Tikaatthuddhāravaṇṇanā
1384. Idāni
M0.437V0.428 nikkhepakaṇḍānantaraṃ ṭhapitassa aṭṭhakathākaṇḍassa vaṇṇanākkamo anuppatto .Kasmā panetaṃ aṭṭhakathākaṇḍaṃ nāma jātanti ?
Tepiṭakassa buddhavacanassa atthaṃ uddharitvā ṭhapitattā .
Tīsupi hi piṭakesu dhammantaraṃ āgataṃ aṭṭhakathākaṇḍeneva paricchinditvā vinicchitaṃ suvinicchitaṃ nāma hoti .
Sakale abhidhammapiṭake nayamaggaṃ mahāpakaraṇe pañhuddhāraṃ gaṇanacāraṃ asallakkhentenāpi aṭṭhakathākaṇḍatoyeva samānetuṃ vaṭṭati .
Kuto
P0.410 pabhavaṃ pana etanti ?Sāriputtattherappabhavaṃ .
Sāriputtatthero hi ekassa attano saddhivihārikassa nikkhepakaṇḍe atthuddhāraṃ sallakkhetuṃ asakkontassa aṭṭhakathākaṇḍaṃ kathetvā adāsi .
Idaṃ pana mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhipitvā idaṃ vuttaṃ – abhidhammo nāma na sāvakavisayo , na sāvakagocaro ;
buddhavisayo esa , buddhagocaro .
Dhammasenāpati pana saddhivihārikena pucchito taṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā sammāsambuddhassa kathesi .
Sammāsambuddho tassa bhikkhuno aṭṭhakathākaṇḍaṃ kathetvā adāsi .
Kathaṃ ?
Bhagavā hi ‘ katame dhammā kusalā ’ ti pucchi .
‘ Kusalā dhammā nāma katame ’ ti sallakkhesīti attho .
Athassa tuṇhībhūtassa ‘ nanu yaṃ mayā katame dhammā kusalā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotītiādinā nayena bhūmibhedato kusalaṃ dassitaṃ , sabbampi taṃ catūsu bhūmīsu kusalaṃ , ime dhammā kusalā ’ ti iminā nayena kaṇṇikaṃ kaṇṇikaṃ ghaṭaṃ ghaṭaṃ gocchakaṃ gocchakaṃ katvā atthuddhāravasena kusalādidhamme dassento kathetvā adāsi .
Tattha
V0.429 catūsūti kāmāvacararūpāvacarārūpāvacaraapariyāpannāsu .Kusalan ti phassādibhedaṃ kusalaṃ .
Ime dhammā kusalāti ime sabbepi tāsu tāsu bhūmīsu vuttā phassādayo dhammā kusalā nāma .
1385. Akusalānaṃ pana bhūmivasena bhedābhāvato dvādasa akusalacittuppādāti āha .
Tattha uppajjatīti uppādo .
Cittameva uppādo
M0.438 cittuppādo .Desanāsīsameva cetaṃ .
Yathā pana ‘ rājā āgato ’ ti vutte amaccādīnampi āgamanaṃ vuttameva hoti , evaṃ ‘ cittuppādā ’ ti vutte tehi sampayuttadhammāpi vuttāva hontīti .
Sabbattha cittuppādaggahaṇena sasampayuttadhammaṃ cittaṃ gahitanti veditabbaṃ .
Ito paraṃ catūsu bhūmīsu vipākotiādīnaṃ sabbesampi tikadukabhājanīyapadānaṃ attho , vedanāttikādīsu ca sukhādīnaṃ navattabbatā heṭṭhā vuttanayeneva pāḷiyatthaṃ
P0.411 vīmaṃsitvā veditabbā .Visesamattameva pana vakkhāma .
1420. Tattha parittārammaṇattike tāva sabbo kāmāvacarassa vipākoti ettha dvipañcaviññāṇāni cakkhupasādādayo nissāya niyameneva iṭṭhāniṭṭhādibhede rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbadhamme ārabbha pavattantīti parittārammaṇāni .
Kusalākusalavipākā pana dve manodhātuyo hadayavatthuṃ nissāya cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā niyamato rūpādīneva ārabbha pavattantīti parittārammaṇā .
Kusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā pañcadvāre santīraṇavasena chasu dvāresu tadārammaṇavasenāti niyamato rūpādīni cha parittārammaṇāneva ārabbha pavattatīti parittārammaṇā .
Kusalākusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayaṃ pañcadvāre santīraṇavasena chasu dvāresu tadārammaṇavasena niyamato rūpādīni cha parittārammaṇāneva ārabbha pavattati .
Paṭisandhivasena pavattamānampi parittaṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā ārammaṇaṃ karoti , pavattiyaṃ bhavaṅgavasena , pariyosāne cutivasena pavattamānampi tadeva ārammaṇaṃ karotīti parittārammaṇaṃ .
Aṭṭha pana sahetukavipākacittuppādā ettha vuttanayeneva tadārammaṇavasena paṭisandhibhavaṅgacutivasena ca parittadhammeyeva ārabbha pavattanti .
Kiriyamanodhātu pañcadvāre rūpādīni ārabbha pavattati .
Somanassasahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātu chasu dvāresu paccuppanne manodvāre atītānāgatepi paritte rūpādidhammeyeva ārabbha khīṇāsavānaṃ pahaṭṭhākāraṃ kurumānā pavattatīti parittārammaṇā .
Evamime pañcavīsati cittuppādā ekanteneva parittārammaṇāti veditabbā .
1421. Viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanadhammā
V0.430 attano attano heṭṭhimaṃ samāpattiṃ ārabbha pavattanatoP0.412 mahaggatārammaṇā .Eva maggaphaladhammā nibbānārammaṇattā appamāṇārammaṇā .
Kusalato
M0.439 cattāro kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammasavanādīsu kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇā .Atipaguṇānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ paccavekkhaṇakāle mahaggatārammaṇā .
Kasiṇanimittādipaññattipaccavekkhaṇakāle navattabbārammaṇā .
Akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā pañcapaṇṇāsāya kāmāvacaradhammānaṃ ‘ satto satto ’ ti parāmasanaassādanābhinandanakāle parittārammaṇā .
Tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattikāle mahaggatārammaṇā .
Paṇṇattidhamme ārabbha pavattanakāle siyā navattabbārammaṇā .
Diṭṭhivippayuttānaṃ teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena , pavattiyaṃ paṭighasampayuttānaṃ domanassavasena , vicikicchāsampayuttacittuppādassa aniṭṭhaṅgatavasena , uddhaccasahagatassa vikkhepavasena avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatanavattabbārammaṇatā veditabbā .
Etesu pana ekadhammopi appamāṇe ārabbha pavattituṃ na sakkoti , tasmā na appamāṇārammaṇā .
Kusalato cattāro kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammasavanādīsu yathāvuttappakāre dhamme ārabbha pavattikāle parittamahaggatanavattabbārammaṇā honti .
Gotrabhukāle lokuttaradhamme paccavekkhaṇakāle ca nesaṃ appamāṇārammaṇatā veditabbā .
Yaṃ panetaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ taṃ sabbatthapādakacatutthaṃ ākāsakasiṇacatutthaṃ ālokakasiṇacatutthaṃ brahmavihāracatutthaṃ ānāpānacatutthaṃ
P0.413 iddhividhacatutthaṃ dibbasotacatutthaṃ cetopariyañāṇacatutthaṃ yathākammupagañāṇacatutthaṃ dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ pubbenivāsañāṇacatutthaṃ anāgataṃsañāṇacatutthanti kusalatopi kiriyatopi dvādasavidhaṃ hoti .Tattha ‘ sabbatthapādakacatutthaṃ ’ nāma aṭṭhasu kasiṇesu catutthajjhānaṃ .
Tañhi vipassanāyapi pādakaṃ
V0.431 hoti , abhiññānampi , nirodhassāpi , vaṭṭassāpi pādakaṃ hotiyevāti sabbatthapādakanti vuttaṃ .‘ Ākāsakasiṇaālokakasiṇacatutthāni ’ pana vipassanāyapi abhiññānampi vaṭṭassāpi pādakāni
M0.440 honti , nirodhapādakāneva na honti .‘ Brahmavihāraānāpānacatutthāni ’ vipassanāya ceva vaṭṭassa ca pādakāni honti , abhiññānaṃ pana nirodhassa ca pādakāni na honti .
