10. Uposathasuttavaṇṇanā
71. Dasame tadahūti ettha tasmiṃ ahanīti atthoti āha ‘‘ tasmiṃ ahu uposathe ’’ ti .
Upavasanti etthāti uposatho , uposathadivaso .
Upavasantīti ca sīlena vā anasanena vā khīrasāyanādividhinā vā upetā hutvā vasantīti attho .
Uposathadivase hi sāsanikā sīlena , bāhirakā sabbaso āhārassa abhuñjanena khīrasāyanamadhusāyanādividhinā vā upetā hutvā viharanti .
So panesa uposathadivaso aṭṭhamicātuddasipannarasibhedena tividho , tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ ‘‘ pannarasikauposathadivase ’’ ti vuttaṃ .
Vavassaggattheti vacasāyatthe .
Diva saddo divāsaddo viya divasapariyāyo , tassa visesanabhāvena vuccamāno divāsaddo savisesena dīpetīti āha ‘‘ divasassa divā
M2.173 , majjhanhike kāleti attho ’’ ti .Paṭicchāpetvāti sampaṭicchanaṃ kāretvā .
Vipākaphalenāti sadisaphalena .
Na mahapphalo hoti manoduccaritadussīlyena upakkiliṭṭhabhāvato .
Vipākānisaṃsenāti udrayaphalena .
Vipākobhāsenāti paṭipakkhavigamajanitena sabhāvasaṅkhātena vipākobhāsena .
Na mahāobhāso aparisuddhabhāvato .
Vipākavipphārassāti vipākavepullassa .
Nāhaṃ
V2.157 kvacanītiādivacanassa micchābhinivesavasena pavattattā ‘‘ idaṃ tassa musāvādasmiṃ vadāmī ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ , catukoṭikasuññatādassanavasena pavattaṃ pana ariyadassanamevāti na tattha musāvādo .Vuttañhetaṃ –
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , ariyasāvako iti paṭisañcikkhati ‘ nāhaṃ kvacani , kassaci kiñcanatasmiṃ , na ca mama kvacani , kismiñci kiñcanatatthī ’’’ tiādi ( ma . ni .3.70).
Ettha hi catukoṭikasuññatā kathitā .
Kathaṃ ?
Ariyo ( visuddhi .2.760; ma . ni . aṭṭha .3.70) hi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati , kassaci kiñcanatasmin ti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati , bhātiṭṭhāne bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ , parikkhāraṭṭhāne parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho .
Na ca mama kvacanīti ettha mama -saddaṃ tāva ṭhapetvā kvacani parassa ca attānaṃ kvaci na passatīti ayamattho .
Idāni mama-saddaṃ āharitvā ‘‘ mama kismiñci kiñcanatatthī ’’ ti so parassa attānaṃ ‘‘ mama kismiñci kiñcanabhāvena atthī ’’ ti na passati , attano bhātikaṭṭhāne bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne sahāyaṃ , parikkhāraṭṭhāne parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho .
Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati , na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati .
Na katthaci parassa attānaṃ passati , na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati , tasmā ayaṃ suññatā catukoṭikāti veditabbā .
Yasmā pana micchādiṭṭhikānaṃ yāthāvadassanassa asambhavato yathāvuttacatukoṭikasuññatādassanaṃ na sambhavati , tasmā ‘‘ natthi mātā , natthi pitā ’’ tiādivacanaṃ
M2.174 ( dī . ni .1.171) viya micchāgāhavasena ‘‘ nāhaṃ kvacanī ’’ tiādi vuttanti yutto cettha musāvādasambhavo .Katthacīti ṭhāne , kāle vā .
Atha ‘‘ nipphalo ’’ ti kasmā vuttaṃ .
‘‘ Na mahapphalo ’’ ti saddena hi mahapphalābhāvova jotito , na pana sabbathā phalābhāvoti āha ‘‘ byañjanameva hi ettha sāvasesan ’’ tiādi .
Sesapadesupīti ‘‘ na mahānisaṃso ’’ tiādīsupi .
