Mūlarāsivaṇṇanā
Na lubbhanti etena , sayaṃ vā na lubbhati , alubbhanamattameva vā tanti alobho .
Adosāmohesupi eseva nayo .
Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo , alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya .
Apariggahaṇaraso muttabhikkhu viya
M0.171 .Anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya .
Adoso acaṇḍikkalakkhaṇo , avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya .
Āghātavinayaraso pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya .
Sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya .
Amoho lakkhaṇādīhi heṭṭhā paññindriyapade vibhāvito eva .
Imesu pana tīsu alobho maccheramalassa paṭipakkho , adoso dussīlyamalassa , amoho kusalesu dhammesu abhāvanāya paṭipakkho .
Alobho cettha dānahetu , adoso sīlahetu , amoho bhāvanāhetu .
Tesu ca alobhena anadhikaṃ gaṇhāti , luddhassa adhikaggahaṇato .
Adosena anūnaṃ , duṭṭhassa ūnaggahaṇato .
Amohena aviparītaṃ , mūḷhassa viparītaggahaṇato .
Alobhena cettha vijjamānaṃ dosaṃ dosato dhārento dose pavattati ;
luddho hi dosaṃ paṭicchādeti .
Adosena vijjamānaṃ guṇaṃ guṇato dhārento guṇe pavattati ;
duṭṭho hi guṇaṃ
P0.128 makkheti .Amohena yāthāvasabhāvaṃ yāthāvasabhāvato dhārento yāthāvasabhāve pavattati .
Mūḷho hi ‘ tacchaṃ atacchanti atacchaṃ ca tacchan ’ ti gaṇhāti .
Alobhena ca piyavippayogadukkhaṃ na hoti , luddhassa piyasabhāvato piyavippayogāsahanato ca .
Adosena appiyasampayogadukkhaṃ na hoti , duṭṭhassa hi appiyasabhāvato appiyasampayogāsahanato ca .
Amohena icchitālābhadukkhaṃ na hoti , amūḷhassa hi ‘ taṃ kutettha labbhā ’ tievamādipaccavekkhaṇasambhavato ( dī . ni .3.34; a . ni .9.30).
Alobhena
V0.173 cettha jātidukkhaṃ na hoti , alobhassa taṇhāpaṭipakkhato taṇhāmūlakattā ca jātidukkhassa .Adosena jarādukkhaṃ na hoti , tikkhadosassa khippaṃ jarāsambhavato .
Amohena maraṇadukkhaṃ na hoti , sammohamaraṇañhi dukkhaṃ , na cetaṃ amūḷhassa hoti .
Alobhena ca gahaṭṭhānaṃ , amohena pabbajitānaṃ , adosena pana sabbesampi sukhasaṃvāsatā hoti .
Visesato
M0.172 cettha alobhena pettivisaye upapatti na hoti .Yebhuyyena hi sattā taṇhāya pettivisayaṃ upapajjanti , taṇhāya ca paṭipakkho alobho .
Adosena niraye upapatti na hoti .
Dosena hi caṇḍajātitāya dosasadisaṃ nirayaṃ upapajjanti .
Dosassa ca paṭipakkho adoso .
Amohena tiracchānayoniyaṃ nibbatti na hoti .
Mohena hi niccasammūḷhaṃ tiracchānayoniṃ upapajjanti .
Mohassa paṭipakkho ca amoho .
Etesu ca alobho rāgavasena upagamanassa abhāvakaro , adoso dosavasena apagamanassa , amoho mohavasena amajjhattabhāvassa .
Tīhipi cetehi yathāpaṭipāṭiyā nekkhammasaññā abyāpādasaññā avihiṃsāsaññāti imā tisso .
Asubhasaññā appamāṇasaññā dhātusaññāti imā ca tisso saññāyo honti .
Alobhena pana kāmasukhallikānuyogaantassa , adosena attakilamathānuyogaantassa parivajjanaṃ hoti ;
amohena majjhimāya paṭipattiyā paṭipajjanaṃ .
Tathā alobhena abhijjhākāyaganthassa pabhedanaṃ hoti , adosena byāpādakāyaganthassa , amohena sesaganthadvayassa .
Purimāni ca dve satipaṭṭhānāni purimānaṃ dvinnaṃ ānubhāvena , pacchimāni pacchimasseva ānubhāvena ijjhanti .
Alobho cettha ārogyassa paccayo hoti ;
aluddho hi lobhanīyampi asappāyaṃ na sevati , tena kho arogo hoti .
Adoso
P0.129 yobbanassa ;aduṭṭho hi valipalitāvahena dosagginā aḍayhamāno dīgharattaṃ yuvā hoti .
Amoho dīghāyukatāya ;
amūḷho hi hitāhitaṃ ñatvā ahitaṃ parivajjanto hitañca paṭisevamāno dīghāyuko hoti .
Alobho cettha bhogasampattiyā paccayo hoti , aluddhassa hi cāgena bhogapaṭilābho .
Adoso mittasampattiyā , mettāya mittānaṃ paṭilābhato ceva aparihānato ca .
Amoho attasampattiyā
V0.174 , amūḷho hi attano hitameva karonto attānaṃ sampādetiM0.173 .Alobho ca dibbavihārassa paccayo hoti , adoso brahmavihārassa , amoho ariyavihārassa .
Alobhena cettha sakapakkhesu sattasaṅkhāresu nibbuto hoti , tesaṃ vināsena abhisaṅgahetukassa dukkhassa abhāvā ;
adosena parapakkhesu , aduṭṭhassa hi verīsupi verisaññāya abhāvato ;
amohena udāsīnapakkhesu , amūḷhassa sabbābhisaṅgatāya abhāvato .
Alobhena ca aniccadassanaṃ hoti ;
luddho hi upabhogāsāya aniccepi saṅkhāre aniccato na passati .
Adosena dukkhadassanaṃ ;
adosajjhāsayo hi pariccattaāghātavatthupariggaho saṅkhāreyeva dukkhato passati .
Amohena anattadassanaṃ ;
amūḷho hi yāthāvagahaṇakusalo apariṇāyakaṃ khandhapañcakaṃ apariṇāyakato bujjhati .
Yathā ca etehi aniccadassanādīni evametepi aniccadassanādīhi honti .
Aniccadassanena hi alobho hoti , dukkhadassanena adoso , anattadassanena amoho hoti .
Ko hi nāma ‘ aniccamidan ’ ti sammā ñatvā tassatthāya pihaṃ uppādeyya , saṅkhāre vā ‘ dukkhan ’ ti jānanto aparampi accantatikhiṇaṃ kodhadukkhaṃ uppādeyya , attasuññatañca bujjhitvā puna sammohamāpajjeyyāti ?