Dhammuddesavārakathā
Paṭhamacittaṃ
365. Idāni akusaladhammapadaṃ bhājetvā dassetuṃ katame dhammā akusalātiādi āraddhaṃ .
Tattha dhammavavatthānādivārappabhedo ca heṭṭhā āgatānaṃ padānaṃ atthavinicchayo ca heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .
Tattha tattha pana visesamattameva vaṇṇayissāma .
Tattha samayavavatthāne tāva yasmā , kusalassa viya , akusalassa bhūmibhedo natthi , tasmā ekantaṃ kāmāvacarampi samānaṃ etaṃ ‘ kāmāvacaran ’ ti na vuttaṃ .
Diṭṭhigatasampayuttan ti ettha diṭṭhi
M0.290 eva diṭṭhigataṃ ‘ gūthagataṃV0.288 muttagatan ’ tiādīni ( a . ni .9.11) viya .Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattamevetantipi diṭṭhigataṃ .
Tena sampayuttaṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ .
Tattha asaddhammasavanaṃ , akalyāṇamittatā , ariyānaṃ adassanakāmatādīni ayoniso manasikāroti evamādīhi kāraṇehi imassa diṭṭhigatasaṅkhātassa micchādassanassa uppatti veditabbā .
Ye hi ete diṭṭhivādapaṭisaṃyuttā asaddhammā tesaṃ bahumānapubbaṅgamena atikkantamajjhattena upaparikkhārahitena savanena , ye ca diṭṭhivipannā akalyāṇamittā taṃsampavaṅkatāsaṅkhātāya akalyāṇamittatāya , buddhādīnaṃ ariyānañceva sappurisānañca adassanakāmatāya catusatipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akovidattena pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvarasatisaṃvarañāṇasaṃvarapahānasaṃvarappabhede ariyadhamme ceva sappurisadhamme ca saṃvarabhedasaṅkhātena avinayena teheva kāraṇehi paribhāvitena ayoniso manasikārena kotūhalamaṅgalādipasutatāya ca etaṃ uppajjatīti veditabbaṃ .
Asaṅkhārabhāvo panassa cittassa heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .
Dhammuddesavāre
P0.248 phassoti akusalacittasahajāto phasso .Vedanādīsupi eseva nayo .
Iti akusalamattameva etesaṃ purimehi viseso .
Cittassekaggatā hotīti pāṇātipātādīsupi avikkhittabhāvena cittassa ekaggatā hoti .
Manussā hi cittaṃ samādahitvā avikkhittā hutvā avirajjhamānāni satthāni pāṇasarīresu nipātenti , susamāhitā paresaṃ santakaṃ haranti , ekarasena cittena micchācāraṃ āpajjanti .
Evaṃ akusalappavattiyampi cittassa ekaggatā hoti .
Micchādiṭṭhīti ayāthāvadiṭṭhi , virajjhitvā gahaṇato vā vitathā diṭṭhi micchādiṭṭhi .
Anatthāvahattā paṇḍitehi jigucchitā diṭṭhītipi micchādiṭṭhi .
Micchāsaṅkappādīsu pi eseva nayo .
Apica micchā passanti tāya , sayaṃ vā micchā passati , micchādassanamattameva vā esāti micchādiṭṭhi .
Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā , parāmāsarasā , micchābhinivesapaccupaṭṭhānā , ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā ;
paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā .
Micchāsaṅkappādīsu
M0.291 ‘ micchā ’ ti padamattameva viseso .Sesaṃ kusalādhikāre vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ahirikabalaṃ
V0.289 anottappabalan ti ettha balattho niddesavāre āvi bhavissati .Itaresu pana – na hiriyatīti ahiriko .
Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ .
Na ottappaṃ anottappaṃ .
Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ , alajjālakkhaṇaṃ vā .
Anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ anuttāsanalakkhaṇaṃ vā .
Ahirikameva balaṃ ahirikabalaṃ .
Anottappameva balaṃ anottappabalaṃ .
Ayamettha saṅkhepattho .
Vitthāro pana heṭṭhā vuttapaṭipakkhavasena veditabbo .
Lubbhanti tena , sayaṃ vā lubbhati , lubbhanamattameva
P0.249 vā tanti lobho .Muyhanti tena , sayaṃ vā muyhati , muyhanamattameva vā tanti moho .
Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya , abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya , apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo viya , saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno .
So taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno , sīghasotā nadī viya mahāsamuddaṃ , apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo .
Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo aññāṇalakkhaṇo vā , asampaṭivedharaso ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā , asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno andhakārapaccupaṭṭhāno vā , ayonisomanasikārapadaṭṭhāno .
Sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo .
Abhijjhāyanti tāya , sayaṃ vā abhijjhāyati , abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā .
Sā parasampattīnaṃ sakakaraṇaicchālakkhaṇā , tenākārena esanabhāvarasā , parasampatti-abhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā , parasampattīsu abhiratipadaṭṭhānā .
Parasampattiabhimukhā eva hi sā upaṭṭhahati .
Tāsu ca abhiratiyā sati pavattati , parasampattīsu cetaso hatthappasāroviyāti daṭṭhabbā .
Samatho hotītiādīsu aññesu kiccesu vikkhepasamanato samatho .
Akusalappavattiyaṃ cittaṃ paggaṇhātīti paggāho .
Na vikkhipatīti avikkhepo .
Imasmiṃ
M0.292 citte saddhā , sati , paññā , cha yugaḷakānīti ime dhammā na gahitā .Kasmā ?
Assaddhiyacitte pasādo nāma natthi .
Tasmā tāva saddhā na gahitā .
Kiṃ pana diṭṭhigatikā
V0.290 attano attano satthārānaṃ na saddahantīti ?Saddahanti .
Sā pana saddhā nāma na hoti , vacanasampaṭicchanamattamevetaṃ .
Atthato anupaparikkhā vā
P0.250 hoti , diṭṭhi vā .Asatiyacitte pana sati natthīti na gahitā .
Kiṃ diṭṭhigatikā attanā katakammaṃ na sarantīti ?
Saranti .
Sā pana sati nāma na hoti .
Kevalaṃ tenākārena akusalacittappavatti .
Tasmā sati na gahitā .
Atha kasmā ‘‘ micchāsatī ’’ ti ( dī . ni .3.333; saṃ . ni .5.1) suttante vuttā ?
Sā pana akusalakkhandhānaṃ sativirahitattā satipaṭipakkhattā ca micchāmaggamicchattānaṃ pūraṇatthaṃ tattha pariyāyena desanā katā .
Nippariyāyena panesā natthi .
Tasmā na gahitā .
Andhabālacitte pana paññā natthīti na gahitā .
Kiṃ diṭṭhigatikānaṃ vañcanāpaññā natthīti ?
Atthi .
Na panesā paññā , māyā nāmesā hoti .
Sā atthato taṇhāva .
Idaṃ pana cittaṃ sadarathaṃ garukaṃ bhāriyaṃ kakkhaḷaṃ thaddhaṃ akammaññaṃ gilānaṃ vaṅkaṃ kuṭilaṃ .
Tasmā passaddhādīni cha yugaḷakāni na gahitāni .
Ettāvatā padapaṭipāṭiyā cittaṅgavasena pāḷiāruḷhāni dvattiṃsa padāni dassetvā idāni yevāpanakadhamme dassetuṃ ye vā pana tasmiṃ samayetiādimāha .
Tattha sabbesupi akusalacittesu chando adhimokkho manasikāro māno issā macchariyaṃ thinaṃ middhaṃ uddhaccaṃ kukkuccanti ime daseva yevāpanakā honti dhammā , suttāgatā , suttapadesu dissareti vuttā .
Imasmiṃ pana citte chando adhimokkho manasikāro uddhaccanti ime apaṇṇakaṅgasaṅkhātā cattārova yevāpanakā honti .
Tattha chandādayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbā .
Kevalañhi te kusalā , ime akusalā .
Itaraṃ pana uddhatassa bhāvo ‘ uddhaccaṃ ’.
Taṃ cetaso avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya , anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya , bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmā viya , cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ .
Cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ .
Iti phassādīni dvattiṃsa , yevāpanakavasena vuttāni cattārīti sabbānipi
P0.251 imasmiṃ dhammuddesavāre chattiṃsa dhammapadāni bhavanti .Cattāri apaṇṇakaṅgāni hāpetvā
M0.293 pāḷiyaṃ āgatāni dvattiṃsameva .Aggahitaggahaṇena panettha phassapañcakaṃ , vitakko vicāro pīti cittassekaggatā
V0.291 vīriyindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobho mohoti soḷasa dhammā honti .Tesu soḷasasu satta dhammā avibhattikā nava savibhattikā honti .
Katame satta ?
Phasso saññā cetanā vicāro pīti jīvitindriyaṃ mohoti ime satta avibhattikā .
Vedanā cittaṃ vitakko cittassekaggatā vīriyindriyaṃ micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobhoti ime nava savibhattikā .
Tesu cha dhammā dvīsu ṭhānesu vibhattā , eko tīsu , eko catūsu , eko chasu .
Kathaṃ ?
Cittaṃ vitakko micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ lobhoti ime cha dvīsu ṭhānesu vibhattā .
Tesu hi cittaṃ tāva phassapañcakaṃ patvā cittaṃ hotīti vuttaṃ , indriyāni patvā manindriyanti .
Vitakko jhānaṅgāni patvā vitakko hotīti vutto , maggaṅgāni patvā micchāsaṅkappoti .
Micchādiṭṭhi maggaṅgesupi kammapathesupi micchādiṭṭhiyeva .
Ahirikaṃ balāni patvā ahirikabalaṃ hotīti vuttaṃ , lokanāsakadukaṃ patvā ahirikanti .
Anottappepi eseva nayo .
Lobho mūlaṃ patvā lobho hotīti vutto .
Kammapathaṃ patvā abhijjhāti .
Ime cha dvīsu ṭhānesu vibhattā .
Vedanā pana phassapañcakaṃ patvā vedanā hotīti vuttā , jhānaṅgāni patvā sukhanti , indriyāni patvā somanassindriyanti .
Evaṃ ekova dhammo tīsu ṭhānesu vibhatto .
Vīriyaṃ pana indriyāni patvā vīriyindriyaṃ hotīti vuttaṃ , maggaṅgāni patvā micchāvāyāmo hotīti , balāni patvā vīriyabalanti , piṭṭhidukaṃ patvā paggāho hotīti .
Evaṃ ayaṃ eko dhammo catūsu ṭhānesu vibhatto .
Samādhi pana jhānaṅgāni patvā cittassekaggatā hotīti vutto , indriyāni patvā samādhindriyanti , maggaṅgāni patvā micchāsamādhīti , balāni patvā samādhibalanti , piṭṭhidukaṃ patvā dutiyaduke
P0.252 ekakavaseneva samathotiM0.294 , tatiye avikkhepoti .Evamayaṃ eko dhammo chasu ṭhānesu vibhatto .
Sabbepi
V0.292 panete dhammā phassapañcakavasena jhānaṅgavasena indriyavasena maggaṅgavasena balavasena mūlavasena kammapathavasena lokanāsakavasena piṭṭhidukavasenāti nava rāsayo honti .Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ paṭhamakusalacittaniddese vuttamevāti .
Dhammuddesavārakathā niṭṭhitā .