Aṭṭhahi kāraṇehīti –
‘‘ Atha
V2.158 kho , bhante , sakko devānamindo devānaṃ tāvatiṃsānaṃ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi –‘ taṃ kiṃ maññanti , bhonto devā tāvatiṃsā , yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ , evaṃ bahujanahitāya paṭipannaṃ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṃ imināpaṅgena samannāgataṃ satthāraṃ neva atītaṃse samanupassāmi , na panetarahi aññatra tena bhagavatā ’’ ti –
Ādinā mahāgovindasutte ( dī . ni .2.296) vitthāritehi bahujanahitāya paṭipannādīhi buddhānubhāvadīpakehi aṭṭhahi kāraṇehi .
Atha ‘‘ navahi kāraṇehī ’’ ti avatvā ‘‘ aṭṭhahi kāraṇehī ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ ettha hi … pe … sabbe lokiyalokuttarā buddhaguṇā saṅgahitā ’’ ti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – imasmiṃ sutte ‘‘ itipi so bhagavā ’’ ti iminā vacanena avisesato sabbepi lokiyalokuttarā buddhaguṇā dīpitā , tasmā tena dīpitaguṇe sandhāya ‘‘ aṭṭhahi kāraṇehī ’’ ti vuttanti .
Arahantiādīhi pāṭiyekkaguṇāva niddiṭṭhāti arahantiādīhi ekekehi padehi ekeke guṇāva niddiṭṭhāti attho .
Sahatantikan ti pāḷidhammasahitaṃ .
Purimanayeneva yojanā kātabbāti ‘‘ kiliṭṭhasmiñhi kāye pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamānā na sobhantī ’’ tiādinā nayena yojanā kātabbāti attho .
Saṅghassa
M2.175 anussaraṇaṃ nāma tassa guṇānussaraṇamevāti āha ‘‘ aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ guṇe anussaratī ’’ ti .Dve tayo vāre gāhāpitaṃ usuman ti dve tayo vāre uddhanaṃ āropetvā sedanavasena gāhāpitaṃ usumaṃ .
Purimanayeneva yojanā kātabbāti ‘‘ kiliṭṭhasmiñhi vatthe pasādhanaṃ pasādhetvā nakkhattaṃ kīḷamānā na sobhantī ’’ tiādinā nayena yojanā kātabbā .
Pahīnakālato paṭṭhāya … pe … viratāvāti etena pahānahetukā idhādhippetā viratīti dasseti .
Kammakkhayakarañāṇena hi pāṇātipātadussīlyassa pahīnattā arahanto accantameva tato paṭiviratāti vuccati samucchedavasena pahānaviratīnaṃ adhippetattā .
Kiñcāpi pahānaviramaṇānaṃ purimapacchimakālatā natthi , maggadhammānaṃ pana sammādiṭṭhiādīnaṃ sammāvācādīnañca paccayapaccayuppannabhāve apekkhite sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti , gahaṇappavattiākāravasena paccayabhūtesu sammādiṭṭhiādīsu
V2.159 pahāyakadhammesu pahānakiriyāya purimakālavohāro , paccayuppannāsu ca viratīsu viramaṇakiriyāya aparakālavohāro ca hotīti pahānaṃ vā samucchedavasena , virati paṭippassaddhivasena yojetabbā .Atha vā pāṇo atipātīyati etenāti pāṇātipāto , pāṇaghātahetubhūto dhammasamūho .
Ko pana so ?
Ahirikānottappadosamohavihiṃsādayo kilesā .
Te hi arahanto ariyamaggena pahāya samugghātetvā pāṇātipātadussīlyato accantameva paṭiviratāti vuccanti , kilesesu pahīnesu kilesanimittassa kammassa anuppajjanato .
Adinnādānaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo .
Viratāvāti avadhāraṇena tassā viratiyā kālādivasena apariyantataṃ dasseti .
Yathā hi aññe samādinnaviratikāpi anavaṭṭhitacittatāya lābhajīvitādihetu samādānaṃ bhindanti , na evaṃ arahanto , arahanto pana sabbaso pahīnapāṇātipātattā accantaviratā evāti .
Daṇḍanasaṅkhātassa paraviheṭhanassa ca parivajjanabhāvadīpanatthaṃ daṇḍasatthānaṃ nikkhepavacananti āha ‘‘ parūpaghātatthāyā ’’ tiādi .
Lajjīti ettha vuttalajjāya
M2.176 ottappampi vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .Na hi pāpajigucchanapāputtāsarahitaṃ , pāpabhayaṃ vā alajjanaṃ atthīti .
Dhammagarutāya vā arahantānaṃ dhammassa ca attā dhīnattā attādhipatibhūtā lajjāva vuttā , na pana lokādhipati ottappaṃ .
‘‘ Dayaṃ mettacittataṃ āpannā ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu dayā-saddo ‘‘ adayāpanno ’’ tiādīsu karuṇāya pavattatīti ?
Saccametaṃ , ayaṃ pana dayā-saddo anurakkhaṇatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto .
Mijjati siniyhatīti mettā , mettā etassa atthīti mettaṃ , mettaṃ cittaṃ etassāti mettacitto , tassa bhāvo mettacittatā , mettāicceva attho .
Sabbapāṇabhūtahitānukampīti etena tassā viratiyā pavattavasena apariyantataṃ dasseti .
Pāṇabhūteti pāṇajāte .
Anukampakāti karuṇāyanakā , yasmā pana mettā karuṇāya visesapaccayo hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tāya eva dayāpannatāyā ’’ ti .
Evaṃ yehi dhammehi pāṇātipātā virati sampajjati , tehi lajjāmettākaruṇādhammehi samaṅgibhāvo dassito .
Parapariggahitassa ādānan ti parasantakassa ādānaṃ .
Theno vuccati coro , tassa bhāvo theyyaṃ , kāmañcettha ‘‘ lajjī dayāpanno ’’ ti na vuttaṃ , adhikāravasena pana atthato vuttamevāti daṭṭhabbaṃ .
Yathā hi lajjādayo pāṇātipātappahānassa visesapaccayā , evaṃ adinnādānappahānassapīti
V2.160 , tasmā sāpi pāḷi ānetvā vattabbā .Esa nayo ito paresupi .
Atha vā sucibhūtenāti etena hirottappādīhi samannāgamo , ahirikādīnañca pahānaṃ vuttamevāti ‘‘ lajjī ’’ tiādi na vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Aseṭṭhacariyan ti aseṭṭhānaṃ hīnānaṃ , aseṭṭhaṃ vā lāmakaṃ cariyaṃ , nihīnavuttiṃ methunanti attho .
Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāran ti methunaviratimāha .
Ārācārī methunāti etena –
‘‘ idhekacco na heva kho mātugāmena saddhiṃ dvayaṃdvayasamāpattiṃ samāpajjati , apica kho mātugāmassa ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanaṃ sādiyati , so taṃ assādeti , taṃ nikāmeti , tena ca vittiṃ āpajjatī ’’ tiādinā ( a . ni .7.50) vuttā sattavidhamethunasaṃyogāpi paṭivirati dassitāti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Saccato
M2.177 thetato ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.19) viya theta -saddo thirapariyāyo , thirabhāvo ca saccavāditāya ṭhitakathattā kathāvasena veditabboti āha ‘‘ ṭhitakathāti attho ’’ ti .Na ṭhitakathoti yathā haliddirāgādayo anavaṭṭhitasabhāvatāya na ṭhitā , evaṃ na ṭhitā kathā yassa so na ṭhitakathoti haliddirāgādayo yathā kathāya upamā honti , evaṃ yojetabbaṃ .
Esa nayo ‘‘ pāsāṇalekhā viyā ’’ tiādīsupi .
Saddhā ayati pavattati etthāti saddhāyā , saddhāyā eva saddhāyikā yathā venayikā .
Saddhāya vā ayitabbā saddhāyikā , saddheyyāti attho .
Vattabbataṃ āpajjati visaṃvādanatoti adhippāyo .
Ekaṃ bhattaṃ ekabhattaṃ , taṃ etesamatthīti ekabhattikā , ekasmiṃ divase ekavārameva bhuñjanakā .
Tayidaṃ rattibhojanenapi siyāti āha ‘‘ rattūparatā ’’ ti .
Evampi sāyanhabhojanenapi siyuṃ ekabhattikāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ viratā vikālabhojanā ’’ ti vuttaṃ .
Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ buddhānaṃ ariyānaṃ āciṇṇasamāciṇṇo bhojanassa kālo nāma , tadañño vikālo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana dutiyapadena rattibhojanassa paṭikkhittattā aparaṇho ‘‘ vikālo ’’ ti vutto .
Saṅkhepato ‘‘ sabbapāpassa akaraṇan ’’ tiādinayappavattaṃ ( dī . ni .2.90; dha . pa .183) bhagavato sāsanaṃ sacchandarāgappavattito naccādīnaṃ dassanaṃ na anulometīti āha ‘‘ sāsanassa ananulomattā ’’ ti .
Attanā payojiyamānaṃ parehi payojāpīyamānañca naccaṃ naccabhāvasāmaññato pāḷiyaṃ ekeneva naccasaddena gahitaṃ , tathā gītavāditasaddā cāti āha ‘‘ naccananaccāpanādivasenā ’’ ti
V2.161 .Ādi -saddena gāyanagāyāpanavādanavādāpanāni saṅgaṇhāti .
Dassanena cettha savanampi saṅgahitaṃ virūpekasesanayena .
Ālocanasabhāvatāya vā pañcannaṃ viññāṇānaṃ savanakiriyāyapi dassanasaṅkhepasabbhāvato dassanā icceva vuttaṃ .
Avisūkabhūtassa gītassa savanaṃ kadāci vaṭṭatīti āha ‘‘ visūkabhūtaṃ dassanan ’’ ti .
Tathā hi vuttaṃ paramatthajotikāya khuddakapāṭhaṭṭhakathāya ‘‘ dhammūpasaṃhitaṃ gītaṃ vaṭṭati , gītūpasaṃhito dhammo na vaṭṭatī ’’ ti .
Yaṃ
M2.178 kiñcīti ganthitaṃ vā aganthitaṃ vā yaṃ kiñci pupphaṃ .Gandhajātan ti gandhajātiyaṃ .
Tassāpi ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ ti vacanato dhūpitassapi adhūpitassapi yassa kassaci vilepanādi na vaṭṭatīti dasseti .
Uccāti uccasaddena samānatthaṃ ekaṃ saddantaraṃ .
Seti etthāti sayanaṃ .
Uccāsayanaṃ mahāsayanañca samaṇasārupparahitaṃ adhippetanti āha ‘‘ pamāṇātikkantaṃ akappiyattharaṇan ’’ ti , āsandādiāsanañcettha sayanena saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ .
Yasmā pana ādhāre paṭikkhitte tadādhārakiriyā paṭikkhittāva hoti , tasmā ‘‘ uccāsayanamahāsayanā ’’ icceva vuttaṃ .
Atthato pana tadupabhogabhūtanisajjānipajjanehi virati dassitāti daṭṭhabbā .
Atha vā ‘‘ uccāsayanāsanamahāsayanāsanā ’’ ti , etasmiṃ atthe ekasesanayena ayaṃ niddeso kato yathā ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti .( Ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1) āsanakiriyāpubbakattā vā sayanakiriyāya sayanaggahaṇeneva āsanampi saṅgahitanti veditabbaṃ .
‘‘ Kīvā ’’ ti ayaṃ nipāto .
‘‘ Kittakan ’’ ti imassa atthaṃ bodhetīti āha ‘‘ kīvamahapphaloti kittakaṃ mahapphalo ’’ ti .
Sesapadesūti ‘‘ kīvamahānisaṃso ’’ tiādīsu .
Ratta -saddo ratanapariyāyoti āha ‘‘ pahūtarattaratanānanti pahūtena rattasaṅkhātena ratanena samannāgatānan ’’ ti .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ pahūtasattaratanānan ’’ tipi pāṭho dissati .
Bheritalasadisaṃ katvāti bheritalaṃ viya samaṃ katvā .
Tato ekaṃ bhāgaṃ na agghatīti yathāvuttaṃ cakkavattirajjaṃ tato soḷasabhāgato ekaṃ bhāgaṃ na agghati .
Tato bahutaraṃ hotīti cakkavattirajjasirito bahutaraṃ hoti .
Cātumahārājīkānan tiādīsu cātumahārājikā nāma sinerupabbatassa vemajjhe honti , tesu bahū pabbataṭṭhāpi ākāsaṭṭhāpi , tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā , khiḍḍāpadosikā , manopadosikā , sītavalāhakā , uṇhavalāhakā , candimā , devaputto , sūriyo , devaputtoti ete sabbe
V2.162 cātumahārājikadevalokaṭṭhakā eva .Tettiṃsa janā tattha uppannāti tāvatiṃsā .
Apica tāvatiṃsāti tesaṃ devānaṃ nāmamevāti vuttaṃ .