Tattha dasavidhampi kasiṇajjhānaṃ kasiṇapaṇṇattiṃ ārabbha pavattattā , brahmavihāracatutthaṃ sattapaṇṇattiṃ ārabbha pavattattā , ānāpānacatutthaṃ nimittaṃ ārabbha pavattattā parittādivasena navattabbadhammārammaṇato navattabbārammaṇaṃ nāma hoti .
‘ Iddhividhacatutthaṃ ’ parittamahaggatārammaṇaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti , mahaggatacitte samodahati , samāropeti , tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti .
Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti , pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati , samāropeti , tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti .
‘ Dibbasotacatutthaṃ ’ saddaṃ ārabbha pavattattā ekantaparittārammaṇameva .
‘ Cetopariyañāṇacatutthaṃ ’ parittamahaggataappamāṇārammaṇaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Tañhi
P0.414 paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti , rūpāvacarārūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ , maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti .Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti , sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ .
Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti .
Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo .
‘ Yathākammupagañāṇacatutthaṃ ’ kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti , rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ .
‘ Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ ’ rūpārammaṇattā ekantaparittārammaṇameva .
‘ Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ ’ parittamahaggataappamāṇanavattabbārammaṇaṃ hoti .
Kathaṃ ?
Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti .
Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ .
Atīte attanā vā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ .
Atīte buddhā maggaṃ
V0.432 bhāvayiṃsu , phalaṃ sacchākaṃsu , nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsūtiM0.441 chinnavaṭumakānussaraṇavasena maggaphalanibbānapaccavekkhaṇatopi appamāṇārammaṇaṃ .Atīte ‘ vipassī nāma bhagavā ’ ahosi
P0.415 .Tassa ‘ bandhumatī nāma nagaraṃ ahosi , bandhumā nāma rājā pitā , bandhumatī nāma mātā ’ tiādinā nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti .
‘ Anāgataṃsañāṇacatutthe ’ pi eseva nayo .
Tampi ayaṃ anāgate ‘ kāmāvacare nibbattissatī ’ ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti .
‘ Rūpāvacare vā arūpāvacare vā nibbattissatī ’ ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ .
‘ Maggaṃ bhāvessati phalaṃ sacchikarissati ’‘ nibbānadhātuyā parinibbāyissatī ’ ti jānanakāle appamāṇārammaṇaṃ .
Anāgate ‘‘ metteyyo nāma bhagavā uppajjissati , subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati , brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā bhavissatī ’’ tiādinā nayena nāmagottajānanakāle navattabbārammaṇaṃ hoti .
Arūpāvacaracatutthaṃ pana āsavānaṃ khayacatutthañca pāḷiyaṃ āgataṭṭhāneyeva kathessāmi .
Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā sabbesampi etesaṃ kusalākusalakiriyacittānaṃ purecārikā .
Tassā tesu vuttanayeneva ārammaṇabhedo veditabbo .
Pañcadvāre pana voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ ekantaparittārammaṇāva hoti .
Rūpāvacaratikacatukkajjhānādīni parittādibhāvena navattabbadhammaṃ ārabbha pavattito navattabbārammaṇāni .
Ettha hi rūpāvacarāni pathavīkasiṇādīsu pavattanti , ākāsānañcāyatanaṃ ugghāṭimākāse , ākiñcaññāyatanaṃ viññāṇāpagameti .
1429. Maggārammaṇattike ādimhi vuttā aṭṭha ñāṇasampayuttacittuppādā sekkhāsekkhānaṃ attanā paṭividdhamaggānaṃ paccavekkhaṇakāle maggārammaṇā , maggena pana asahajātattā na maggahetukā , attanā paṭividdhamaggaṃ garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle ārammaṇādhipativasena maggādhipatino , aññadhammārammaṇakāle na vattabbā maggārammaṇātipi maggādhipatinotipi .
Cattāro ariyamaggā maggasaṅkhātassa maggasampayuttassa vā hetuno atthitāya ekantato maggahetukāva .
Vīriyaṃ pana vīmaṃsaṃ vā
P0.416 jeṭṭhakaṃ katvā maggabhāvanākāleM0.442 sahajātādhipatinā siyā maggādhipatino , chandacittānaṃ aññatarajeṭṭhakakāle siyā na vattabbā maggādhipatinoti .Dvādasavidhe
V0.433 rūpāvacaracatutthajjhāne sabbatthapādakacatutthādīni nava jhānāni neva maggārammaṇāni na maggahetukāni na maggādhipatīni .Cetopariyañāṇapubbenivāsañāṇaanāgataṃsañāṇacatutthāni pana ariyānaṃ maggacittajānanakāle maggārammaṇāni honti , maggena pana asahajātattā na maggahetukāni , maggaṃ garuṃ katvā appavattito na maggādhipatīni .
Kasmā panetāni na maggaṃ garuṃ karontīti ?
Attano mahaggatatāya .
Yathā hi rājānaṃ sabbo loko garuṃ karoti , mātāpitaro pana na karonti .
Na hi te rājānaṃ disvā āsanā vuṭṭhahanti , na añjalikammādīni karonti , daharakāle voharitanayeneva voharanti .
Evametānipi attano mahaggatatāya na maggaṃ garuṃ karonti .
Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātupi ariyānaṃ maggapaccavekkhaṇakāle paccavekkhaṇapurecārikattā maggārammaṇā hoti , maggena asahajātattā pana na maggahetukā , maggaṃ garuṃ katvā appavattito na maggādhipati .
Kasmā garuṃ na karotīti ?
Attano ahetukatāya hīnatāya jaḷatāya .
Yathā hi rājānaṃ sabbo loko garuṃ karoti , attano parijanā pana khujjavāmanakaceṭakādayo attano aññāṇatāya paṇḍitamanussā viya nātigaruṃ karonti , evameva idampi cittaṃ attano ahetukatāya hīnatāya jaḷatāya maggaṃ garuṃ na karoti .
Ñāṇavippayuttakusalādīni ñāṇābhāvena ceva lokiyadhammārammaṇatāya ca maggārammaṇādibhāvaṃ na labhanti , navattabbārammaṇāneva hontīti veditabbānīti .
1432. Atītārammaṇattike
P0.417 viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanadhammā heṭṭhā atītasamāpattiṃ ārabbha pavattitā ekantena atītārammaṇāva . 1433. Niyogā anāgatārammaṇā natthīti niyamena pāṭiyekkaṃ cittaṃ anāgatārammaṇaṃ nāma natthi .
Nanu ca anāgataṃsañāṇaṃ ekantena anāgatārammaṇaṃ , cetopariyañāṇampi anāgataṃ ārabbha pavattatīti ?
No
M0.443 na pavattati .Pāṭiyekkaṃ pana etaṃ ekaṃ cittaṃ nāma natthi .
Rūpāvacaracatutthajjhānena saṅgahitattā aññehi mahaggatacittehi missakaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘ niyogā anāgatārammaṇā natthī ’ ti .
1434. Dvipañcaviññāṇāni
V0.434 , tisso manodhātuyo ca paccuppannesu rūpādīsu pavattito paccuppannārammaṇā nāma .Dasa cittuppādāti ettha aṭṭha tāva sahetukā devamanussānaṃ paṭisandhiggahaṇakāle kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha pavattiyaṃ atītārammaṇā .
Bhavaṅgacutikālesupi eseva nayo .
Gatinimittaṃ pana ārabbha paṭisandhiggahaṇakāle tato paraṃ bhavaṅgakāle ca paccuppannārammaṇā .
Tathā pañcadvāre tadārammaṇavasena pavattiyaṃ .
Manodvāre pana atītānāgatapaccuppannārammaṇānaṃ javanānaṃ ārammaṇaṃ gahetvā pavattito atītānāgatapaccuppannārammaṇā .
‘ Kusalavipākāhetukaupekkhāsahagatamanoviññāṇadhātuya ’ mpi eseva nayo .
Kevalañhi sā manussesu jaccandhādīnaṃ paṭisandhi hoti .
Pañcadvāre ca santīraṇavasenāpi paccuppannārammaṇā hotīti ayamettha viseso .
‘ Somanassasahagatā ’ pana pañcadvāre santīraṇavasena tadārammaṇavasena ca paccuppannārammaṇā hoti .
Manodvāre tadārammaṇavasena sahetukavipākā viya atītānāgatapaccuppannārammaṇāti veditabbā .
‘ Akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu ’ pana kusalavipākāya upekkhāsahagatāhetukāya samānagatikā eva .
Kevalañhi
P0.418 sā āpāyikānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattatīti ayamettha viseso .‘ Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu ’ somanassasahagatā khīṇāsavānaṃ pañcadvāre pahaṭṭhākāraṃ kurumānā paccuppannārammaṇā hoti .
