问题
选择版本
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā
Dhammasaṅgaṇī-aṭṭhakathā

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā
Tasmiṃ samayeti idaṃ aniyamaniddiṭṭhassa samayassa niyamato paṭiniddesavacanaṃ .
Tasmā ‘ yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva samaye phasso hoti … pe … avikkhepo hotī ’ ti ayamattho veditabbo .
Tattha yatheva cittaṃ evaṃ phassādīsupi phasso hoti .
Kiṃ hoti ?
‘ Kāmāvacaro hoti , kusalo hoti , uppanno hoti , somanassasahagato hotī ’ tiādinā nayena labbhamānapadavasena yojanā kātabbā .
Vedanāyañhi ‘ somanassasahagatā ’ ti paññindriye ca ‘ ñāṇasampayuttan ’ ti na labbhati , tasmā ‘ labbhamānapadavasenā ’ ti vuttaṃ .
Idaṃ aṭṭhakathāmuttakaṃ ācariyānaṃ mataṃ ;
na panetaṃ sārato daṭṭhabbaṃ .
Kasmā panettha phassova paṭhamaṃ vuttoti ?
Cittassa paṭhamābhinipātattā .
Ārammaṇasmiñhi cittassa paṭhamābhinipāto hutvā phasso ārammaṇaṃ phusamāno uppajjati , tasmā paṭhamaṃ vutto .
Phassena pana phusitvā vedanāya vedayati , saññāya sañjānāti , cetanāya ceteti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ phuṭṭho , bhikkhave , vedeti , phuṭṭho sañjānāti phuṭṭho cetetī ’’ ti .
ApicaM0.151 , ayaṃ phasso nāma yathā pāsādaṃ patvā thambho nāma sesadabbasambhārānaṃ balavapaccayo , tulāsaṅghāṭabhittipādakūṭagopānasīpakkhapāsakamukhavaṭṭiyo thambhābaddhā thambhe patiṭṭhitā , evameva sahajātasampayuttadhammānaṃ balavapaccayo hoti .
Thambhasadiso hi esa .
Avasesā dabbasambhārasadisāti .
Tasmāpi paṭhamaṃ vutto .
Idaṃ pana akāraṇaṃ .
Ekacittasmiñhi uppannadhammānaṃ ‘ ayaṃ paṭhamaṃ uppanno ayaṃ pacchā ’ ti idaṃ vattuṃ na labbhā .
Balavapaccayabhāvepi phassassa kāraṇaṃ naV0.154 dissati .
Desanāvāreneva panaP0.108 phasso paṭhamaṃ vutto .
Vedanā hoti phasso hoti , saññā hoti phasso hoti , cetanā hoti phasso hoti , cittaṃ hoti phasso hoti , vedanā hoti saññā hoti , cetanā hoti vitakko hotīti āharitumpi hi vaṭṭeyya .
Desanāvārena pana phassova paṭhamaṃ vuttoti veditabbo .
Yathā cettha evaṃ sesadhammesupi pubbāparakkamo nāma na pariyesitabbo .
Vacanatthalakkhaṇarasādīhi pana dhammā eva pariyesitabbā .
Seyyathidaṃ – phusatīti phasso .
Svāyaṃ phusanalakkhaṇo , saṅghaṭṭanaraso , sannipātapaccupaṭṭhāno , āpāthagatavisayapadaṭṭhāno .
Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattatīti phusanalakkhaṇo .
Ekadesena ca anallīyamānopi rūpaṃ viya cakkhuṃ , saddo viya ca sotaṃ , cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭetīti saṅghaṭṭanaraso .
Vatthārammaṇasaṅghaṭṭanato vā uppannattā sampattiatthenapi rasena saṅghaṭṭanarasoti veditabbo .
Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –
‘‘ catubhūmakaphasso hi nophusanalakkhaṇo nāma natthi .
Saṅghaṭṭanaraso pana pañcadvārikova hoti .