Tepi atthi pabbataṭṭhakā , atthi ākāsaṭṭhakā , tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā , tathā yāmādīnaṃ .
Ekadevalokepi
M2.179 hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi .Tattha dibbasukhaṃ yātā payātā sampattāti yāmā .
Tuṭṭhā pahaṭṭhāti tusitā .
Pakatipaṭiyattārammaṇato atirekena ramitukāmakāle yathārucite bhoge nimminitvā nimminitvā ramantīti nimmānarati .
Cittācāraṃ ñatvā parehi nimmitesu bhogesu vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattī .
Tattha cātumahārājikānaṃ devānaṃ manussagaṇanāya navutivassasatasahassāni āyuppamāṇaṃ .
Tāvatiṃsānaṃ devānaṃ tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassāni .
Yāmānaṃ devānaṃ cuddasa ca vassakoṭiyo cattāri ca vassasatasahassāni .
Tusitānaṃ devānaṃ sattapaññāsa ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassāni .
Nimmānaratīnaṃ devānaṃ dve ca vassakoṭisatāni tisso ca vassakoṭiyo cattāri ca vassasatasahassāni .
Paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ nava ca vassakoṭisatāni ekavīsa koṭiyo ca saṭṭhi ca vassasatasahassāni .
Muṭṭhihatthapādaketi pādatalato yāva aṭaniyā heṭṭhimanto , tāva muṭṭhiratanappamāṇapādake .
Tañca kho majjhimassa purisassa hatthena , yassidāni vaḍḍhakīhatthoti samaññā .
Sīlasamādānato paṭṭhāya aññaṃ kiñci akatvā dhammassavanena vā kammaṭṭhānamanasikārena vā vītināmetabbanti āha ‘‘ taṃ pana upavasantena … pe … vicāretabban ’’ ti .
Vācaṃ bhinditvā uposathaṅgāni samādātabbānīti ‘‘ imañca rattiṃ imañca divasan ’’ ti kālaparicchedaṃ katvā ‘‘ uposathaṅgavasena aṭṭha sikkhāpadāni samādiyāmī ’’ ti ekato katvā puna paccekaṃ ‘‘ pāṇātipātā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmi … pe … uccāsayanamahāsayanā veramaṇisikkhāpadaṃ samādiyāmī ’’ ti evaṃ vacībhedaṃ katvā yathāpāḷi samādātabbāni .
Pāḷiṃ ajānantena pana attano bhāsāya paccekaṃ vā ‘‘ buddhapaññattaṃ uposathaṃ adhiṭṭhāmī ’’ ti ekato adhiṭṭhānavasena vā samādātabbāni , aññaṃ alabhantena adhiṭṭhātabbāni .
Upāsakasīlañhi attanā samādiyantenapi samādinnaṃ parasantike samādiyantenapi , ekajjhaṃ samādinnampi samādinnameva hoti paccekaṃ samādinnampi .
Taṃ pana ekajjhaṃ samādiyato ekāyeva virati ekā cetanā hoti .
Sā pana sabbaviraticetanānaṃ kiccakārīti tenapi sabbasikkhāpadāni samādinnāneva .
Paccekaṃ samādiyato pana nānāviraticetanāyo yathāsakaṃ kiccavasena uppajjanti
V2.163 , sabbasamādāne panaM2.180 vacībhedo kātabboyeva .Parūparodhapaṭisaṃyuttā paravihiṃsāsaṃyuttā .
Nanu ca ‘‘ maṇin ’’ ti vutte veḷuriyampi saṅgahitameva , kimatthaṃ pana veḷuriyanti āha ‘‘ veḷuriyanti … pe … dassetī ’’ ti .
‘‘ Maṇin ’’ ti vatvāva ‘‘ veḷuriyan ’’ ti iminā jātimaṇibhāvaṃ dassetīti yojetabbaṃ .
Ekavassikaveḷuvaṇṇan ti jātito ekavassātikkantaveḷuvaṇṇaṃ .
Laddhakan ti sundaraṃ .
Candappabhā tāragaṇāva sabbeti yathā candappabhāya kalaṃ sabbe tārāgaṇā nānubhavantīti ayamettha atthoti āha ‘‘ candappabhāti sāmiatthe paccattan ’’ ti .
Uposathasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .