃ evaṃ adhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , taṃ atthato dassetuṃ ‘‘ nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā , upapannassa vā , diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā ’’ ti ( vibha .620) vuttaṃ .
Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā .
Vacanattho panettha – oḷārikāya saññāya abhāvato , sukhumāya ca bhāvato , nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā , nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ .
Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattāV0.252 āyatanañcātiP0.208 nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Atha vā yāyamettha saññā , sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññāM0.253 , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā .
Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Na kevalañcettha saññāva edisī , atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā , cittampi nevacittaṃ nācittaṃ , phassopi nevaphasso nāphassoti .
Esa nayo sesasampayuttadhammesu .
Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā .
Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esamattho vibhāvetabbo – sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi .
Taṃ yāgupānakāle thero ‘ pattamāharā ’ ti āha .
So ‘ patte telamatthi , bhante ’ ti āha .
Tato ‘ āhara , sāmaṇera , telaṃ nāḷiṃ pūressāmī ’ ti vutte ‘ natthi , bhante , telan ’ ti āha .
Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti hoti , nāḷipūraṇādīnaṃ abhāvavasena natthīti hoti , evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .
Kimpanettha saññākiccanti ?
Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ .
Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu , sañjānanakiccampesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti .
Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti .
Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi .
Apica āyasmā sāriputto , pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya .
Sopi ‘‘ evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ( ma . ni .3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva , no anupadadhammavipassanāvasena .
Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti .
Yathā ca pattamakkhanatelūpamāya evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo .
MaggapaṭipannassaP0.209 kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokamudakaṃ disvā ‘ udakaṃ , bhante , upāhanā omuñcathā ’ ti āha .
Tato therena ‘ sace udakamatthi , āhara nhānasāṭakaṃ , nhāyissāmī ’ tiM0.254 vutte ‘ natthi , bhante ’ ti āha .
Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti hotiV0.253 , nhānaṭṭhena natthīti hoti , evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya neva saññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .
Na kevalañca etāheva , aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo .
Iti imāya nevasaññānāsaññāyatane pavattāya saññāya nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya vā saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākiñcaññāyatanasamāpattiārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattitāya parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .
Asadisarūpo nātho , āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha ;
Taṃ iti ñatvā tasmiṃ , pakiṇṇakakathāpi viññeyyā .
Arūpasamāpattiyo hi –
Ārammaṇātikkamato , catassopi bhavantimā ;
Aṅgātikkamametāsaṃ , na icchanti vibhāvino .
Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā , ākāsātikkamato dutiyā , ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā , ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthāti sabbathā ‘ ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā ’ arūpasamāpattiyoti veditabbā .
Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā .
Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi .
Sabbāsupi hi etāsu upekkhā cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti .
Evaṃ santepi –
Supaṇītatarā honti , pacchimā pacchimā idha ;
Upamā tattha viññeyyā , pāsādatalasāṭikā .
YathāM0.255P0.210V0.254 hi catubhūmakapāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālāsādurasapānabhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañca kāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu , dutiye tato paṇītatarā , tatiye tato paṇītatamā , catutthe sabbapaṇītā ;
tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva , natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso , pañcakāmaguṇasamiddhivisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti .
Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu , āyāmena vitthārena ca samappamāṇā ;
tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā , natthi tāsaṃ pamāṇato viseso , sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti , evameva kiñcāpi catūsupi etāsu upekkhā cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti , atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgānaṃ paṇītapaṇītatarabhāvena supaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā .
Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā –
Asucimhi maṇḍape laggo , eko taṃ nissito paro ;
Añño bahi anissāya , taṃ taṃ nissāya cāparo .
Ṭhito catūhi etehi , purisehi yathākkamaṃ ;
Samānatāya ñātabbā , catassopi vibhāvinā .( visuddhi .1.291);
Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo .
Atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo , laggito viya aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito .
Athañño āgantvā cintesi –
‘ yo esa maṇḍape laggo , yo ca taṃ nissito , ubhopete duṭṭhitā ;
dhuvo ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto , handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī ’ ti so tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassaM0.256 tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi .
TatthaV0.255 asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ .
Asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃP0.211 .
Maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ .
Tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ , bahiṭhito viya , ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .
Maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭhitañca ‘ suṭṭhito ’ ti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pavattamānañca –
Ārammaṇaṃ karoteva , aññābhāvena taṃ idaṃ ;
Diṭṭhadosampi rājānaṃ , vuttihetu yathā jano .( visuddhi .1.292);
Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘ āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva .
Yathā kiṃ ?
‘ Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano ’.
Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘ pharusasamācāro ayan ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati , evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva .
Evaṃ kurumānañca –
Āruḷho dīghanisseṇiṃ , yathā nisseṇibāhukaṃ ;
Pabbataggañca āruḷho , yathā pabbatamatthakaṃ .
Yathā vā girimāruḷho , attanoyeva jaṇṇukaṃ ;
Olubbhati tathevetaṃ , jhānamolubbha vattatīti .( visuddhi .1.293);
Arūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā .