160. IdāniM0.207V0.207 rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ .Tattha rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetīti rūpaṃ vuccati rūpabhavo .Upapattīti nibbatti jāti sañjāti .Maggoti upāyo .Vacanattho panettha – taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggo .Idaṃ vuttaṃ hoti – yena maggena rūpabhave upapatti hoti nibbatti jāti sañjāti , taṃ maggaṃ bhāvetīti .Kiṃ panetena niyamato rūpabhave upapatti hotīti ?Na hoti .‘‘ Samādhiṃ , bhikkhave , bhāvetha , samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5;4.99;5.1071; netti .40; mi . pa .2.1.15) evaṃ vuttena hi nibbedhabhāgiyena rūpabhavātikkamopi hoti .Rūpūpapattiyā pana ito añño maggo nāmaP0.163 natthi , tena vuttaṃ ‘ rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī ’ ti .Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti , cetanāya sampayuttadhammāpi , tadubhayampi .‘‘ Nirayañcāhaṃ , sāriputta , pajānāmi nirayagāmiñca maggan ’’ ti ( ma . ni .1.153) hi ettha cetanā maggo nāma .
M0.207V0.207 rūpāvacarakusalaṃ dassetuṃ katame dhammā kusalātiādi āraddhaṃ .P0.163 natthi , tena vuttaṃ ‘ rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī ’ ti .‘‘ Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ , dhammā ete sappurisānuyātā ;
Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti , etena hi gacchati devalokan ’’ ti .( a . ni .8.32);
Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma .
‘‘ Ayaṃ , bhikkhave , maggo , ayaṃ paṭipadā ’’ ti saṅkhārupapattisuttādīsu ( ma . ni .3.161 ādayo ) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma .
Imasmiṃ pana ṭhāne ‘ jhānan ’ ti vacanato cetanāsampayuttā adhippetā .
Yasmā pana jhānacetanā paṭisandhiṃ ākaḍḍhati , tasmā cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi vaṭṭantiyeva .
Bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍheti .
Ayaṃ tāva idha bhāvanāya attho .
Aññattha pana upasaggavasena sambhāvanā paribhāvanā vibhāvanāti evaṃ aññathāpi attho hoti .
Tattha ‘‘ idhudāyi mama sāvakā adhisīle sambhāventi – sīlavā samaṇo gotamo , paramena sīlakkhandhena samannāgato ’’ ti
M0.208V0.208 ( ma . ni .2.243) ayaṃ sambhāvanā nāma ;okappanāti attho .
‘‘ Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṃso , samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṃsā , paññāparibhāvitaṃ cittaṃ sammadeva āsavehi vimuccatī ’’ ti ( dī . ni .2.186) ayaṃ paribhāvanā nāma ;
vāsanāti attho .
‘‘ Iṅgha rūpaṃ vibhāvehi , vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ vibhāvehī ’’ ti ayaṃ vibhāvanā nāma ;
antaradhāpanāti attho .
‘‘ Puna caparaṃ , udāyi , akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā , yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī ’’ ti ( ma . ni .2.247), ayaṃ pana uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanā nāma .
Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippetā .
Tena vuttaṃ –
‘ bhāvetīti janeti uppādeti vaḍḍhetī ’ ti .
Kasmā panettha , yathā kāmāvacarakusalaniddese dhammapubbaṅgamā desanā katā tathā akatvā , puggalapubbaṅgamā
P0.164 katāti ?Paṭipadāya sādhetabbato .
Idañhi catūsu paṭipadāsu aññatarāya sādhetabbaṃ ;
na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjati .
Paṭipadā ca nāmesā paṭipannake sati hotīti etamatthaṃ dassetuṃ puggalapubbaṅgamaṃ desanaṃ karonto ‘ rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī ’ ti āha .
Vivicceva kāmehīti kāmehi viviccitvā , vinā hutvā , apakkamitvā .
Yo panāyamettha ‘ eva ’ -kāro so niyamatthoti veditabbo .
Yasmā ca niyamattho , tasmā tasmiṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye avijjamānānampi kāmānaṃ tassa paṭhamajjhānassa paṭipakkhabhāvaṃ , kāmapariccāgeneva cassa adhigamaṃ dīpeti .
Kathaṃ ?
‘ Vivicceva kāmehī ’ ti evañhi niyame kariyamāne idaṃ paññāyati – nūnimassa kāmā paṭipakkhabhūtā yesu sati idaṃ na pavattati , andhakāre sati padīpobhāso viya ?
Tesaṃ pariccāgeneva cassa adhigamo hoti orimatīrapariccāgena pārimatīrasseva .
Tasmā niyamaṃ karotīti .
Tattha siyā –
‘ kasmā panesa pubbapadeyeva vutto , na uttarapade ?
Kiṃ akusalehi dhammehi aviviccāpi jhānaṃ upasampajja vihareyyā ’ ti ?
Na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Taṃnissaraṇato hi pubbapade esa vutto .
Kāmadhātusamatikkamanato
M0.209 hi kāmarāgapaṭipakkhato ca idaṃ jhānaṃ kāmānameva nissaraṇaṃ .Yathāha –
‘‘ kāmānametaṃ nissaraṇaṃ yadidaṃ nekkhamman ’’ ti ( itivu .72; dī . ni .3.353).
Uttarapadepi pana , yathā ‘‘ idheva , bhikkhave , samaṇo , idha dutiyo samaṇo ’’ ti
V0.209 ( ma . ni .1.139; a . ni .4.241) ettha ‘ eva ’ -kāro ānetvā vuccati , evaṃ vattabbo .Na hi sakkā ito aññehipi nīvaraṇasaṅkhātehi akusalehi dhammehi avivicca jhānaṃ upasampajja viharituṃ , tasmā ‘ vivicceva kāmehi vivicceva akusalehi dhammehī ’ ti evaṃ padadvayepi esa daṭṭhabbo .
Padadvayepi ca kiñcāpi viviccāti iminā sādhāraṇavacanena tadaṅgavivekādayo kāyavivekādayo ca sabbepi vivekā saṅgahaṃ gacchanti , tathāpi kāyaviveko cittaviveko vikkhambhanavivekoti tayo eva idha daṭṭhabbā .
Kāmehīti iminā pana padena ye ca niddese ‘‘ katame vatthukāmā ?
Manāpiyā rūpā ’’ tiādinā ( mahāni .1) nayena vatthukāmā vuttā , ye ca tattheva vibhaṅge ca ‘‘ chando kāmo , rāgo
P0.165 kāmo , chandarāgo kāmo ;saṅkappo kāmo , rāgo kāmo , saṅkapparāgo kāmo ;
ime vuccanti kāmā ’’ ti ( mahāni .1; vibha .564) evaṃ kilesakāmā vuttā , te sabbepi saṅgahitāicceva daṭṭhabbā .
Evañhi sati vivicceva kāmehīti vatthukāmehipi viviccevāti attho yujjati .
Tena kāyaviveko vutto hoti .
Vivicca akusalehi dhammehīti kilesakāmehi sabbākusalehi vā viviccāti attho yujjati .
Tena cittaviveko vutto hoti .
Purimena cettha vatthukāmehi vivekavacanato eva kāmasukhapariccāgo , dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato nekkhammasukhapariggaho vibhāvito hoti .
Evaṃ vatthukāmakilesakāmavivekavacanatoyeva ca etesaṃ paṭhamena saṃkilesavatthuppahānaṃ , dutiyena saṃkilesappahānaṃ ;
paṭhamena lolabhāvassa hetupariccāgo , dutiyena bālabhāvassa ;
paṭhamena ca payogasuddhi , dutiyena āsayaposanaṃ vibhāvitaṃ hotīti ñātabbaṃ .
Esa tāva nayo ‘ kāmehī ’ ti ettha vuttakāmesu vatthukāmapakkhe .
Kilesakāmapakkhe pana ‘ chandoti ca rāgo ’ ti ca evamādīhi anekabhedo kāmacchandoyeva kāmoti adhippeto .
So ca akusalapariyāpannopi
M0.210 samāno ‘‘ tattha katamo kāmacchando kāmo ’’ tiādinā nayena vibhaṅge ( vibha .564) jhānapaṭipakkhato visuṃ vutto .Kilesakāmattā vā purimapade vutto , akusalapariyāpannattā dutiyapade .
Anekabhedato cassa ‘ kāmato ’ ti avatvā ‘ kāmehī ’ ti vuttaṃ .
Aññesampi ca dhammānaṃ akusalabhāve vijjamāne ‘‘ tattha katame akusalā dhammā ?
Kāmacchando ’’ tiādinā nayena vibhaṅge uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato
V0.210 nīvaraṇāneva vuttāni .Nīvaraṇāni hi jhānaṅgapaccanīkāni .
Tesaṃ jhānaṅgāneva paṭipakkhāni , viddhaṃsakāni , vighātakānīti vuttaṃ hoti .
Tathā hi ‘‘ samādhi kāmacchandassa paṭipakkho , pīti byāpādassa , vitakko thinamiddhassa , sukhaṃ uddhaccakukkuccassa , vicāro vicikicchāyā ’’ ti peṭake vuttaṃ .
Evamettha ‘ vivicceva kāmehī ’ ti iminā kāmacchandassa vikkhambhanaviveko vutto hoti .
‘ Vivicca akusalehi dhammehī ’ ti iminā pañcannampi nīvaraṇānaṃ .
Aggahitaggahaṇena pana paṭhamena kāmacchandassa , dutiyena sesanīvaraṇānaṃ ;
tathā paṭhamena tīsu akusalamūlesu pañcakāmaguṇabhedavisayassa lobhassa , dutiyena āghātavatthubhedādivisayānaṃ
P0.166 dosamohānaṃ .Oghādīsu vā dhammesu paṭhamena kāmoghakāmayogakāmāsavakāmupādānaabhijjhākāyaganthakāmarāgasaṃyojanānaṃ , dutiyena avasesaoghayogāsavaupādānaganthasaṃyojanānaṃ .
Paṭhamena ca taṇhāya taṃsampayuttakānañca , dutiyena avijjāya taṃsampayuttakānañca .
Apica paṭhamena lobhasampayuttaaṭṭhacittuppādānaṃ , dutiyena sesānaṃ catunnaṃ akusalacittuppādānaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti veditabbo .
Ayaṃ tāva ‘ vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī ’ ti ettha atthappakāsanā .
Ettāvatā ca paṭhamassa jhānassa pahānaṅgaṃ dassetvā idāni sampayogaṅgaṃ dassetuṃ savitakkaṃ savicāran tiādi vuttaṃ .
Tattha heṭṭhā vuttalakkhaṇādivibhāgena appanāsampayogato rūpāvacarabhāvappattena vitakkena ceva vicārena ca saha vattati .
Rukkho viya pupphena ca phalena cāti idaṃ jhānaṃ savitakkaṃ savicāranti vuccati .
Vibhaṅge pana ‘‘ iminā ca vitakkena iminā ca vicārena
M0.211 upeto hoti samupeto ’’ tiādinā ( vibha .565) nayena puggalādhiṭṭhānā desanā katā .Attho pana tatrapi evameva daṭṭhabbo .
Vivekajan ti – ettha vivitti viveko .
Nīvaraṇavigamoti attho .
Vivittoti vā viveko , nīvaraṇavivitto jhānasampayuttadhammarāsīti attho .
Tasmā vivekā , tasmiṃ vā viveke , jātanti vivekajaṃ .
Pītisukhan ti – ettha pītisukhāni heṭṭhā pakāsitāneva .
Tesu pana vuttappakārāya pañcavidhāya pītiyā yā appanāsamādhissa mūlaṃ hutvā vaḍḍhamānā samādhisampayogaṃ gatā pharaṇāpīti – ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā pītīti .
Ayañca pīti idañca sukhaṃ assa
V0.211 jhānassa , asmiṃ vā jhāne atthīti idaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuccati .Atha vā pīti ca sukhañca pītisukhaṃ , dhammavinayādayo viya .
Vivekajaṃ pītisukhamassa jhānassa , asmiṃ vā jhāne , atthīti evampi vivekajaṃ pītisukhaṃ .
Yatheva hi jhānaṃ evaṃ pītisukhampettha vivekajameva hoti .
Tañcassa atthi .
Tasmā ekapadeneva ‘ vivekajaṃ pītisukhan ’ ti vattuṃ yujjati .
Vibhaṅge pana ‘‘ idaṃ sukhaṃ imāya pītiyā sahagatan ’’ tiādinā nayena vuttaṃ .
Attho pana tatthāpi evameva daṭṭhabbo .
Paṭhamaṃ
P0.167 jhānan ti – ettha gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ .Paṭhamaṃ uppannanti paṭhamaṃ .
Paṭhamaṃ samāpajjitabbantipi paṭhamaṃ .
Idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ .
Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti .
Matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti .
Antarantarā okkamantopi sakkoti .
Evaṃ pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ nāma hoti .
Jhānan ti duvidhaṃ jhānaṃ – ārammaṇūpanijjhānaṃ lakkhaṇūpanijjhānanti .
Tattha aṭṭha samāpattiyo pathavikasiṇādiārammaṇaṃ upanijjhāyantīti ārammaṇūpanijjhānanti saṅkhyaṃ gatā .
Vipassanāmaggaphalāni pana lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma .
Tattha vipassanā aniccādilakkhaṇassa upanijjhānato lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Vipassanāya katakiccassa maggena ijjhanato maggo lakkhaṇūpanijjhānaṃ .
Phalaṃ pana nirodhasaccaṃ tathalakkhaṇaṃ upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānaṃ nāma .
Tesu imasmiṃ atthe ārammaṇūpanijjhānaṃ adhippetaṃ .
Tasmā ārammaṇūpanijjhānato paccanīkajjhāpanato vā jhānanti veditabbaṃ .
Upasampajjāti
M0.212 upagantvā , pāpuṇitvāti vuttaṃ hoti .Upasampādayitvā vā nipphādetvāti vuttaṃ hoti .
Vibhaṅge pana ‘‘ upasampajjāti paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā ’’ ti ( vibha .570) vuttaṃ .
Tassāpi evamevattho daṭṭhabbo .
Viharatīti tadanurūpena iriyāpathavihārena itivuttappakārajjhānasamaṅgī hutvā attabhāvassa iriyanaṃ vuttiṃ pālanaṃ yapanaṃ yāpanaṃ cāraṃ vihāraṃ abhinipphādeti .
Vuttañhetaṃ vibhaṅge –
‘‘ viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati , tena vuccati viharatī ’’ ti ( vibha .512,571).
Pathavikasiṇan ti
V0.212 ettha pathavimaṇḍalampi sakalaṭṭhena pathavikasiṇanti vuccati .Taṃ nissāya paṭiladdhaṃ nimittampi .
Pathavikasiṇanimitte paṭiladdhajjhānampi .
Tattha imasmiṃ atthe jhānaṃ pathavīkasiṇanti veditabbaṃ .
Pathavikasiṇasaṅkhātaṃ jhānaṃ upasampajja viharatīti ayañhettha saṅkhepattho .
Imasmiṃ pana
P0.168 pathavikasiṇe parikammaṃ katvā catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattukāmena kulaputtena kiṃ kattabbanti ?Ādito tāva pātimokkhasaṃvaraindriyasaṃvaraājīvapārisuddhipaccayasannissitasaṅkhātāni cattāri sīlāni visodhetvā suparisuddhe sīle patiṭṭhitena , yvāssa āvāsādīsu dasasu palibodhesu palibodho atthi , taṃ upacchinditvā kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā pāḷiyā āgatesu aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ upaparikkhantena sacassa idaṃ pathavikasiṇaṃ anukūlaṃ hoti , idameva kammaṭṭhānaṃ gahetvā jhānabhāvanāya ananurūpaṃ vihāraṃ pahāya anurūpe vihāre viharantena khuddakapalibodhupacchedaṃ katvā kasiṇaparikammanimittānurakkhaṇasattaasappāyaparivajjanasattasappāyasevanadasavidhaappanākosallappabhedaṃ sabbaṃ bhāvanāvidhānaṃ aparihāpentena jhānādhigamatthāya paṭipajjitabbaṃ .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.51 ādayo ) vuttanayeneva veditabbo .
Yathā cettha evaṃ ito paresupi .
Sabbakammaṭṭhānānañhi bhāvanāvidhānaṃ sabbaṃ aṭṭhakathānayena gahetvā visuddhimagge
M0.213 vitthāritaṃ .Kiṃ tena tattha tattha puna vuttenāti na naṃ puna vitthārayāma .
Pāḷiyā pana heṭṭhā anāgataṃ atthaṃ aparihāpentā nirantaraṃ anupadavaṇṇanameva karissāma .
Tasmiṃ samayeti tasmiṃ paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye .
Phasso hoti … pe … avikkhepo hotīti ime kāmāvacarapaṭhamakusalacitte vuttappakārāya padapaṭipāṭiyā chapaṇṇāsa dhammā honti .
Kevalañhi te kāmāvacarā , ime bhūmantaravasena mahaggatā rūpāvacarāti ayamettha viseso .
Sesaṃ tādisameva .
Yevāpanakā panettha chandādayo cattārova labbhanti .
Koṭṭhāsavārasuññatavārā pākatikā evāti .
Paṭhamaṃ .