Pañcadvārikassa hi phusanalakkhaṇotipi saṅghaṭṭanarasotipi nāmaṃ ;
manodvārikassa phusanalakkhaṇotveva nāmaṃ , na saṅghaṭṭanaraso ’’ ti .
Idañca vatvā idaṃ suttaṃ ābhataṃ –
‘‘ yathā , mahārāja , dve meṇḍā yujjheyyuṃ , tesu yathā eko meṇḍo evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ , yathā dutiyo meṇḍo evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ ;
yathā tesaṃ sannipāto evaṃ phasso daṭṭhabbo ’’.
Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso , saṅghaṭṭanaraso ca .
‘‘ Yathā , mahārāja , dveM0.152 sammā vajjeyyuṃ … pe … dve pāṇī vajjeyyuṃ , yathā eko pāṇi evaṃ cakkhu daṭṭhabbaṃ , yathā dutiyo pāṇi evaṃ rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , yathā tesaṃ sannipāto evaṃ phasso daṭṭhabbo .
Evaṃ phusanalakkhaṇo ca phasso saṅghaṭṭanaraso cā ’’ ti ( mi . pa .2.3.8) vitthāro .
Yathā vā ‘‘ cakkhunā rūpaṃ disvā ’’ tiādīsu ( dha . sa .1352,1354) cakkhuviññāṇādīni cakkhuādināmena vuttāni , evamidhāpi tāni cakkhuādināmena vuttānīti veditabbāni .
Tasmā ‘ evaṃ cakkhu daṭṭhabban ’ tiādīsu evaṃ cakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbanti iminā nayena attho veditabbo .
Evaṃ sante cittārammaṇasaṅghaṭṭanatoP0.109 imasmimpi sutte kiccaṭṭheneva rasena saṅghaṭṭanarasoti siddho hoti .
TikasannipātasaṅkhātassaV0.155 pana attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno .
Ayañhi tattha tattha ‘‘ tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ ti evaṃ kāraṇassa vasena paveditoti .
Imassa ca suttapadassa tiṇṇaṃ saṅgatiyā phassoti ayamattho ;
na saṅgatimattameva phassoti .
Evaṃ paveditattā pana tenevākārena paccupaṭṭhātīti sannipātapaccupaṭṭhānoti vutto .
Phalaṭṭhena pana paccupaṭṭhānenesa vedanāpaccupaṭṭhāno nāma hoti .
Vedanañhesa paccupaṭṭhāpeti uppādetīti attho .
Uppādayamāno ca yathā bahiddhā uṇhapaccayāpi lākhāsaṅkhātadhātunissitā usmā attano nissaye mudubhāvakārī hoti , na attano paccayabhūtepi bahiddhā vītaccitaṅgārasaṅkhāte uṇhabhāve , evaṃ vatthārammaṇasaṅkhātaaññapaccayopi samāno , cittanissitattā attano nissayabhūte citte eva esa vedanuppādako hoti , na attano paccayabhūtepi vatthumhi ārammaṇe vāti veditabbo .
Tajjāsamannāhārena pana indriyena ca parikkhate visaye anantarāyena uppajjanato esa āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati .
Vedayatīti vedanā .
Sā vedayitalakkhaṇā , anubhavanarasā iṭṭhākārasambhogarasā vā , cetasikaassādapaccupaṭṭhānā , passaddhipadaṭṭhānā .
‘ CatubhūmikavedanāM0.153 hi novedayitalakkhaṇā nāma natthi .
Anubhavanarasatā pana sukhavedanāyameva labbhatī ’ ti vatvā puna taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā ‘ sukhavedanā vā hotu , dukkhavedanā vā , adukkhamasukhavedanā vā , sabbā anubhavanarasā ’ ti vatvā ayamattho dīpito – ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavanti .
Phassassa hi phusanamattakameva hoti , saññāya sañjānanamattakameva , cetanāya cetanāmattakameva , viññāṇassa vijānanamattakameva .
Ekaṃsato pana issaravatāya vissavitāya sāmibhāvena vedanāva ārammaṇarasaṃ anubhavati .
Rājā viya hi vedanā , sūdo viya sesadhammā .
Yathā sūdo nānārasabhojanaṃ sampādetvā peḷāya pakkhipitvā lañchanaṃ datvā rañño santike otāretvā lañchanaṃ bhinditvā peḷaṃ vivaritvā sabbasūpabyañjanehi aggaggaṃP0.110 ādāya bhājane pakkhipitvā sadosaniddosabhāvavīmaṃsanatthaṃ ajjhoharati , tato rañño nānaggarasabhojanaṃ upanāmeti .
Rājā issaravatāya vissavitāyaV0.156 sāmī hutvā icchiticchitaṃ bhuñjati .
Tattha hi sūdassa bhattavīmaṃsanamattamiva avasesadhammānaṃ ārammaṇarasassa ekadesānubhavanaṃ .
Yathā hi sūdo bhattekadesamattameva vīmaṃsati evaṃ sesadhammāpi ārammaṇarasekadesameva anubhavanti .
Yathā pana rājā issaravatāya vissavitāya sāmī hutvā yadicchakaṃ bhuñjati , evaṃ vedanāpi issaravatāya vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasaṃ anubhavati .
Tasmā anubhavanarasāti vuccati .
Dutiye atthavikappe ayaṃ idha adhippetā vedanā yathā vā tathā vā ārammaṇassa iṭṭhākārameva sambhuñjatīti iṭṭhākārasambhogarasāti vuttā .
Cetasikaassādato panesā attano sabhāveneva upaṭṭhānaṃ sandhāya cetasikaassādapaccupaṭṭhānāti vuttā .
Yasmā pana ‘‘ passaddhikāyo sukhaṃ vedeti ’’ tasmā passaddhipadaṭṭhānāti veditabbā .
Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānātīti saññā .
Sā sañjānanalakkhaṇā paccābhiññāṇarasā .
Catubhūmikasaññā hi nosañjānanalakkhaṇā nāma natthiM0.154 .
Sabbā sañjānanalakkhaṇāva .
Yā panettha abhiññāṇena sañjānāti sā paccābhiññāṇarasā nāma hoti .
Tassā , vaḍḍhakissa dārumhi abhiññāṇaṃ katvā puna tena abhiññāṇena taṃ paccābhijānanakāle , purisassa kāḷatilakādiabhiññāṇaṃ sallakkhetvā puna tena abhiññāṇena asuko nāma esoti tassa paccābhijānanakāle , rañño piḷandhanagopakabhaṇḍāgārikassa tasmiṃ tasmiṃ piḷandhane nāmapaṇṇakaṃ bandhitvā ‘ asukaṃ piḷandhanaṃ nāma āharā ’ ti vutte dīpaṃ jāletvā ratanagabbhaṃ pavisitvā paṇṇaṃ vācetvā tassa tasseva piḷandhanassa āharaṇakāle ca pavatti veditabbā .
Aparo nayo – sabbasaṅgāhikavasena hi sañjānanalakkhaṇā saññā .
Punasañjānanapaccayanimittakaraṇarasā , dāruādīsu tacchakādayo viya .
Yathāgahitanimittavasena abhinivesakaraṇapaccupaṭṭhānā , hatthidassakaandhā viya .
Ārammaṇe anogāḷhavuttitāyaP0.111 aciraṭṭhānapaccupaṭṭhānā vā , vijju viya .
Yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā , tiṇapurisakesu migapotakānaṃ ‘ purisā ’ ti uppannasaññā viya .
Yā panettha ñāṇasampayuttā hoti sā saññā ñāṇameva anuvattati .
Sasambhārapathavīādīsu sesadhammā pathavīādīni viyāti veditabbā .
CetayatītiV0.157 cetanā saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho .
Sā cetayitalakkhaṇā , cetanābhāvalakkhaṇāti attho .
Āyūhanarasā .
Catubhūmikacetanā hi nocetayitalakkhaṇā nāma natthi .
Sabbā cetayitalakkhaṇāva .
Āyūhanarasatā pana kusalākusalesu eva hoti .
Kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānañhi patvā sesasampayuttadhammānaṃ ekadesamattakameva kiccaṃ hoti .
Cetanā pana atirekaussāhā atirekavāyāmā , diguṇussāhā diguṇavāyāmā .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ thāvariyasabhāvasaṇṭhitā ca panesā cetanā ’’ ti .
Thāvariyoti khettasāmī vuccati .
Yathā khettasāmī puriso pañcapaṇṇāsa balipurise gahetvā ‘ lāyissāmī ’ ti ekato khettaṃ otarati .
Tassa atireko ussāho atireko vāyāmo , diguṇo ussāho diguṇo vāyāmo hoti ,‘ nirantaraṃ gaṇhathā ’ tiādīni vadati , sīmaṃ ācikkhati , tesaṃ surābhattagandhamālādīni jānāti , maggaṃ samakaṃ harati .
Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃM0.155 .
Khettasāmipuriso viya hi cetanā .
Pañcapaṇṇāsa balipurisā viya cittaṅgavasena uppannā pañcapaṇṇāsa kusalā dhammā .
Khettasāmipurisassa diguṇussāhadiguṇavāyāmakaraṇakālo viya kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānaṃ patvā cetanāya diguṇussāho diguṇavāyāmo hoti .
Evamassā āyūhanarasatā veditabbā .
Sā panesā saṃvidahanapaccupaṭṭhānā .
Saṃvidahamānā hi ayaṃ upaṭṭhāti , sakiccaparakiccasādhakā , jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya .
Yathā hi jeṭṭhasisso upajjhāyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sayaṃ adhīyamāno itarepi dārake attano attano ajjhayanakamme pavattayati , tasmiñhi adhīyituṃ āraddhe tepi adhīyanti , tadanuvattitāya .
Yathā ca mahāvaḍḍhakī sayaṃ tacchanto itarepi tacchake attano attanoP0.112 tacchanakamme pavattayati , tasmiñhi tacchituṃ āraddhe tepi tacchanti , tadanuvattitāya .
Yathā ca yodhanāyako sayaṃ yujjhamāno itarepi yodhe sampahāravuttiyaṃ pavattayati , tasmiñhi yujjhituṃ āraddhe tepi anivattamānā yujjhanti , tadanuvattitāya .
Evamesāpi attano kiccena ārammaṇe pavattamānā aññepi sampayuttadhamme attano attano kiriyāya pavatteti .
Tassā hi attano kiccaṃ āraddhāya , taṃsampayuttāpi ārabhanti .
Tena vuttaṃ –
‘ sakiccaparakiccasādhakā , jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viyā ’ ti .
Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hotīti veditabbā .
‘ ĀrammaṇaṃV0.158 cintetī ’ ti cittanti nayena cittassa vacanattho vutto eva .
Lakkhaṇādito pana vijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ , pubbaṅgamarasaṃ , sandahanapaccupaṭṭhānaṃ , nāmarūpapadaṭṭhānaṃ .
Catubhūmakacittañhi novijānanalakkhaṇaṃ nāma natthi .
Sabbaṃ vijānanalakkhaṇameva .
Dvāraṃ pana patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ hoti .
Cakkhunā hi diṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ citteneva vijānāti … pe … manena viññātaṃ dhammārammaṇaṃ citteneva vijānāti .
Yathā hi nagaraguttiko nāma nagaramajjhe siṅghāṭake nisīditvā ‘ ayaṃ nevāsiko ayaṃ āgantuko ’ ti āgatāgataṃ janaṃ upadhāreti vavatthapeti – evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vuttampi cetaṃ mahātherena –
‘‘ yathā , mahārājaM0.156 , nagaraguttiko nāma majjhe nagarassa siṅghāṭake nisinno puratthimato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya … pacchimato … dakkhiṇato … uttarato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya , evameva kho , mahārāja , yaṃ cakkhunā rūpaṃ passati taṃ viññāṇena vijānāti , yaṃ sotena saddaṃ suṇāti , ghānena gandhaṃ ghāyati , jivhāya rasaṃ sāyati , kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati , manasā dhammaṃ vijānāti , taṃ viññāṇena vijānātī ’’ ti ( mi . pa .2.3.12).
Evaṃ dvāraṃ patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittameva pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ .
Tasmā pubbaṅgamarasantiP0.113 vuccati .
Tadetaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ uppajjamānaṃ purimaṃ purimaṃ nirantaraṃ katvā sandahanameva upaṭṭhātīti sandahanapaccupaṭṭhānaṃ .
Pañcavokārabhave panassa niyamato nāmarūpaṃ , catuvokārabhave nāmameva padaṭṭhānaṃ .
Tasmā nāmarūpapadaṭṭhānanti vuttaṃ .
Kiṃ panetaṃ cittaṃ purimaniddiṭṭhacittena saddhiṃ ekameva udāhu aññanti ?
Ekameva .
Atha kasmā purimaniddiṭṭhaṃ puna vuttanti ?
Avicāritaṃ etaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Ayaṃ panettha yutti – yathā hi rūpādīni upādāya paññattā sūriyādayo na atthato rūpādīhi aññe honti , teneva yasmiṃ samaye sūriyo udeti tasmiṃ samaye tassa tejasaṅkhātaṃ rūpampīti .
Evaṃ vuccamānepi na rūpādīhi añño sūriyo nāma atthi .
Na tathā cittaṃ ;
phassādayo dhamme upādāya paññāpiyati ;
atthato panetaṃ tehi aññameva .
Tena ‘ yasmiṃ samaye cittaṃ uppannaṃ hoti ekaṃseneva tasmiṃ samaye phassādīhi atthato aññameva taṃ hotī ’ ti imassatthassa dīpanatthāya etaṃ puna vuttanti veditabbaṃ .
Yathā ca ‘‘ yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti … pe … pathavīkasiṇaṃ , tasmiṃ samayeV0.159 phasso hoti vedanā hotī ’’ tiādīsu ( dha . sa .160) pana bhāventena vavatthāpite samaye yo bhāveti na so atthato uppajjati nāma , teneva tattha yathā ‘‘ phasso hoti vedanā hotī ’’ ti vuttaṃ , na evaṃ ‘‘ yo bhāveti so hotī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādīsu pana cittena vavatthāpite samaye samayavavatthāpitaṃ cittaṃ na tathā atthato nuppajjatiM0.157 .
Yatheva pana tadā ‘ phasso hoti vedanā hoti ’, tathā ‘ cittampi hotī ’ ti imassapi atthassa dīpanatthamidaṃ puna vuttanti veditabbaṃ .
Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre ca vibhajanatthaṃ purimena hi ‘ citta ’ -saddena kevalaṃ samayo vavatthāpito .
Tasmiṃ pana cittena vavatthāpitasamaye ye dhammā honti tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ phasso hotī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Cittañcāpi tasmiṃ samaye hotiyeva .
Tasmā tassāpi saṅgaṇhanatthametaṃP0.114 puna vuttaṃ .
Imasmiñca ṭhāne etasmiṃ avuccamāne ‘‘ katamaṃ tasmiṃ samaye cittan ’’ ti na sakkā bhaveyya niddesavāre vibhajituṃ .
Evamassa vibhajanaṃyeva parihāyetha .
Tasmā tassa niddesavāre vibhajanatthampi etañca vuttanti veditabbaṃ .
Yasmā vā ‘‘ uppannaṃ hotī ’’ ti ettha cittaṃ uppannanti etaṃ desanāsīsameva ,‘ na pana cittaṃ ekameva uppajjatī ’ ti aṭṭhakathāyaṃ vicāritaṃ , tasmā cittaṃ ‘‘ uppannan ’’ ti etthāpi cittamattameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahitaṃ .
Evaṃ tattha saṅkhepato sabbepi cittacetasikadhamme gahetvā idha sarūpena pabhedato dassetuṃ ‘‘ phasso hotī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Iti phassādayo viya cittampi vuttamevāti veditabbaṃ .
Dhammuddesavāro