Arūpāvacarakusalavaṇṇanā
Ākāsānañcāyatanaṃ
265. Idāni
V0.245 arūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ .Tattha arūpūpapattiyāti arūpabhavo arūpaṃ , arūpe upapatti arūpūpapatti , tassā arūpūpapattiyā .
Maggaṃ bhāvetīti upāyaṃ hetuṃ kāraṇaṃ uppādeti vaḍḍheti .
Sabbasoti sabbākārena .
Sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho .
Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva
P0.201 tadārammaṇānañca .Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘ rūpī rūpāni passatī ’ tiādīsu ( dha . sa .248; dī . ni .2.129).
Tassa ārammaṇampi ‘‘ bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dha . sa .244-246; dī . ni .2.173);
tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena
M0.246 vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ .Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ , rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti .
Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .
Samatikkamāti virāgā nirodhā ca .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .
Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti .
Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti , samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti , tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘ tattha katamā rūpasaññā ?
Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti rūpasaññāyo .
Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti , vītikkanto , samatikkanto , tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ ti ( vibha .602) evaṃ vibhaṅge saññānaṃyeva samatikkamo vutto .
Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena
V0.246 pattabbā etā samāpattiyo , na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya , tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā .Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā .
Rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamā paṭighasaññā ?
Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā , imā vuccanti paṭighasaññāyo ’’ ti ( vibha .603).
Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso
P0.202 dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti .Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi – na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati – evaṃ santepi , aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ
M0.247 catutthajjhāne viya , sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca , imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ .Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi , atha kho na pahīnattā na santi .
Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati , rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti .
Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati .
Tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati .
Na kevalañca vattuṃ , ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati .
Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva paṭhamajjhānaṃ samāpannassa ‘‘ saddo kaṇṭako ’’ ti ( a . ni .10.72) vutto bhagavatā .
Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā .
Āḷāro ca kāḷāmo āruppasamāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa , na pana saddaṃ assosīti ( dī . ni .2.192).
Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ nānattānaṃ vā saññānaṃ .
Yasmā hi etā ‘‘ tattha katamā nānattasaññā ?
Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti nānattasaññāyo ’’ ti ( vibha .604) evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā idha adhippetā ;
asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti ;
yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , dvādasa akusalasaññā , ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā
V0.247 , dve akusalavipākasaññā , ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā , tasmā nānattasaññāti vuttā .Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā .
Yasmā tā nāvajjati , na manasikaroti , na paccavekkhati , tasmāti
P0.203 vuttaṃ hoti .Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti , pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle , tasmā tāsaṃ ‘ samatikkamā atthaṅgamā ’ ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto .
Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , nava
M0.248 kiriyāsaññā , dasa akusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti , tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ .Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati .
Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti .
Saṅkhepato cettha ‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā ’ ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ .
‘ Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ’ ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo .
Iti bhagavā ‘ pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena , dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena , catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenā ’ ti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .
Kiṃ kāraṇāti ce sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca .
Sace hi keci apaṇḍitā vadeyyuṃ ‘ satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati , ko nu kho etāya nibbattitāya attho ?
Ko ānisaṃso ’ ti te evaṃ vattuṃ mā labhantūti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .
Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati –
‘ evaṃsantā kira ayaṃ samāpatti , evaṃpaṇītā , nibbattessāma nan ’ ti .
Athassa nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti .
Palobhanatthañcāpi nesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi , visakaṇṭakavāṇijo viya .
Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāya
V0.248 paccantagāmaṃ gantvā ‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’ ti ugghosesi .Taṃ sutvā gāmikā ‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ , yo naṃ khādati so marati , kaṇṭakopi vijjhitvā māreti .
Ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .
Taṃ disvā vāṇijo ‘ avohārakusalā ime
P0.204 gāmikā , handa ne upāyena gaṇhāpemī ’ ti ‘ atimadhuraṃ gaṇhatha atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī ’ ti ugghosesi .Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā niggantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ .
Tattha vāṇijassa ‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā ’ ti vacanaṃ .
‘ Ubhopete kakkhaḷā
M0.249 , ko ettha ānisaṃso ’ ti ?Gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘ bhagavā ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethāti āha , ko ettha ānisaṃso ?
Nāssa guṇaṃ jānāmā ’ ti sotūnaṃ cintanaṃ .
