Issues
Select Version
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Ākāsānañcāyatanaṃ

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Ākāsānañcāyatanaṃ

265. IdāniV0.245 arūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ puna katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ .
Tattha arūpūpapattiyāti arūpabhavo arūpaṃ , arūpe upapatti arūpūpapatti , tassā arūpūpapattiyā .
Maggaṃ bhāvetīti upāyaṃ hetuṃ kāraṇaṃ uppādeti vaḍḍheti .
Sabbasoti sabbākārena .
Sabbāsaṃ vā anavasesānanti attho .
Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañcevaP0.201 tadārammaṇānañca .
Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘ rūpī rūpāni passatī ’ tiādīsu ( dha . sa .248; dī . ni .2.129).
Tassa ārammaṇampi ‘‘ bahiddhā rūpāni passati suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dha . sa .244-246; dī . ni .2.173);
tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsenaM0.246 vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ .
Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ , rūpamassa nāmanti vuttaṃ hoti .
Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .
Samatikkamāti virāgā nirodhā ca .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Etāsaṃ kusalavipākakiriyavasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , etesañca pathavīkasiṇādivasena aṭṭhannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , sabbākārena anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .
Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti .
Tattha yasmā ārammaṇe avirattassa saññāsamatikkamo na hoti , samatikkantāsu ca saññāsu ārammaṇaṃ samatikkantameva hoti , tasmā ārammaṇasamatikkamaṃ avatvā ‘‘ tattha katamā rūpasaññā ?
Rūpāvacarasamāpattiṃ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti rūpasaññāyo .
Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti , vītikkanto , samatikkanto , tena vuccati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ ti ( vibha .602) evaṃ vibhaṅge saññānaṃyeva samatikkamo vutto .
Yasmā pana ārammaṇasamatikkamenaV0.246 pattabbā etā samāpattiyo , na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya , tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā .
Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena samuppannā saññā paṭighasaññā .
Rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamā paṭighasaññā ?
Rūpasaññā saddasaññā gandhasaññā rasasaññā phoṭṭhabbasaññā , imā vuccanti paṭighasaññāyo ’’ ti ( vibha .603).
Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbasoP0.202 dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti .
Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassāpi na santi – na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati – evaṃ santepi , aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃM0.247 catutthajjhāne viya , sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca , imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ ettha vacanaṃ veditabbaṃ .
Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi , atha kho na pahīnattā na santi .
Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati , rūpāyattā ca etāsaṃ pavatti .
Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati .
Tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati .
Na kevalañca vattuṃ , ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati .
Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva paṭhamajjhānaṃ samāpannassa ‘‘ saddo kaṇṭako ’’ ti ( a . ni .10.72) vutto bhagavatā .
Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā .
Āḷāro ca kāḷāmo āruppasamāpanno pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa , na pana saddaṃ assosīti ( dī . ni .2.192).
Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte gocare pavattānaṃ saññānaṃ nānattānaṃ vā saññānaṃ .
Yasmā hi etā ‘‘ tattha katamā nānattasaññā ?
Asamāpannassa manodhātusamaṅgissa vā manoviññāṇadhātusamaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ , imā vuccanti nānattasaññāyo ’’ ti ( vibha .604) evaṃ vibhaṅge vibhajitvā vuttā idha adhippetā ;
asamāpannassa manodhātumanoviññāṇadhātusaṅgahitā saññā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti ;
yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , dvādasa akusalasaññā , ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññāV0.247 , dve akusalavipākasaññā , ekādasa kāmāvacarakiriyasaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññaṃ asadisā , tasmā nānattasaññāti vuttā .
Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃ amanasikārā anāvajjanā asamannāhārā apaccavekkhaṇā .
Yasmā tā nāvajjati , na manasikaroti , na paccavekkhati , tasmātiP0.203 vuttaṃ hoti .
Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti , pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle , tasmā tāsaṃ ‘ samatikkamā atthaṅgamā ’ ti dvedhāpi abhāvoyeva vutto .
Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , navaM0.248 kiriyāsaññā , dasa akusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti , tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati .
Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti .
Saṅkhepato cettha ‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā ’ ti iminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ .
‘ Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ’ ti iminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānañca pahānaṃ amanasikāro ca vuttoti veditabbo .
Iti bhagavā ‘ pannarasannaṃ rūpasaññānaṃ samatikkamena , dasannaṃ paṭighasaññānaṃ atthaṅgamena , catucattālīsāya nānattasaññānaṃ amanasikārenā ’ ti tīhi padehi ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .
Kiṃ kāraṇāti ce sotūnaṃ ussāhajananatthañceva palobhanatthañca .
Sace hi keci apaṇḍitā vadeyyuṃ ‘ satthā ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethāti vadati , ko nu kho etāya nibbattitāya attho ?
Ko ānisaṃso ’ ti te evaṃ vattuṃ mā labhantūti imehi ākārehi samāpattiyā vaṇṇaṃ kathesi .
Tañhi nesaṃ sutvā evaṃ bhavissati –
‘ evaṃsantā kira ayaṃ samāpatti , evaṃpaṇītā , nibbattessāma nan ’ ti .
Athassa nibbattanatthāya ussāhaṃ karissantīti .
Palobhanatthañcāpi nesaṃ etissā vaṇṇaṃ kathesi , visakaṇṭakavāṇijo viya .
Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijo vuccati .
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkarādīni sakaṭenādāyaV0.248 paccantagāmaṃ gantvā ‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhatha visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā ‘ visaṃ nāma kakkhaḷaṃ , yo naṃ khādati so marati , kaṇṭakopi vijjhitvā māreti .
Ubhopete kakkhaḷā , ko ettha ānisaṃso ’ ti gehadvārāni thakesuṃ , dārake ca palāpesuṃ .
Taṃ disvā vāṇijo ‘ avohārakusalā imeP0.204 gāmikā , handa ne upāyena gaṇhāpemī ’ ti ‘ atimadhuraṃ gaṇhatha atisāduṃ gaṇhatha , guḷaṃ phāṇitaṃ sakkaraṃ samagghaṃ labbhati , kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī ’ ti ugghosesi .
Taṃ sutvā gāmikā haṭṭhapahaṭṭhā niggantvā bahumpi mūlaṃ datvā gahesuṃ .
Tattha vāṇijassa ‘ visakaṇṭakaṃ gaṇhathā ’ ti ugghosanaṃ viya bhagavato ‘ ākāsānañcāyatanasamāpattiṃ nibbattethā ’ ti vacanaṃ .
‘ Ubhopete kakkhaḷāM0.249 , ko ettha ānisaṃso ’ ti ?
Gāmikānaṃ cintanaṃ viya ‘ bhagavā ākāsānañcāyatanaṃ nibbattethāti āha , ko ettha ānisaṃso ?
Nāssa guṇaṃ jānāmā ’ ti sotūnaṃ cintanaṃ .
Athassa vāṇijassa ‘ atimadhuraṃ gaṇhathā ’ tiādivacanaṃ viya bhagavato rūpasaññāsamatikkamanādikaṃ ānisaṃsappakāsanaṃ .
Idañhi sutvā te bahumpi mūlaṃ datvā , gāmikā viya guḷaṃ , iminā ānisaṃsena palobhitacittā mahantampi ussāhaṃ katvā imaṃ samāpattiṃ nibbattessantīti ussāhajananatthaṃ palobhanatthañca kathesi .
Ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ti ettha nāssa antoti anantaṃ .
Ākāsaṃ anantaṃ ākāsānantaṃ .
Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ .
Taṃ ākāsānañcaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanamassa sasampayuttadhammassa jhānassa , devānaṃ devāyatanamivāti ākāsānañcāyatanaṃ .
Iti ākāsānañcaṃ ca taṃ āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ .
Kasiṇugghāṭimākāsassetaṃ adhivacanaṃ .
Tasmiṃ ākāsānañcāyatane appanāppattāya saññāya sahagataṃ ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ .
Yathā pana aññattha ‘ ananto ākāso ’ ti ( vibha .508; dī . ni .2.129) vuttaṃ , evamidha anantanti vā parittanti vā na gahitaṃ .
Kasmā ?
Anante hi gahite parittaṃ na gayhati , paritte gahite anantaṃ na gayhati .
Evaṃ sante ārammaṇacatukkaṃ na pūrati , desanā soḷasakkhattukā na hoti .
Sammāsambuddhassa ca imasmiṃ ṭhāne desanaṃ soḷasakkhattukaṃ kātuṃV0.249 ajjhāsayo , tasmā anantanti vā parittanti vā avatvā ‘ ākāsānañcāyatanasaññāsahagatan ’ ti āha .
Evañhi sati ubhayampi gahitameva hoti .
Ārammaṇacatukkaṃ pūrati , desanā soḷasakkhattukā sampajjati .
Avaseso pāḷiattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo .
RūpāvacaracatutthajjhānanikantipariyādānadukkhatāyaP0.205 cettha dukkhā paṭipadā , pariyādinnanikantikassa appanāparivāsadandhatāya dandhābhiññā hoti .
Vipariyāyena sukhā paṭipadā khippābhiññā ca veditabbā .
Parittakasiṇugghāṭimākāse pana pavattaṃ jhānaṃ parittārammaṇaṃ vipulakasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ appamāṇārammaṇanti veditabbaṃ .
Upekkhābrahmavihāre viya ca idhāpi catutthajjhānavasena pañcavīsati ekakā hontiM0.250 .
Yathā cettha evaṃ ito paresupi .
Visesamattameva pana tesu vaṇṇayissāma .