3. Nikkhepakaṇḍo
Tikanikkhepakathā
985. Ettāvatā
M0.379V0.374 kusalattiko sabbesaṃ kusalādidhammānaṃ padabhājananayena vitthārito hoti .Yasmā pana yvāyaṃ kusalattikassa vibhajananayo vutto , sesatikadukānampi eseva vibhajananayo hoti – yathā hi ettha , evaṃ ‘ katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā … pe …
P0.344 ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākhandhaṃ , ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā ’ tiādinā anukkamena sabbatikadukesu sakkā paṇḍitehi vibhājananayaṃ sallakkhetuṃ – tasmā taṃ vitthāradesanaṃ nikkhipitvā , aññena nātisaṅkhepanātivitthāranayena sabbatikadukadhammavibhāgaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalāti nikkhepakaṇḍaṃ āraddhaṃ .Cittuppādakaṇḍañhi vitthāradesanā , aṭṭhakathākaṇḍaṃ saṅkhepadesanā .
Idaṃ pana nikkhepakaṇḍaṃ cittuppādakaṇḍaṃ upādāya saṅkhepo , aṭṭhakathākaṇḍaṃ upādāya vitthāroti saṅkhittavitthāradhātukaṃ hoti .
Tayidaṃ , vitthāradesanaṃ nikkhipitvā desitattāpi , heṭṭhā vuttakāraṇavasenāpi , nikkhepakaṇḍaṃ nāmāti veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ –
Mūlato khandhato cāpi , dvārato cāpi bhūmito ;
Atthato dhammato cāpi , nāmato cāpi liṅgato ;
Nikkhipitvā desitattā , nikkhepoti pavuccatīti .
Idañhi tīṇi kusalamūlānītiādinā nayena mūlato nikkhipitvā desitaṃ .
Taṃsampayutto vedanākkhandhoti
V0.375 khandhato .Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammanti dvārato .
Kāyadvārappavattañhi kammaṃ kāyakammanti vuccati .
Sukhabhūmiyaṃ , kāmāvacareti bhūmito nikkhipitvā desitaṃ .
Tattha tattha atthadhammanāmaliṅgānaṃ vasena desitattā atthādīhi nikkhipitvā desitaṃ nāmāti veditabbaṃ .
Tattha
M0.380 kusalapadaniddese tāva tīṇīti gaṇanaparicchedo .Kusalāni ca tāni mūlāni ca , kusalānaṃ vā dhammānaṃ hetupaccayapabhavajanakasamuṭṭhānanibbattakaṭṭhena mūlānīti kusalamūlāni .
Evaṃ atthavasena dassetvā idāni nāmavasena dassetuṃ alobho adoso amohoti āha .
Ettāvatā yasmā mūlena muttaṃ kusalaṃ nāma natthi , tasmā catubhūmakakusalaṃ tīhi mūlehi pariyādiyitvā dassesi dhammarājā .
Taṃsampayuttoti
P0.345 tehi alobhādīhi sampayutto .Tattha alobhena sampayutte saṅkhārakkhandhe , adosāmohāpi alobhena sampayuttasaṅkhārakkhandhagaṇanaṃyeva gacchanti .
Sesadvayavasena sampayogepi eseva nayo .
Iti catubhūmakakusalaṃ puna taṃsampayuttakacatukkhandhavasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā .
Taṃsamuṭṭhānan ti tehi alobhādīhi samuṭṭhitaṃ .
Imināpi nayena tadeva catubhūmikakusalaṃ tiṇṇaṃ kammadvārānaṃ vasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā .
Evaṃ tāva kusalaṃ tīsu ṭhānesu pariyādiyitvā dassitaṃ .
986. Akusalepi eseva nayo .
Dvādasannañhi akusalacittānaṃ ekampi mūlena muttaṃ nāma natthīti mūlena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā .
Taṃsampayuttacatukkhandhato ca uddhaṃ akusalaṃ nāma natthīti tāneva dvādasa akusalacittāni catukkhandhavasena pariyādiyitvā dassesi .
Dhammarājā kāyakammādivasena pana nesaṃ pavattisabbhāvato kammadvāravasena pariyādiyitvā dassesi dhammarājā .
Yaṃ panettha tadekaṭṭhā ca kilesātiādi vuttaṃ , tattha ekasmiṃ citte puggale vā ṭhitanti ‘ ekaṭṭhaṃ ’.
Tattha ekasmiṃ citte ṭhitaṃ sahajekaṭṭhaṃ nāma hoti .
Ekasmiṃ puggale ṭhitaṃ pahānekaṭṭhaṃ nāma .
Tena lobhādinā aññena vā tattha tattha niddiṭṭhena saha ekasmiṃ ṭhitanti tadekaṭṭhaṃ .
Tattha ‘ katame dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā ?
Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho , tadekaṭṭhā ca kilesā ’ ti saṃkiliṭṭhattike ;
‘ katame dhammā hīnā ?
Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho , tadekaṭṭhā ca kilesā ’ ti hīnattike ‘ katame dhammā akusalā ?
Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho , tadekaṭṭhā ca kilesā ’ ti imasmiṃ
P0.346 kusalattike ;‘ katame
M0.381 dhammā saṃkiliṭṭhā ?Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho , tadekaṭṭhā ca kilesā ’ ti kilesagocchake ‘ katame dhammā saraṇā ?
Tīṇi akusalamūlāni
V0.376 – lobho doso moho , tadekaṭṭhā ca kilesāti saraṇaduke ’ ti – imesu ettakesu ṭhānesu ‘ sahajekaṭṭhaṃ ’ āgataṃ .Dassanenapahātabbattike pana ‘ imāni tīṇi saṃyojanāni , tadekaṭṭhā ca kilesā ’ ti , dassanenapahātabbahetukattikepi ‘ imāni tīṇi saṃyojanāni , tadekaṭṭhā ca kilesā ’ ti , puna tattheva tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso , ime dhammā dassanenapahātabbā ;
tadekaṭṭho lobho doso moho , ime dhammā dassanenapahātabbahetū ;
tadekaṭṭhā ca kilesā taṃsampayutto vedanākhandho … pe … viññāṇakkhandho , taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ , ime dhammā dassanenapahātabbahetukāti ;
sammappadhānavibhaṅge ‘‘ tattha katame pāpakā akusalā dhammā ?
Tīṇi akusalamūlāni – lobho doso moho , tadekaṭṭhā ca kilesā ’’ ti ( vibha .391)– imesu pana ettakesu ṭhānesu ‘ pahānekaṭṭhaṃ ’ āgatanti veditabbaṃ .
987. Abyākatapadaniddeso uttānatthoyevāti .
Imasmiṃ tike tīṇi lakkhaṇāni tisso paññattiyo kasiṇugghāṭimākāsaṃ ajaṭākāsaṃ ākiñcaññāyatanassa ārammaṇaṃ nirodhasamāpatti ca na labbhatīti vuttaṃ .
988. Vedanāttika niddese sukhabhūmiyan ti ettha yathā tambabhūmi kaṇhabhūmīti tambakaṇhabhūmiyova vuccanti , evaṃ sukhampi sukhabhūmi nāma .
Yathā ucchubhūmi sālibhūmīti ucchusālīnaṃ uppajjanaṭṭhānāni vuccanti , evaṃ sukhassa uppajjanaṭṭhānaṃ cittampi sukhabhūmi nāma .
Taṃ idha adhippetaṃ .
Yasmā pana sā kāmāvacare vā hoti , rūpāvacarādīsu vā , tasmāssā
P0.347 taṃ pabhedaṃ dassetuṃ kāmāvacaretiādi vuttaṃ .Sukhavedanaṃ ṭhapetvāti yā sā sukhabhūmiyaṃ sukhavedanā , taṃ ṭhapetvā .
Taṃsampayuttoti tāya ṭhapitāya sukhavedanāya sampayutto .
Sesapadadvayepi imināva nayena attho veditabboti .
Imasmiṃ
M0.382 tike tisso vedanā , sabbaṃ rūpaṃ , nibbānanti idampi na labbhati .Ayañhi tiko kusalattike ca alabbhamānehi imehi ca tīhi koṭṭhāsehi muttako nāma .
Ito paresu pana tikadukesu pāḷito ca atthato ca yaṃ vattabbaṃ siyā taṃ sabbaṃ padānukkamena mātikākathāyañceva kusalādīnaṃ niddese ca vuttameva .
Yaṃ pana yattha visesamattaṃ tadeva vakkhāma .
991. Tattha
V0.377 vipākattike tāva kiñcāpi arūpadhammā viya rūpadhammāpi kammasamuṭṭhānā atthi , anārammaṇattā pana te kammasarikkhakā na hontīti sārammaṇā arūpadhammāva kammasarikkhakattā vipākāti vuttā , bījasarikkhakaṃ phalaṃ viya .Sālibījasmiñhi vapite aṅkurapattādīsu nikkhantesupi sāliphalanti na vuccati .
Yadā pana sālisīsaṃ pakkaṃ hoti pariṇataṃ , tadā bījasarikkhako sāli eva sāliphalanti vuccati .
Aṅkurapattādīni pana bījajātāni bījato nibbattānīti vuccanti , evameva rūpampi kammajanti vā upādiṇṇanti vā vattuṃ vaṭṭati .
994. Upādiṇṇattike kiñcāpi khīṇāsavassa khandhā ‘ amhākaṃ mātulatthero amhākaṃ cūḷapitutthero ’ ti vadantānaṃ paresaṃ upādānassa paccayā honti , maggaphalanibbānāni pana aggahitāni aparāmaṭṭhāni anupādiṇṇāneva .
Tāni hi , yathā divasaṃ santatto ayoguḷo makkhikānaṃ abhinisīdanassa paccayo na hoti , evameva tejussadattā taṇhāmānadiṭṭhivasena gahaṇassa paccayā na honti .
Tena vuttaṃ – ime dhammā anupādiṇṇaanupādāniyāti .
998. Asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikesupi eseva nayo .
1000. Vitakkattike vitakkasahajātena vicārena saddhiṃ kusalattike alabbhamānāva na labbhanti .
1003. Pītisahagatattike
P0.348 pītiādayo attanā sahajātadhammānaṃ pītisahagatādibhāvaṃ datvā sayaṃ piṭṭhivaṭṭakā jātā .Imasmiñhi tike dve domanassasahagatacittuppādā
M0.383 dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ upekkhāvedanā rūpaṃ nibbānanti – idampi na labbhati .Ayañhi tiko kusalattike ca alabbhamānehi imehi ca pañcahi koṭṭhāsehi muttako nāma .
1006. Dassanenapahātabbattike saññojanānīti bandhanāni .
Sakkāyadiṭṭhīti vijjamānaṭṭhena sati khandhapañcakasaṅkhāte kāye ;
sayaṃ vā satī tasmiṃ kāye diṭṭhīti ‘ sakkāyadiṭṭhi ’.
Sīlena sujjhituṃ sakkā , vatena sujjhituṃ sakkā , sīlavatehi sujjhituṃ sakkāti gahitasamādānaṃ pana sīlabbataparāmāso nāma .
1007. Idhāti
V0.378 desāpadese nipāto .Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati .
Yathāha –
‘‘ idha tathāgato loke uppajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.189).
Katthaci sāsanaṃ .
Yathāha –
‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo idha dutiyo samaṇo ’’ ti ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241).
Katthaci okāsaṃ .
Yathāha –
‘‘ Idheva tiṭṭhamānassa , devabhūtassa me sato ;
Punarāyu ca me laddho , evaṃ jānāhi mārisā ’’ ti .( dī . ni .2.369);
Katthaci padapūraṇamattameva .
Yathāha –
‘‘ idhāhaṃ , bhikkhave , bhuttāvī assaṃ pavārito ’’ ti ( ma . ni .1.30).
Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo .
Assutavā puthujjanoti ettha pana ‘ āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti ’.
Yassa hi khandhadhātuāyatanapaccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayarahitattā diṭṭhipaṭisedhako neva ‘ āgamo ’, paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva ‘ adhigamo ’ atthi , so ‘ āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti ’.
Svāyaṃ –
Puthūnaṃ jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;
Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti .( dī . ni . aṭṭha .1.7; ma . ni . aṭṭha .1.2; a . ni . aṭṭha .1.1.51; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130; cūḷani . aṭṭha .88; netti . aṭṭha .56);
So
P0.349 hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano .Yathāha –
‘‘ puthu kilese janentīti puthujjanā .
Puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā .
Puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā .
Puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā .
Puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti
M0.384 puthujjanā .Puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā .
Puthu nānāsantāpehi santappantīti puthujjanā .
Puthu nānāpariḷāhehi pariḍayhantīti puthujjanā .
Puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā .
Puthu
V0.379 pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā ’’ ti ( mahāni .94).Puthūnaṃ vā gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjanā .
Puthu vā ayaṃ – visuṃyeva saṅkhyaṃ gato , visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi – janotipi puthujjano .
Evametehi ‘ assutavā puthujjano ’ ti dvīhi padehi ye te –
‘‘ Duve puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;
Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .( dī . ni . aṭṭha .1.7; a . ni . aṭṭha .1.1.51; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.130; cūḷani . aṭṭha .88);
Dve puthujjanā vuttā , tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo .
Ariyānaṃ adassāvītiādīsu ariyāti ārakattā kilesehi , anaye na iriyanato , aye iriyanato , sadevakena lokena ca araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca vuccanti .
Buddhā eva vā idha ariyā .
Yathāha –
‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … tathāgato ariyoti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).
Sappurisāti ettha pana paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca sappurisāti veditabbā .
Te hi lokuttaraguṇayogena sobhanā purisāti sappurisā .
Sabbeva
P0.350 vā ete dvedhāpi vuttā .Buddhāpi hi ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhā buddhasāvakāpi .
Yathāha –
‘‘ Yo ve kataññū katavedi dhīro ,
Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti ;
Dukhitassa sakkacca karoti kiccaṃ ,
Tathāvidhaṃ sappurisaṃ vadantī ’’ ti .( jā .2.17.78);
‘ Kalyāṇamitto
M0.385 daḷhabhatti ca hotī ’ ti ettāvatā hi buddhasāvako vutto .Kataññutādīhi
V0.380 paccekabuddhā buddhāti .Idāni yo tesaṃ ariyānaṃ adassanasīlo , na ca dassane sādhukārī , so ariyānaṃ adassāvīti veditabbo .
So cakkhunā adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho .
Tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto .
Maṃsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti , tesaṃ cakkhūnaṃ vaṇṇamattaggahaṇato , na ariyabhāvagocarato .
Soṇasiṅgālādayopi cakkhunā ariye passanti , na ca te ariyānaṃ dassāvino .
Tatridaṃ vatthu – cittalapabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko vuḍḍhapabbajito ekadivasaṃ therena saddhiṃ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṃ pucchi –
‘ ariyā nāma bhante kīdisā ’ ti ?
Thero āha –
‘ idhekacco mahallako ariyānaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ katvā saha carantopi neva ariye jānāti , evaṃdujjānāvuso , ariyā ’ ti .
Evaṃ vuttepi so neva aññāsi .
Tasmā na cakkhunā dassanaṃ ‘ dassanaṃ ’, ñāṇadassanameva ‘ dassanaṃ ’.
Yathāha –
‘‘ kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena ?
Yo kho , vakkali , dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.87).
Tasmā cakkhunā passantopi , ñāṇena ariyehi diṭṭhaṃ aniccādilakkhaṇaṃ apassanto , ariyādhigatañca dhammaṃ anadhigacchanto , ariyakaradhammānaṃ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā ,‘ ariyānaṃ adassāvī ’ ti veditabbo .
Ariyadhammassa
P0.351 akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo .Ariyadhamme avinītoti , ettha pana
Duvidho vinayo nāma , ekamekettha pañcadhā ;
Abhāvato tassa ayaṃ , avinītoti vuccati .
Ayañhi saṃvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo .
Ettha ca duvidhepi vinaye ekameko vinayo pañcadhā bhijjati .
Saṃvaravinayo pi hi sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidho .
Pahānavinayo pi tadaṅgapahānaṃ vikkhambhanapahānaṃ samucchedapahānaṃ paṭippassaddhipahānaṃ nissaraṇapahānanti pañcavidho .
Tattha
M0.386V0.381 ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ sīlasaṃvaro .‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) ayaṃ satisaṃvaro .
‘‘ Yāni sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā )
Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;
Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi ,
Paññāyete pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1041)–
Ayaṃ ñāṇasaṃvaro nāma .
‘‘ Khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ ti ( ma . ni .1.24; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ khantisaṃvaro .
‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ ti ( ma . ni .1.26; a . ni .4.114;6.58) ayaṃ vīriyasaṃvaro .
Sabbopi cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro , vinayanato vinayoti vuccati .
Evaṃ tāva ‘ saṃvaravinayo ’ pañcadhā bhijjatīti veditabbo .
Tathā yaṃ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato , dīpālokeneva tamassa , tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa anatthassa pahānaṃ , seyyathidaṃ – nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā , paccayapariggahena
P0.352 ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ , tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathibhāvassa , kalāpasammasanena ‘ ahaṃ mamā ’ ti gāhassa , maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya , udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā , vayadassanena sassatadiṭṭhiyā , bhayadassanena sabhaye abhayasaññāya , ādīnavadassanena assādasaññāya , nibbidānupassanāya abhiratisaññāya , muccitukamyatāñāṇena amuccitukāmatāya , upekkhāñāṇena anupekkhāya , anulomena dhammaṭṭhitiyaṃ nibbāne ca paṭilomabhāvassa , gotrabhunā saṅkhāranimittaggāhassa pahānaṃ , etaṃ ‘ tadaṅgapahānaṃ ’ nāma .Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato , ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa , tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ , etaṃ ‘ vikkhambhanapahānaṃ ’ nāma .
‘‘ Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato
M0.387 attano attano santāne diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādināV0.382 ( dha . sa .277) nayena vuttassa samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ , idaṃ ‘ samucchedapahānaṃ ’ nāma .Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ kilesānaṃ , etaṃ ‘ paṭippassaddhipahānaṃ ’ nāma .
Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ , etaṃ ‘ nissaraṇapahānaṃ ’ nāma .
Sabbampi cetaṃ pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ , vinayanaṭṭhena vinayo , tasmā ‘ pahānavinayo ’ ti vuccati .
Taṃtaṃpahānavato vā tassa tassa vinayassa sambhavatopetaṃ pahānavinayoti vuccati .
Evaṃ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti veditabbo .
Evamayaṃ saṅkhepato duvidho , bhedato ca dasavidho vinayo , bhinnasaṃvarattā , pahātabbassa ca appahīnattā , yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi , tasmā abhāvato tassa , ayaṃ ‘ avinīto ’ ti vuccatīti .
Esa
P0.353 nayo sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi .Ninnānākaraṇañhetaṃ atthato .
Yathāha –
‘‘ yeva te ariyā teva te sappurisā , yeva te sappurisā teva te ariyā .
Yo eva so ariyānaṃ dhammo so eva so sappurisānaṃ dhammo , yo eva so sappurisānaṃ dhammo so eva so ariyānaṃ dhammo .
Yeva te ariyavinayā teva te sappurisavinayā , yeva te sappurisavinayā teva te ariyavinayā .
Ariyeti vā sappuriseti vā , ariyadhammeti vā sappurisadhammeti vā , ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā , esese eke ekaṭṭhe same samabhāge tajjāte taññevā ’’ ti .
Rūpaṃ attato samanupassatīti idhekacco rūpaṃ attato samanupassati –
‘ yaṃ rūpaṃ so ahaṃ , yo ahaṃ taṃ rūpan ’ ti rūpañca attānañca advayaṃ samanupassati .
‘‘ Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo , yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati ,’’ evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassatīti evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati .
Rūpavantaṃ vā attānan ti ‘ arūpaṃ attā ’ ti gahetvā , chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya , taṃ rūpavantaṃ samanupassati .
Attani vā rūpan ti ‘ arūpameva attā ’ ti gahetvā , pupphamhi gandhaṃ viya , attani rūpaṃ samanupassati .
Rūpasmiṃ
M0.388 vā attānan ti ‘ arūpameva attā ’ ti gahetvā , karaṇḍake maṇiṃ viya , attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati .Vedanādīsupi eseva nayo .
Tattha
V0.383 ‘ rūpaṃ attato samanupassatī ’ ti suddharūpameva attāti kathitaṃ .‘ Rūpavantaṃ vā attānaṃ , attani vā rūpaṃ , rūpasmiṃ vā attānaṃ ;
vedanaṃ attato samanupassati … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’ ti imesu sattasu ṭhānesu ‘ arūpaṃ attā ’ ti kathitaṃ .
Vedanāvantaṃ
P0.354 vā attānaṃ , attani vā vedanaṃ , vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu ‘ rūpārūpamissako attā ’ kathito .Tattha ‘ rūpaṃ attato samanupassati vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassatī ’ ti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā .
Avasesesu sassatadiṭṭhi .
Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo pañca vibhavadiṭṭhiyo honti .
Tā sabbāpi maggāvaraṇā , na saggāvaraṇā , paṭhamamaggavajjhāti veditabbā .
1008. Satthari kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā ubhayattha vā kaṅkhati .
Sarīre kaṅkhamāno ‘ dvattiṃsavaralakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ nāma sarīraṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati .
Guṇe kaṅkhamāno ‘ atītānāgatapaccuppannajānanasamatthaṃ sabbaññutañāṇaṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati .
Ubhayattha kaṅkhamāno ‘ asītianubyañjanabyāmappabhānurañjitāya sarīranipphattiyā samannāgato sabbañeyyajānanasamatthaṃ sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā ṭhito lokatārako buddho nāma atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhati .
Ayañhissa attabhāve guṇe vā kaṅkhanato ubhayattha kaṅkhati nāma .
Vicikicchatīti ārammaṇaṃ nicchetuṃ asakkonto kicchati kilamati .
Nādhimuccatīti tattheva adhimokkhaṃ na labhati .
Na sampasīdatīti cittaṃ anāvilaṃ katvā pasīdituṃ na sakkoti , guṇesu nappasīdati .
Dhamme kaṅkhatītiādīsu pana ‘ kilese pajahantā cattāro ariyamaggā , paṭippassaddhakilesāni cattāri sāmaññaphalāni , maggaphalānaṃ ārammaṇapaccayabhūtaṃ amataṃ mahānibbānaṃ nāma atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhantopi ‘ ayaṃ dhammo niyyāniko nu kho aniyyāniko ’ ti kaṅkhantopi dhamme kaṅkhati
M0.389 nāma .‘ Cattāro
P0.355 maggaṭṭhakā cattāro phalaṭṭhakāti idaṃ saṅgharatanaṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhantopi ,‘ ayaṃ saṅgho suppaṭipanno nu kho duppaṭipanno ’ ti kaṅkhantopi ,‘ etasmiṃ saṅgharatane dinnassa vipākaphalaṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhantopi saṅghe kaṅkhati nāma .‘ Tisso pana sikkhā atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhantopi ,‘ tisso sikkhā sikkhitapaccayena ānisaṃso atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhantopi sikkhāya kaṅkhati nāma .
Pubbanto
V0.384 vuccati atītāni khandhadhātāyatanāni .Aparanto anāgatāni .
Tattha atītesu khandhādīsu ‘ atītāni nu kho , na nu kho ’ ti kaṅkhanto pubbante kaṅkhati nāma .
Anāgatesu ‘ anāgatāni nu kho , na nu kho ’ ti kaṅkhanto aparante kaṅkhati nāma .
Ubhayattha kaṅkhanto pubbantāparante kaṅkhati nāma .
‘ Dvādasapadikaṃ paccayavaṭṭaṃ atthi nu kho natthī ’ ti kaṅkhanto idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati nāma .
Tatrāyaṃ vacanattho – imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā ‘ idappaccayā ’.
Idappaccayānaṃ bhāvo ‘ idappaccayatā ’.
Idappaccayā eva vā ‘ idappaccayatā ’;
jātiādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Jātiādīsu taṃ taṃ paṭicca āgamma samuppannāti ‘ paṭiccasamuppannā ’.
Idaṃ vuttaṃ hoti – idappaccayatāya ca paṭiccasamuppannesu ca dhammesu kaṅkhatīti .
1009. Sīlenāti gosīlādinā .
Vatenāti govatādināva .
Sīlabbatenāti tadubhayena .
Suddhīti kilesasuddhi ;
paramatthasuddhibhūtaṃ vā nibbānameva .
Tadekaṭṭhāti idha pahānekaṭṭhaṃ dhuraṃ .
Imissā ca pāḷiyā diṭṭhikileso vicikicchākilesoti dveyeva āgatā .
Lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime pana aṭṭha anāgatā .
Āharitvā pana dīpetabbā .
Ettha hi diṭṭhivicikicchāsu pahīyamānāsu apāyagamanīyo lobho doso moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti sabbepime pahānekaṭṭhā hutvā pahīyanti .
Sahajekaṭṭhaṃ pana āharitvā dīpetabbaṃ .
Sotāpattimaggena hi
P0.356 cattāri diṭṭhisahagatāni vicikicchāsahagatañcāti pañca cittāni pahīyanti .Tattha dvīsu asaṅkhārikadiṭṭhicittesu pahīyantesu tehi sahajāto lobho moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti .
Sesadiṭṭhikileso ca vicikicchākileso ca pahānekaṭṭhavasena pahīyanti .
Diṭṭhigatasampayuttasasaṅkhārikacittesupi pahīyantesu tehi sahajāto lobho moho
M0.390 thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime kilesā sahajekaṭṭhavasena pahīyanti .Sesadiṭṭhikileso ca vicikicchākileso ca pahānekaṭṭhavasena pahīyanti .
Evaṃ pahānekaṭṭhasmiṃyeva sahajekaṭṭhaṃ labbhatīti idaṃ sahajekaṭṭhaṃ āharitvā dīpayiṃsu .
Taṃsampayuttoti tehi tadekaṭṭhehi aṭṭhahi kilesehi sampayutto .
Vinibbhogaṃ vā katvā tena lobhena tena dosenāti evaṃ ekekena sampayuttatā dīpetabbā .
Tattha lobhe gahite , moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ saṅkhārakkhandhe kilesagaṇo lobhasampayutto nāma .
Dose
V0.385 gahite , moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo dosasampayutto nāma .Mohe gahite , lobho doso māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo mohasampayutto nāma .
Māne gahite , tena sahuppanno lobho moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ayaṃ kilesagaṇo mānasampayutto nāma .
Iminā upāyena tena thinena tena uddhaccena tena ahirikena tena anottappena sampayutto taṃsampayuttoti yojanā kātabbā .
Taṃsamuṭṭhānan ti tena lobhena … pe … tena anottappena samuṭṭhitanti attho .
Ime dhammā dassanena pahātabbāti ettha dassanaṃ nāma sotāpattimaggo ;
tena pahātabbāti attho .
‘ Kasmā pana sotāpattimaggo dassanaṃ nāma jāto ’ ti ?
‘ Paṭhamaṃ nibbānadassanato ’.
‘ Nanu gotrabhu paṭhamataraṃ passatī ’ ti
P0.357 ?‘ No na passati ;
disvāpi kattabbakiccaṃ pana na karoti , saṃyojanānaṃ appahānato .
Tasmā passatī ’ ti na vattabbo .
Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ‘ ajjāpi rājānaṃ na passāmī ’ ti vadanto cettha jānapadapuriso nidassanaṃ .
1011. Avaseso lobhoti dassanena pahīnāvaseso .
Lobho dosamohesupi eseva nayo .
Dassanena hi apāyagamanīyāva pahīnā .
Tehi pana aññe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ .
‘ Tadekaṭṭhā ’ ti tehi pāḷiyaṃ āgatehi tīhi kilesehi sampayogatopi pahānatopi ekaṭṭhā pañca kilesā .
Neva dassanena na bhāvanāyāti idaṃ saṃyojanādīnaṃ viya
M0.391 tehi maggehi appahātabbataṃ sandhāya vuttaṃ .Yaṃ pana ‘‘ sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāravaṭṭe ye uppajjeyyuṃ , nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī ’’ tiādinā nayena kusalādīnampi pahānaṃ anuññātaṃ , taṃ tesaṃ maggānaṃ abhāvitattā ye uppajjeyyuṃ , te upanissayapaccayānaṃ kilesānaṃ pahīnattā pahīnāti imaṃ pariyāyaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ .
1013. Dassanenapahātabbahetukattike ime dhammā dassanena pahātabbahetukāti niṭṭhapetvā , puna ‘ tīṇi saṃyojanānī ’ tiādi pahātabbe dassetvā , tadekaṭṭhabhāvena hetū ceva sahetuke ca dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha ‘ kiñcāpi dassanena pahātabbesu hetūsu lobhasahagato moho lobhena sahetuko hoti , dosasahagato moho dosena , lobhadosā ca mohenāti pahātabbahetukapadepete saṅgahaṃ
V0.386 gacchanti , vicikicchāsahagato pana moho aññassa sampayuttahetuno abhāvena hetuyeva , na sahetukoti tassa pahānaṃ dassetuṃ ime dhammā dassanena pahātabbahetū ’ ti vuttaṃ . 1018. Dutiyapade
P0.358 uddhaccasahagatassa mohassa pahānaṃ dassetuṃ ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetūti vuttaṃ .So hi attanā sampayuttadhamme sahetuke katvā piṭṭhivaṭṭako jāto , vicikicchāsahagato viya aññassa sampayuttahetuno abhāvā pahātabbahetukapadaṃ na bhajati .
Tatiyapade avasesā akusalāti puna akusalaggahaṇaṃ vicikicchuddhaccasahagatānaṃ mohānaṃ saṅgahatthaṃ kataṃ .
Te hi sampayuttahetuno abhāvā pahātabbahetukā nāma na honti .
1029. Parittārammaṇattike ārabbhāti ārammaṇaṃ katvā .
Sayañhi parittā vā hontu mahaggatā vā , parittadhamme ārammaṇaṃ katvā uppannā parittārammaṇā , mahaggate ārammaṇaṃ katvā uppannā mahaggatārammaṇā , appamāṇe ārammaṇaṃ katvā uppannā appamāṇārammaṇā .
Te pana parittāpi honti mahaggatāpi appamāṇāpi .
1035. Micchattattike
M0.392 ānantarikānīti anantarāyena phaladāyakāni ;mātughātakakammādīnametaṃ adhivacanaṃ .
Tesu hi ekasmimpi kamme kate taṃ paṭibāhitvā aññaṃ kammaṃ attano vipākassa okāsaṃ kātuṃ na sakkoti .
Sineruppamāṇepi hi suvaṇṇathūpe katvā cakkavāḷamattaṃ vā ratanamayapākāraṃ vihāraṃ kāretvā taṃ pūretvā nisinnassa buddhappamukhassa saṅghassa yāvajīvaṃ cattāro paccaye dadatopi taṃ kammaṃ etesaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭibāhetuṃ na sakkoti eva .
Yā ca micchādiṭṭhi niyatāti ahetukavādaakiriyavādanatthikavādesu aññatarā .
Tañhi gahetvā ṭhitaṃ puggalaṃ buddhasatampi buddhasahassampi bodhetuṃ na sakkoti .
1038. Maggārammaṇattike ariyamaggaṃ ārabbhāti lokuttaramaggaṃ ārammaṇaṃ katvā .
Te pana parittāpi honti mahaggatāpi .
1039. Maggahetukaniddese
P0.359 paṭhamanayena paccayaṭṭhena hetunā maggasampayuttānaṃ khandhānaṃ sahetukabhāvo dassito .Dutiyanayena maggabhūtena sammādiṭṭhisaṅkhātena hetunā sesamaggaṅgānaṃ sahetukabhāvo
V0.387 dassito .Tatiyanayena magge uppannahetūhi sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvo dassitoti veditabbo .
1040. Adhipatiṃ karitvāti ārammaṇādhipatiṃ katvā .
Te ca kho parittadhammāva honti .
Ariyasāvakānañhi attano maggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipati labbhati .
Cetopariyañāṇena pana ariyasāvako parassa maggaṃ paccavekkhamāno garuṃ karontopi attanā paṭividdhamaggaṃ viya garuṃ na karoti .
‘ Yamakapāṭihāriyaṃ karontaṃ tathāgataṃ disvā tassa maggaṃ garuṃ karoti na karotī ’ ti ?
Karoti , na pana attano maggaṃ viya .
Arahā na kiñci dhammaṃ garuṃ karoti ṭhapetvā maggaṃ phalaṃ nibbānanti .
Etthāpi ayamevattho .
Vīmaṃsādhipateyyan ti idaṃ sahajātādhipatiṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Chandañhi jeṭṭhakaṃ katvā maggaṃ bhāventassa chando adhipati nāma hoti , na maggo .
Sesadhammāpi chandādhipatino nāma honti , na maggādhipatino .
Cittepi eseva nayo .
Vīmaṃsaṃ pana jeṭṭhakaṃ katvā maggaṃ bhāventassa vīmaṃsādhipati ceva hoti maggo cāti .
Sesadhammā maggādhipatino nāma honti .
Vīriyepi eseva nayo .
1041. Uppannattikaniddese
M0.393 jātāti nibbattā , paṭiladdhattabhāvā .Bhūtātiādīni tesaṃyeva vevacanāni .
Jātā eva hi bhāvappattiyā bhūtā .
Paccayasaṃyoge jātattā sañjātā .
Nibbattilakkhaṇappattattā nibbattā .
Upasaggena pana padaṃ vaḍḍhetvā abhinibbattāti vuttā .
Pākaṭībhūtāti pātubhūtā .
Pubbantato
P0.360 uddhaṃ pannāti uppannā .Upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā samuppannāti vuttā .
Nibbattaṭṭheneva uddhaṃ ṭhitāti uṭṭhitā .
Paccayasaṃyoge uṭṭhitāti samuṭṭhitā .
Puna uppannā tivacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .
Uppannaṃsena saṅgahitāti uppannakoṭṭhāsena gaṇanaṃ gatā .
Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇan ti idaṃ nesaṃ sabhāvadassanaṃ .
Dutiyapadaniddeso vuttapaṭisedhanayena veditabbo .
Tatiyapadaniddeso uttānatthoyeva .
Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassito .
Laddhokāsassa hi kammassa vipāko duvidho – khaṇappatto , ca appatto ca .
Tattha ‘ khaṇappatto ’ uppanno nāma .
‘ Appatto ’ cittānantare vā uppajjatu , kappasatasahassātikkame vā .
Dhuvapaccayaṭṭhena natthi nāma na hoti , uppādino dhammā nāma jāto .
Yathā hi –
‘‘ tiṭṭhateva sāyaṃ , poṭṭhapāda , arūpī attā saññāmayo
V0.388 .Atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti aññā ca saññā nirujjhantī ’’ ti ( dī . ni .1.419).
Ettha āruppe kāmāvacarasaññāpavattikāle kiñcāpi mūlabhavaṅgasaññā niruddhā kāmāvacarasaññāya pana niruddhakāle avassaṃ sā uppajjissatīti arūpasaṅkhāto attā natthīti saṅkhyaṃ agantvā ‘ tiṭṭhateva ’ nāmāti jāto .
Evameva laddhokāsassa kammassa vipāko duvidho … pe … dhuvapaccayaṭṭhena natthi nāma na hoti , uppādino dhammā nāma jāto .
Yadi pana āyūhitaṃ kusalākusalakammaṃ sabbaṃ vipākaṃ dadeyya , aññassa okāso na bhaveyya .
Taṃ pana duvidhaṃ hoti – dhuvavipākaṃ , adhuvavipākañca .
Tattha pañca ānantariyakammāni , aṭṭha samāpattiyo , cattāro ariyamaggāti etaṃ ‘ dhuvavipākaṃ ’ nāma .
Taṃ
P0.361 pana khaṇappattampi atthi , appattampi .Tattha ‘ khaṇappattaṃ ’ uppannaṃ nāma .
‘ Appattaṃ ’ anuppannaṃ nāma .
Tassa vipāko cittānantare vā uppajjatu kappasatasahassātikkame vā .
Dhuvapaccayaṭṭhena anuppannaṃ nāma na hoti , uppādino dhammā nāma jātaṃ .
Metteyyabodhisattassa maggo anuppanno nāma , phalaṃ uppādino dhammāyeva nāma jātaṃ .
1044. Atītattikaniddese
M0.394 atītāti khaṇattayaṃ atikkantā .Niruddhāti nirodhappattā .
Vigatāti vibhavaṃ gatā , vigacchitā vā .
Vipariṇatāti pakativijahanena vipariṇāmaṃ gatā .
Nirodhasaṅkhātaṃ atthaṃ gatāti atthaṅgatā .
Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Uppajjitvā vigatāti nibbattitvā vigacchitā .
Puna atītavacane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
Parato anāgatādīsu pi eseva nayo .
Atītaṃsena saṅgahitāti atītakoṭṭhāsena gaṇanaṃ gatā .
Katame teti ?
Rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ .
Parato anāgatādīsupi eseva nayo .
1047. Atītārammaṇattikaniddese atīte dhamme ārabbhātiādīsu parittamahaggatāva dhammā veditabbā .
Te hi atītādīni ārabbha uppajjanti .
1050. Ajjhattattikaniddese tesaṃ tesan ti padadvayena sabbasatte pariyādiyati .
Ajjhattaṃ paccattan ti ubhayaṃ niyakajjhattādhivacanaṃ .
Niyatāti attani jātā .
Pāṭipuggalikāti pāṭiyekkassa pāṭiyekkassa
V0.389 puggalassa santakā .Upādiṇṇāti sarīraṭṭhakā .
Te hi kammanibbattā vā hontu mā vā , ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena pana idha upādiṇṇāti vuttā .
1051. Parasattānan ti attānaṃ ṭhapetvā avasesasattānaṃ .
Parapuggalānan ti tasseva vevacanaṃ .
Sesaṃ heṭṭhā vuttasadisameva .
Tadubhayan ti taṃ ubhayaṃ .
1053. Ajjhattārammaṇattikassa paṭhamapade parittamahaggatā dhammā veditabbā .
Dutiye
P0.362 appamāṇāpi .Tatiye parittamahaggatāva .
Appamāṇā pana kālena bahiddhā kālena ajjhattaṃ ārammaṇaṃ na karonti .
Sanidassanattikaniddeso uttānoyevāti .