Athassa vāṇijassa ‘ atimadhuraṃ gaṇhathā ’ tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ .
Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā , gāmikā viya guḷaṃ , iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantīti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi .
Ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ti ettha nāssa antoti anantaṃ .
Ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ .
Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ .
Taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa , devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ .
Iti ākāsānañcaṃ ca taṃ āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ .
Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ .
Tasmiṃ ākāsānañcāyatane appanāppattāya saññāya sahagataṃ ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ .
Yathā pana aññattha ‘ ananto ākāso ’ ti ( vibha .508; dī . ni .2.129) vuttaṃ , evamidha anantanti vā parittanti vā na gahitaṃ .
Kasmā ?
Anante hi gahite parittaṃ na gayhati , paritte gahite anantaṃ na gayhati .
Evaṃ sante ārammaṇacatukkaṃ na pūrati , desanā soḷasakkhattukā na hoti .
Sammāsambuddhassa ca imasmiṃ ṭhāne desanaṃ soḷasakkhattukaṃ kātuṃ
V0.249 ajjhāsayo , tasmā anantanti vā parittanti vā avatvā ‘ ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ’ ti āha .Evañhi sati ubhayampi gahitameva hoti .
Ārammaṇacatukkaṃ pūrati , desanā soḷasakkhattukā sampajjati .
Avaseso pāḷiattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .
Rūpāvacaracatutthajjhānanikantipariyādānadukkhatāya
P0.205 cettha dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā hoti .Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca veditabbā .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pana pavattaṃ jhānaṃ parittārammaṇaṃ vipulakasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ appamāṇārammaṇanti veditabbaṃ .
Upekkhābrahmavihāre viya ca idhāpi catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā honti
M0.250 .Yathā cettha evaṃ ito paresupi .
Visesamattameva pana tesu vaṇṇayissāma .
Viññāṇañcāyatanaṃ
266. Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti , ettha tāva pubbe vuttanayena ākāsānañcaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Viññāṇañcāyatanasaññāsahagatan ti , ettha pana anantanti manasikātabbavasena nāssa antoti anantaṃ .
Anantameva ānañcaṃ .
Viññāṇaṃ ānañcaṃ viññāṇānañcanti avatvā viññāṇañcanti vuttaṃ .
Ayañhettha rūḷhīsaddo .
Tadeva viññāṇañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imāya saññāya āyatananti viññāṇañcāyatanaṃ .
Tasmiṃ viññāṇañcāyatane pavattāya saññāya sahagatanti viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākāse pavattaviññāṇārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha ākāsānañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāsārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattiyā parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .
Ākiñcaññāyatanaṃ
267. Viññāṇañcāyatanaṃ
V0.250 samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva viññāṇañca āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ .Vuttanayeneva ca ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti
P0.206 ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .Ākiñcaññāyatanasaññāsahagatan ti
M0.251 ettha pana nāssa kiñcananti akiñcanaṃ ;antamaso bhaṅgamattampi assa avasiṭṭhaṃ natthīti vuttaṃ hoti .
Akiñcanassa bhāvo ākiñcaññaṃ .
Ākāsānañcāyatanaviññāṇāpagamassetaṃ adhivacanaṃ .
Taṃ ākiñcaññaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena imissā saññāya āyatananti ākiñcaññāyatanaṃ .
Tasmiṃ ākiñcaññāyatane pavattāya saññāya sahagatanti ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha viññāṇañcāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanā parivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇatāya parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .
Nevasaññānāsaññāyatanaṃ
Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññaṃ āyatanamassa adhiṭṭhānaṭṭhenāti jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ .
Vuttanayeneva ārammaṇampi .
Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇe ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetaṃ ekajjhaṃ katvā ‘ ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā ’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatan ti ettha pana yāya saññāya bhāvato taṃ nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , yathā paṭipannassa sā saññā hoti , taṃ tāva dassetuṃ vibhaṅge ‘‘ nevasaññīnāsaññī ’’ ti uddharitvā ‘‘ taññeva ākiñcaññāyatanaṃ santato manasikaroti
P0.207V0.251 saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāveti , tena vuccati nevasaññīnāsaññī ’’ ti ( vibha .619) vuttaṃ .Tattha ‘ santato manasikarotī ’ ti ‘ santā vatāyaṃ samāpatti , yatra hi nāma natthibhāvampi ārammaṇaṃ karitvā ṭhassatī ’ ti evaṃ santārammaṇatāya naṃ ‘ santā ’ ti manasikaroti .
Santato ce manasikaroti , kathaṃ samatikkamo hotīti ?
Anāvajjitukāmatāya .
So hi kiñcāpi naṃ santato
M0.252 manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti esa ābhogo samannāhāro manasikāro na hoti .Kasmā ?
Ākiñcaññāyatanato nevasaññānāsaññāyatanassa santatarapaṇītataratāya .
Yathā hi rājā mahaccarājānubhāvena hatthikkhandhagato nagaravīthiyaṃ vicaranto dantakārādayo sippike ekaṃ vatthaṃ daḷhaṃ nivāsetvā ekena sīsaṃ veṭhetvā dantacuṇṇādīhi samokiṇṇagatte anekāni dantavikatiādīni karonte disvā ‘ aho vata re chekā ācariyā , īdisānipi nāma sippāni karissantī ’ ti , evaṃ tesaṃ chekatāya tussati , na cassa evaṃ hoti –
‘ aho vatāhaṃ rajjaṃ pahāya evarūpo sippiko bhaveyyan ’ ti .
Taṃ kissa hetu ?
Rajjasiriyā mahānisaṃsatāya .
So sippike samatikkamitvāva gacchati .
Evamevesa kiñcāpi taṃ samāpattiṃ santato manasikaroti , atha khvassa ‘ ahametaṃ samāpattiṃ āvajjissāmi samāpajjissāmi adhiṭṭhahissāmi vuṭṭhahissāmi paccavekkhissāmī ’ ti neva esa ābhogo samannāhāro manasikāro hoti .
So taṃ santato manasi karonto taṃ paramasukhumaṃ appanāppattaṃ saññaṃ pāpuṇāti , yāya ‘ nevasaññīnāsaññī nāma hoti , saṅkhārāvasesasamāpattiṃ bhāvetī ’ ti vuccati .
‘ Saṅkhārāvasesasamāpattin ’ ti accantasukhumabhāvappattasaṅkhāraṃ catutthāruppasamāpattiṃ .
Idāni yaṃ taṃ evaṃ adhigatāya saññāya vasena nevasaññānāsaññāyatananti vuccati , taṃ atthato dassetuṃ ‘‘ nevasaññānāsaññāyatananti nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannassa vā , upapannassa vā , diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā ’’ ti ( vibha .620) vuttaṃ .
Tesu idha samāpannassa cittacetasikā dhammā adhippetā .
Vacanattho panettha – oḷārikāya saññāya abhāvato , sukhumāya ca bhāvato , nevassa sasampayuttadhammassa jhānassa saññā , nāsaññāti nevasaññānāsaññaṃ .
Nevasaññānāsaññañca taṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattā
V0.252 āyatanañcātiP0.208 nevasaññānāsaññāyatanaṃ .Atha vā yāyamettha saññā , sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā
M0.253 , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññāti nevasaññānāsaññā .Nevasaññānāsaññā ca sā sesadhammānaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
Na kevalañcettha saññāva edisī , atha kho vedanāpi nevavedanā nāvedanā , cittampi nevacittaṃ nācittaṃ , phassopi nevaphasso nāphassoti .
Esa nayo sesasampayuttadhammesu .
Saññāsīsena panāyaṃ desanā katāti veditabbā .
Pattamakkhanatelappabhutīhi ca upamāhi esamattho vibhāvetabbo – sāmaṇero kira telena pattaṃ makkhetvā ṭhapesi .
Taṃ yāgupānakāle thero ‘ pattamāharā ’ ti āha .
So ‘ patte telamatthi , bhante ’ ti āha .
Tato ‘ āhara , sāmaṇera , telaṃ nāḷiṃ pūressāmī ’ ti vutte ‘ natthi , bhante , telan ’ ti āha .
Tattha yathā antovutthattā yāguyā saddhiṃ akappiyaṭṭhena telaṃ atthīti hoti , nāḷipūraṇādīnaṃ abhāvavasena natthīti hoti , evaṃ sāpi saññā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya nevasaññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .
Kimpanettha saññākiccanti ?
Ārammaṇasañjānanañceva vipassanāya ca visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananaṃ .
Dahanakiccamiva hi sukhodake tejodhātu , sañjānanakiccampesā paṭuṃ kātuṃ na sakkoti .
Sesasamāpattīsu saññā viya vipassanāya visayabhāvaṃ upagantvā nibbidājananampi kātuṃ na sakkoti .
Aññesu hi khandhesu akatābhiniveso bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanakkhandhe sammasitvā nibbidaṃ pattuṃ samattho nāma natthi .
Apica āyasmā sāriputto , pakativipassako pana mahāpañño sāriputtasadisova sakkuṇeyya .
Sopi ‘‘ evaṃ kirime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ( ma . ni .3.95) evaṃ kalāpasammasanavaseneva , no anupadadhammavipassanāvasena .
Evaṃ sukhumattaṃ gatā esā samāpatti .
Yathā ca pattamakkhanatelūpamāya evaṃ maggudakūpamāyapi ayamattho vibhāvetabbo .
Maggapaṭipannassa
P0.209 kira therassa purato gacchanto sāmaṇero thokamudakaṃ disvā ‘ udakaṃ , bhante , upāhanā omuñcathā ’ ti āha .Tato therena ‘ sace udakamatthi , āhara nhānasāṭakaṃ , nhāyissāmī ’ ti
M0.254 vutte ‘ natthi , bhante ’ ti āha .Tattha yathā upāhanatemanamattaṭṭhena udakaṃ atthīti hoti
V0.253 , nhānaṭṭhena natthīti hoti , evampi sā paṭusaññākiccaṃ kātuṃ asamatthatāya neva saññā , saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā nāsaññā hoti .Na kevalañca etāheva , aññāhipi anurūpāhi upamāhi esa attho vibhāvetabbo .
Iti imāya nevasaññānāsaññāyatane pavattāya saññāya nevasaññānāsaññāyatanabhūtāya vā saññāya sahagatanti nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ .
Ākiñcaññāyatanasamāpattiārammaṇassa jhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Idha ākiñcaññāyatanasamāpattiyā nikantipariyādānadukkhatāya dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pavattitaviññāṇāpagamārammaṇaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattitāya parittārammaṇatā , vipariyāyena appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Sesaṃ purimasadisameva .
Asadisarūpo nātho , āruppaṃ yaṃ catubbidhaṃ āha ;
Taṃ iti ñatvā tasmiṃ , pakiṇṇakakathāpi viññeyyā .
Arūpasamāpattiyo hi –
Ārammaṇātikkamato , catassopi bhavantimā ;
Aṅgātikkamametāsaṃ , na icchanti vibhāvino .
Etāsu hi rūpanimittātikkamato paṭhamā , ākāsātikkamato dutiyā , ākāse pavattitaviññāṇātikkamato tatiyā , ākāse pavattitaviññāṇassa apagamātikkamato catutthāti sabbathā ‘ ārammaṇātikkamato catassopi bhavantimā ’ arūpasamāpattiyoti veditabbā .
Aṅgātikkamaṃ pana etāsaṃ na icchanti paṇḍitā .
Na hi rūpāvacarasamāpattīsu viya etāsu aṅgātikkamo atthi .
Sabbāsupi hi etāsu upekkhā cittekaggatāti dve eva jhānaṅgāni honti .
Evaṃ santepi –
Supaṇītatarā honti , pacchimā pacchimā idha ;
Upamā tattha viññeyyā , pāsādatalasāṭikā .
Yathā
M0.255P0.210V0.254 hi catubhūmakapāsādassa heṭṭhimatale dibbanaccagītavāditasurabhigandhamālāsādurasapānabhojanasayanacchādanādivasena paṇītā pañca kāmaguṇā paccupaṭṭhitā assu , dutiye tato paṇītatarā , tatiye tato paṇītatamā , catutthe sabbapaṇītā ;tattha kiñcāpi tāni cattāripi pāsādatalāneva , natthi nesaṃ pāsādatalabhāvena viseso , pañcakāmaguṇasamiddhivisesena pana heṭṭhimato heṭṭhimato uparimaṃ uparimaṃ paṇītataraṃ hoti .
Yathā ca ekāya itthiyā kantitathūlasaṇhasaṇhatarasaṇhatamasuttānaṃ catupalatipaladvipalaekapalasāṭikā assu , āyāmena vitthārena ca samappamāṇā ;
tattha kiñcāpi tā sāṭikā catassopi āyāmato ca vitthārato ca samappamāṇā , natthi tāsaṃ pamāṇato viseso , sukhasamphassasukhumabhāvamahagghabhāvehi pana purimāya purimāya pacchimā pacchimā paṇītatarā honti , evameva kiñcāpi catūsupi etāsu upekkhā cittekaggatāti etāni dveyeva aṅgāni honti , atha kho bhāvanāvisesena tesaṃ aṅgānaṃ paṇītapaṇītatarabhāvena supaṇītatarā honti pacchimā pacchimā idhāti veditabbā .
Evaṃ anupubbena paṇītapaṇītā cetā –
Asucimhi maṇḍape laggo , eko taṃ nissito paro ;
Añño bahi anissāya , taṃ taṃ nissāya cāparo .
Ṭhito catūhi etehi , purisehi yathākkamaṃ ;
Samānatāya ñātabbā , catassopi vibhāvinā .( visuddhi .1.291);
Tatrāyamatthayojanā – asucimhi kira dese eko maṇḍapo .
Atheko puriso āgantvā taṃ asuciṃ jigucchamāno taṃ maṇḍapaṃ hatthehi ālambitvā tattha laggo , laggito viya aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā taṃ maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito .
Athañño āgantvā cintesi –
‘ yo esa maṇḍape laggo , yo ca taṃ nissito , ubhopete duṭṭhitā ;
dhuvo ca nesaṃ maṇḍapapapāte pāto , handāhaṃ bahiyeva tiṭṭhāmī ’ ti so tannissitaṃ anissāya bahiyeva aṭṭhāsi .
Athāparo āgantvā maṇḍapalaggassa
M0.256 tannissitassa ca akhemabhāvaṃ cintetvā bahiṭhitañca suṭṭhitoti mantvā taṃ nissāya aṭṭhāsi .Tattha
V0.255 asucimhi dese maṇḍapo viya kasiṇugghāṭimākāsaṃ daṭṭhabbaṃ .Asucijigucchāya maṇḍapalaggo puriso viya rūpanimittajigucchāya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ
P0.211 .Maṇḍapalaggaṃ purisaṃ nissito viya ākāsārammaṇaṃ ākāsānañcāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ viññāṇañcāyatanaṃ .
Tesaṃ dvinnampi akhemabhāvaṃ cintetvā anissāya taṃ maṇḍapalaggaṃ , bahiṭhito viya , ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇaṃ akatvā tadabhāvārammaṇaṃ ākiñcaññāyatanaṃ .
Maṇḍapalaggassa tannissitassa ca akhemataṃ cintetvā bahiṭhitañca ‘ suṭṭhito ’ ti mantvā taṃ nissāya ṭhito viya viññāṇābhāvasaṅkhāte bahipadese ṭhitaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ārabbha pavattaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ pavattamānañca –
Ārammaṇaṃ karoteva , aññābhāvena taṃ idaṃ ;
Diṭṭhadosampi rājānaṃ , vuttihetu yathā jano .( visuddhi .1.292);
Idañhi nevasaññānāsaññāyatanaṃ ‘ āsannaviññāṇañcāyatanapaccatthikā ayaṃ samāpattī ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññassa ārammaṇassa abhāvā ārammaṇaṃ karoteva .
Yathā kiṃ ?
‘ Diṭṭhadosampi rājānaṃ vuttihetu yathā jano ’.
Yathā hi asaṃyataṃ pharusakāyavacīmanosamācāraṃ kañci sabbadisampatiṃ rājānaṃ ‘ pharusasamācāro ayan ’ ti evaṃ diṭṭhadosampi aññattha vuttiṃ alabhamāno jano vuttihetu nissāya vattati , evaṃ diṭṭhadosampi taṃ ākiñcaññāyatanaṃ aññaṃ ārammaṇaṃ alabhamānamidaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ ārammaṇaṃ karoteva .
Evaṃ kurumānañca –
Āruḷho dīghanisseṇiṃ , yathā nisseṇibāhukaṃ ;
Pabbataggañca āruḷho , yathā pabbatamatthakaṃ .
Yathā vā girimāruḷho , attanoyeva jaṇṇukaṃ ;
Olubbhati tathevetaṃ , jhānamolubbha vattatīti .( visuddhi .1.293);
Arūpāvacarakusalakathā niṭṭhitā .