Manodvāre atītādibhede dhamme ārabbha hasituppādavasena pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā hoti .
Kāmāvacarakusalan tiādīsu kusalato tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā .
Sekkhaputhujjanānaṃ atītādibhedāni khandhadhātuāyatanāni sammasantānaṃ paccavekkhantānaṃ atītānāgatapaccuppannārammaṇā honti .
Paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe navattabbārammaṇā .
Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo
M0.444 .Kevalañhi tehi maggaphalanibbānapaccavekkhaṇā natthi .
Ayamevettha viseso .
Akusalato cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā atītādibhedānaṃ khandhadhātuāyatanānaṃ assādanābhinandanaparāmāsakāle atītādiārammaṇā honti .
Paṇṇattiṃ ārabbha assādentassa abhinandantassa ‘ satto satto ’ ti parāmasitvā gaṇhantassa navattabbārammaṇā honti .
Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo .
Kevalañhi tehi parāmāsaggahaṇaṃ natthi .
Dve paṭighasampayuttacittuppādā
V0.435 atītādibhede dhamme ārabbha domanassitānaṃ atītādiārammaṇā , paṇṇattiṃ ārabbha domanassitānaṃ navattabbārammaṇā .Vicikicchuddhaccasampayuttā tesu eva dhammesu aniṭṭhaṅgatabhāvena ceva uddhatabhāvena ca pavattiyaṃ atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā .
Kiriyato aṭṭha sahetukacittuppādā kusalacittuppādagatikā eva .
Kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā pañcadvāre voṭṭhabbanavasena pavattiyaṃ paccuppannārammaṇāva
P0.419 .Manodvāre atītānāgatapaccuppannārammaṇānañceva paṇṇattinibbānārammaṇānañca javanānaṃ purecārikakāle atītānāgatapaccuppannanavattabbārammaṇā .
Yathāvuttappabhede rūpāvacarajjhāne sabbatthapādakacatutthaṃ ākāsakasiṇacatutthaṃ ālokakasiṇacatutthaṃ brahmavihāracatutthaṃ ānāpānacatutthanti imāni pañca navattabbārammaṇāneva .
‘ Iddhividhacatutthaṃ ’ kāyavasena cittaṃ pariṇāmentassa atītapādakajjhānacittaṃ ārabbha pavattanato atītārammaṇaṃ .
Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti .
Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dve vassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu , pupphāni mā milāyiṃsu , dīpā mā nibbāyiṃsūti adhiṭṭhahi .
Sabbaṃ tatheva ahosi .
Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā ‘ udakasoṇḍi divase divase , purebhattaṃ dadhirasā hotū ’ ti adhiṭṭhahi .
Purebhattaṃ gahitaṃ dadhirasaṃ hoti pacchābhatte pākatikameva .
Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gamanakāle , aññassa vā pāṭihāriyassa
M0.445 karaṇakāle , kāyaṃ ārabbha pavattattā paccuppannārammaṇaṃ hoti .‘ Dibbasotacatutthaṃ ’ vijjamānasaddameva ārabbha pavattito paccuppannārammaṇaṃ hoti .
Cetopariyañāṇacatutthaṃ atīte sattadivasabbhantare anāgate sattadivasabbhantare paresaṃ cittaṃ jānantassa atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti .
Sattadivasātikkame pana taṃ jānituṃ na sakkoti .
Atītānāgataṃsañāṇānañhi esa visayo .
Na etassa paccuppannajānanakāle pana paccuppannārammaṇaṃ hoti .
Paccuppannañca
P0.420 nāmetaṃ tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ santatipaccuppannaṃ addhāpaccuppannañca .Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ ‘ khaṇapaccuppannaṃ ’.
Ekadvisantativārapariyāpannaṃ ‘ santatipaccuppannaṃ ’.
Tattha andhakāre
V0.436 nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti ;yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti , etthantare ekadvisantativārā veditabbā .
Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti ;
yāva taṃ pākaṭaṃ hoti , etthantare ekadvisantativārā veditabbā .
Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ ghaṇḍibherīādiākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti ;
yāva pana taṃ suṇāti , etasmimpi antare ekadvisantativārā veditabbā .
Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā .
Saṃyuttabhāṇakā pana ‘ rūpasantati arūpasantatī ’ ti dve santatiyo vatvā ,‘ udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati , addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati , ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati , antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasikaritvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati , ayaṃ rūpasantati nāma ;
dve tayo javanavārā arūpasantati nāmā ’ ti vatvā ‘ tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā ’ ti vadanti .
Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma .
Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘ yo cāvuso , mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ .
Tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ , chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati , tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī ’’ ti ( ma . ni .3.284) vuttaṃ .
Santatipaccuppannañcettha
P0.421 aṭṭhakathāsu āgataṃ .Addhāpaccuppannaṃ sutte .
Tattha
M0.446 keci ‘ khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotī ’ ti vadanti .Kiṃkāraṇā ?
Yasmā iddhimassa ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti .
Idañca nesaṃ opammaṃ – yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭaṃ paṭivijjhati vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati , evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti .
Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena cittena āvajjeti , yena ca jānāti tesaṃ dvinnaṃ sahaṭṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhe ṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ .
Santatipaccuppannaṃ pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ .
Tattha
V0.437 yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvitijavanavīthiparimāṇakāle parassa cittaṃ , taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma .Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabbanti yaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ taṃ suvuttaṃ .
Tatrāyaṃ dīpanā – iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjeti .
Āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati .
Tato cattāri pañca javanāni yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ , sesāni kāmāvacarāni .
Tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti .
Na ca tāni nānārammaṇāni honti .
Addhāpaccuppannavasena paccuppannārammaṇattā ekārammaṇāni .
Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ pajānāti , na itarāni ;
yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati , na itarānīti .
Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ
P0.422 hoti .Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati , tasmā addhāpaccuppannavasenetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ .
‘ Pubbenivāsañāṇacatutthaṃ ’ nāmagottānussaraṇe nibbānanimittapaccavekkhaṇe ca navattabbārammaṇaṃ , sesakāle atītārammaṇameva .
Yathākammupagañāṇacatutthampi atītārammaṇameva .
Tattha kiñcāpi pubbenivāsacetopariyañāṇānipi atītārammaṇāni honti , atha kho tesaṃ pubbenivāsañāṇassa atītakkhandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi .
Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇasamagatikaṃ hoti .
Cetopariyañāṇassa ca sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ .
Tañhi aññaṃ
M0.447 khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti , maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti vuttaṃ .Yathākammupagañāṇassa ca atītacetanāmattamevārammaṇanti .
Ayaṃ viseso veditabbo .
Ayamettha aṭṭhakathānayo .
Yasmā pana ‘‘ kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ , tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇaṃ honti .
Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti .
‘ Dibbacakkhuñāṇacatutthaṃ ’ vijjamānavaṇṇārammaṇattā paccuppannārammaṇameva .
Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ anāgatārammaṇameva .
Tañhi anāgatakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu pubbenivāsañāṇaṃ viya sabbaññutaññāṇasamagatikaṃ
V0.438 hoti .Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti , taṃ pana sattadivasabbhantare uppajjanakacittameva ārammaṇaṃ
P0.423 karoti .Idaṃ anāgate kappasatasahasse uppajjanakacittampi khandhepi khandhapaṭibaddhampi .
Rūpāvacaratikacatukkajjhānādīni atītānāgatapaccuppannesu ekadhammampi ārabbha appavattito ekantanavattabbārammaṇānevāti veditabbāni .
1435. Ajjhattattike anindriyabaddharūpañca nibbānañca bahiddhāti idaṃ yathā indriyabaddhaṃ parapuggalasantāne bahiddhāti vuccamānampi tassa attano santānapariyāpannattā niyakajjhattaṃ hoti , evaṃ na kenaci pariyāyena ajjhattaṃ hotīti niyakajjhattapariyāyassa abhāvena bahiddhāti vuttaṃ , na niyakajjhattamattassa asambhavato .
Niyakajjhattamattassa pana asambhavamattaṃ sandhāya ajjhattārammaṇattike bahiddhārammaṇatā vuttā .
Ajjhattadhammāpagamamattatova ākiñcaññāyatanārammaṇassa ajjhattabhāvampi bahiddhābhāvampi ajjhattabahiddhābhāvampi ananujānitvā ākiñcaññāyatanaṃ na vattabbaṃ ajjhattārammaṇantipītiādi vuttaṃ .
Tattha na kevalaṃ tadeva navattabbārammaṇaṃ , tassa pana āvajjanampi , upacāracittānipi , tassārammaṇassa paccavekkhaṇacittānipi , tasseva assādanādivasena pavattāni akusalacittānipi navattabbārammaṇānevāti .
Tāni
M0.448 pana tasmiṃ vutte vuttāneva hontīti visuṃ na vuttāni .Kathaṃ vuttāneva hontīti ?
Etañhi ākiñcaññāyatanaṃ , yañca tassa purecārikaṃ āvajjanaupacārādivasena pavattaṃ , tena saha ekārammaṇaṃ bhaveyya .
Taṃ sabbaṃ atītārammaṇattike ‘ kāmāvacarakusalaṃ , akusalaṃ , kiriyato nava cittuppādā , rūpāvacaracatutthajjhānan ’ ti evaṃ vuttānaṃ etesaṃ cittuppādānaṃ ‘ siyā na vattabbā atītārammaṇātipī ’ tiādinā nayena navattabbārammaṇabhāvassa anuññātattā , ākiñcaññāyatanassa ca ‘ ākiñcaññāyatanaṃ , cattāro maggā apariyāpannā , cattāri ca sāmaññaphalāni , ime dhammā na vattabbā atītārammaṇātipī ’ ti evaṃ ekantena navattabbārammaṇattavacanato navattabbārammaṇanti vuttaṃ .
Idāni
P0.424 taṃ ajjhattārammaṇattike ekampi vuccamānaṃ yasmā heṭṭhā tena saha ekārammaṇabhāvampi sandhāya kāmāvacarakusalādīnaṃ navattabbārammaṇatā vuttā , tasmā idhāpi tesaṃ navattabbārammaṇabhāvaṃ dīpeti .Ko hi tena saha ekārammaṇānaṃ navattabbārammaṇabhāve antarāyoti
V0.439 ?Evaṃ tasmiṃ vutte ‘ vuttāneva hontī ’ ti veditabbāni .
Sesamettha ajjhattārammaṇattike pāḷito uttānameva .
Ārammaṇavibhāge pana viññāṇañcāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti imesaṃ tāva kusalavipākakiriyavasena channaṃ cittuppādānaṃ attano santānasambandhaṃ heṭṭhimasamāpattiṃ ārabbha pavattito ajjhattārammaṇatā veditabbā .
Ettha ca kiriyaākāsānañcāyatanaṃ kiriyaviññāṇañcāyatanasseva ārammaṇaṃ hoti , na itarassa .
Kasmā ?
Ākāsānañcāyatanakiriyasamaṅgino kusalassa vā vipākassa vā viññāṇañcāyatanassa abhāvato .
Kusalaṃ pana kusalavipākakiriyānaṃ tiṇṇampi ārammaṇaṃ hoti .
Kasmā ?
Ākāsānañcāyatanakusalaṃ nibbattetvā ṭhitassa tato uddhaṃ tividhassapi viññāṇañcāyatanassa uppattisambhavato .
Vipākaṃ pana na kassaci ārammaṇaṃ hoti .
Kasmā ?
Vipākato vuṭṭhahitvā cittassa abhinīhārāsambhavato .
Nevasaññānāsaññāyatanassa ārammaṇakaraṇepi eseva nayo .
Rūpāvacarattikacatukkajjhānādīnaṃ sabbesampi niyakajjhattato bahiddhābhāvena bahiddhābhūtāni pathavīkasiṇādīni ārabbha pavattito bahiddhārammaṇatā veditabbā .
Sabbeva kāmāvacarā kusalākusalābyākatā dhammā , rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānan ti ettha kusalato tāva cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā attano
M0.449 khandhādīni paccavekkhantassa ajjhattārammaṇā .Paresaṃ khandhādipaccavekkhaṇe paṇṇattinibbānapaccavekkhaṇe ca bahiddhārammaṇā .
Tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Ñāṇavippayuttesupi eseva nayo .
Kevalañhi tesaṃ nibbānapaccavekkhaṇaṃ
P0.425 natthi .Akusalato cattāro diṭṭhisampayuttacittuppādā attano khandhādīnaṃ assādanābhinandanaparāmāsagahaṇakāle ajjhattārammaṇā , parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpakasiṇādīsu ca tatheva pavattikāle bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Diṭṭhivippayuttesupi eseva nayo .
Kevalañhi tesaṃ parāmāsagahaṇaṃ natthi .
Dvepi paṭighasampayuttā attano khandhādīsu domanassitassa ajjhattārammaṇā , parassa khandhādīsu ceva anindriyabaddharūpapaṇṇattīsu ca bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Vicikicchuddhaccasampayuttānampi vuttapakāresu dhammesu vicikicchanaphandanabhāvavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇatā veditabbā .
Dvipañcaviññāṇāni
V0.440 , tisso ca manodhātuyoti , ime terasa cittuppādā attano rūpādīni ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , parassa rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā , tadubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .Somanassasahagataahetukavipākamanoviññāṇadhātu pañcadvāre santīraṇatadārammaṇavasena attano pañca rūpādidhamme , manodvāre tadārammaṇavaseneva aññepi ajjhattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , paresaṃ dhammesu pavattamānā bahiddhārammaṇā , ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Upekkhāsahagatavipākāhetukamanoviññāṇadhātudvayepi eseva nayo .
Kevalaṃ panetā sugatiyaṃ duggatiyañca paṭisandhibhavaṅgacutivasenāpi ajjhattādibhedesu kammādīsu pavattanti .
Aṭṭha mahāvipākacittānipi tāsaṃyeva dvinnaṃ samānagatikāni .
Kevalaṃ panetāni santīraṇavasena na pavattanti .
Paṭisandhibhavaṅgacutivaseneva etāni sugatiyaṃyeva pavattanti .
Somanassasahagatāhetukakiriyā pañcadvāre attano rūpādīni ārabbha pahaṭṭhākārakaraṇavasena pavattiyaṃ ajjhattārammaṇā , parassa
P0.426 rūpādīsu pavattā bahiddhārammaṇā .Manodvāre tathāgatassa jotipālamāṇavamaghadevarājakaṇhatāpasādikālesu attanā katakiriyaṃ paccavekkhantassa hasituppādavasena pavattā ajjhattārammaṇā
M0.450 .Mallikāya deviyā santatimahāmattassa sumanamālākārassāti evamādīnaṃ kiriyākaraṇaṃ ārabbha pavattikāle bahiddhārammaṇā .
Ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇā .
Upekkhāsahagatakiriyāhetukamanoviññāṇadhātu pañcadvāre voṭṭhabbanavasena manodvāre ca āvajjanavasena pavattiyaṃ ajjhattādiārammaṇā .
Aṭṭha mahākiriyā kusalacittagatikā eva .
Kevalañhi tā khīṇāsavānaṃ uppajjanti , kusalāni sekkhaputhujjanānanti ettakamevettha nānākaraṇaṃ .
Vuttappakāre rūpāvacaracatutthajjhāne sabbatthapādakacatutthādīni pañca jhānāni imasmiṃ tike okāsaṃ labhanti .
Etāni hi kasiṇapaṇṇattinimittārammaṇattā bahiddhārammaṇāni .
‘ Iddhividhacatutthaṃ ’ kāyavasena cittaṃ , cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ , bahiddhā hatthiassādidassanakāle bahiddhārammaṇaṃ , kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā , pavattiyaṃ ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .
‘ Dibbasotacatutthaṃ ’
V0.441 attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ , paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇaṃ , ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .‘ Cetopariyañāṇacatutthaṃ ’ paresaṃ cittārammaṇato bahiddhārammaṇameva .
Attano cittajānane pana tena payojanaṃ natthi .
‘ Pubbenivāsacatutthaṃ ’ attano khandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ , parassa khandhe , anidriyabaddharūpaṃ , tisso ca paṇṇattiyo anussaraṇato bahiddhārammaṇaṃ , ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .
‘ Dibbacakkhucatutthaṃ ’
P0.427 attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ , avasesarūpadassanakāle bahiddhārammaṇaṃ , ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .‘ Anāgataṃsañāṇacatutthaṃ ’ attano anāgatakkhandhānussaraṇakāle ajjhattārammaṇaṃ , parassa anāgatakkhandhānaṃ vā anindriyabaddhassa vā rūpassa anussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ , ubhayavasena ajjhattabahiddhārammaṇaṃ .
Ākiñcaññāyatanassa navattabbārammaṇatāya kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .