6. Devadūtasuttavaṇṇanā
36. Chaṭṭhe devadūtānīti liṅgavipallāsaṃ katvā vuttanti āha ‘‘ devadūtā ’’ ti , ubhayaliṅgaṃ vā etaṃ padaṃ , tasmā napuṃsakaliṅgavasena pāḷiyaṃ vuttassa pulliṅgavasena atthadassanaṃ kataṃ .
Devoti maccūti abhibhavanaṭṭhena sattānaṃ attano vase vattāpanato maccurājā ‘‘ devo ’’ ti vuccati .
Yathā hi devo pakatisatte abhibhavati , evaṃ maccu sabbasatte abhibhavati , tasmā devo
V2.103 viyāti devo .‘‘ Tassa dūtā ’’ ti vatvā idānissa dūte tesaṃ dūtabhāvañca vibhāvetuṃ ‘‘ jiṇṇabyādhimatā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena codanatthena devassa dūtā viyāti devadūtāti dasseti .
‘‘ Ahaṃ asukaṃ pamaddituṃ āgamissāmi , tuvaṃ tassa kese gahetvā mā vissajjehī ’’ ti maccudevassa āṇākarā dūtā viyāti hi dūtāti vuccanti .
Idāni saddhātabbaṭṭhena devā viya dūtāti devadūtāti dassento ‘‘ devā viya dūtā ’’ tiādimāha .
Tattha alaṅkatappaṭiyattāyāti idaṃ attano dibbānubhāvaṃ āvikatvā ṭhitāyāti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Devatāya byākaraṇasadisameva hoti na cirasseva jarābyādhimaraṇassa sambhavato .
Visuddhidevānan ti khīṇāsavabrahmānaṃ .
Te hi carimabhave bodhisattānaṃ jiṇṇādibhedaṃ dassenti , tasmā antimabhavikabodhisattānaṃ visuddhidevehi upaṭṭhāpitabhāvaṃ upādāya tadaññesampi tehi anupaṭṭhāpitānampi tathā voharitabbatā pariyāyasiddhāti veditabbā .
Disvāvāti
M2.112 visuddhidevehi dassite disvāva .Tatoyeva hi te visuddhidevānaṃ dūtā vuttā .
Kasmā āraddhan ti kevalaṃ devadūte eva sarūpato adassetvāti adhippāyo .
Devānaṃ dūtānaṃ dassanūpāyattā tathā vuttanti dassento ‘‘ devadūtā … pe … samanuyuñjatī ’’ ti āha .
Tattha devadūtā … pe … dassanatthan ti devadūtānaṃ anuyuñjanaṭṭhānūpagassa kammassa dassanatthaṃ .
Ekacce therāti andhakādike viññāṇavādino ca sandhāya vadati .
Nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā .
Atha vā nirayapālatāya nerayikānaṃ nirayadukkhena pariyonaddhāya alaṃ samatthāti nirayapālā .
Tan ti ‘‘ natthi nirayapālā ’’ ti vacanaṃ .
Paṭisedhitamevāti ‘‘ atthi nirayesu nirayapālā atthi ca kāraṇikā ’’ tiādinā nayena abhidhamme ( kathā .866) paṭisedhitameva .
Yadi nirayapālā nāma na siyuṃ , kammakāraṇāpi na bhaveyya .
Sati hi kāraṇike kammakāraṇāya bhavitabbanti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi .
Etthāha –
‘‘ kiṃ panete nirayapālā nerayikā , udāhu anerayikā ’’ ti .
Kiñcettha – yadi tāva nerayikā nirayasaṃvattaniyena kammena nibbattā , sayampi nirayadukkhaṃ paccanubhaveyyuṃ , tathā sati aññesaṃ nerayikānaṃ ghātanāya asamatthā siyuṃ ,‘‘ ime nerayikā ime nirayapālā ’’ ti vavatthānañca na siyā .
Ye ca ye ghātenti , tehi samānarūpabalappamāṇehi itaresaṃ bhayasantāsā na siyuṃ .
Atha anerayikā , nesaṃ tattha kathaṃ sambhavoti ?
Vuccate – anerayikā nirayapālā anirayagatisaṃvattaniyakammanibbattito .
Nirayūpapattisaṃvattaniyakammato
V2.104 hi aññeneva kammunā te nibbattanti rakkhasajātikattā .Tathā hi vadanti sabbatthivādino –
‘‘ Kodhā kurūrakammantā , pāpābhirucino tathā ;
Dukkhitesu ca nandanti , jāyanti yamarakkhasā ’’ ti .
Tattha yadeke vadanti ‘‘ yātanādukkhaṃ paṭisaṃvedeyyuṃ , atha vā aññamaññaṃ ghāteyyun ’’ tiādi , tayidaṃ asāraṃ nirayapālānaṃ nerayikabhāvasseva
M2.113 abhāvato .Yadipi anerayikā nirayapālā , ayomayāya pana ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya nirayabhūmiyā parikkamamānā kathaṃ dāhadukkhaṃ nānubhavantīti ?
Kammānubhāvato .
Yathā hi iddhimanto cetovasippattā mahāmoggallānādayo nerayike anukampantā iddhibalena nirayabhūmiṃ upagatā dāhadukkhena na bādhīyanti , evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ .
Iddhivisayassa acinteyyabhāvatoti ce ?
Idampi taṃsamānaṃ kammavipākassa acinteyyabhāvato .
Tathārūpena hi kammunā te nibbattā yathā nirayadukkhena abādhitā eva hutvā nerayike ghātenti , na cettakena bāhiravisayābhāvo yujjati iṭṭhāniṭṭhatāya paccekaṃ dvārapurisesupi vibhattasabhāvattā .
Tathā hi ekaccassa dvārassa purisassa ca iṭṭhaṃ ekaccassa aniṭṭhaṃ , ekaccassa ca aniṭṭhaṃ ekaccassa iṭṭhaṃ hoti .
Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘ natthi kammavasena tejasā parūpatāpanan ’’ tiādi , tadapāhataṃ hoti .
Yaṃ pana vadanti ‘‘ anerayikānaṃ tesaṃ kathaṃ tattha sambhavo ’’ ti niraye nerayikānaṃ yātanāsabbhāvabhāvato .
Nerayikasattayātanāyoggañhi attabhāvaṃ nibbattentaṃ kammaṃ tādisanikanti vināmitaṃ nirayaṭṭhāne eva nibbatteti .
Te hi nerayikehi adhikatarabalārohapariṇāhā ativiya bhayānakadassanā kurūratarapayogā ca honti .
Eteneva tattha nerayikānaṃ vibādhakakākasunakhādīnampi nibbattiyā atthibhāvo saṃvaṇṇitoti daṭṭhabbo .
Kathamaññagatikehi aññagatikabādhananti ca na vattabbaṃ aññatthāpi tathā dassanato .
Yaṃ paneke vadanti ‘‘ asattasabhāvā eva niraye nirayapālā niraye sunakhādayo cā ’’ ti , tampetesaṃ matimattaṃ aññattha tathā adassanato .
Na hi kāci atthi tādisī dhammappavatti , yā asattasabhāvā , sampatisattehi appayojitā ca atthakiccaṃ sādhentī diṭṭhapubbā .
Petānaṃ pānīyanivārakānaṃ daṇḍādihatthānañca purisānaṃ sabbhāve asattabhāve ca visesakāraṇaṃ natthīti tādisānaṃ
V2.105 sabbhāve kiṃ pāpakānaṃ vattabbaṃ .Supinopaghātopi atthakiccasamatthatāya appamāṇaṃ dassanādimattenapi
M2.114 tadatthasiddhito .Tathā hi supine āhārūpabhogādinā na atthasiddhi , iddhinimmānarūpaṃ panettha laddhaparihāraṃ iddhivisayassa acinteyyabhāvato .
Idhāpi kammavipākassa acinteyyabhāvatoti ce ?
Taṃ na , asiddhattā .
Nerayikānaṃ kammavipāko nirayapālāti siddhamettaṃ , vuttanayena pāḷito ca tesaṃ sattabhāvo eva siddho .
Sakkā hi vattuṃ sattasaṅkhātā nirayapālasaññitā dhammappavatti sābhisandhikaparūpaghāti atthakiccasabbhāvato ojāhārādi rakkhasasantati viya .
Abhisandhipubbakatā cettha na sakkā paṭikkhipituṃ tathā tathā abhisandhiyā ghātanato .
Tato eva na saṅghātapabbatehi anekantikatā .
Ye pana vadanti ‘‘ bhūtavisesā eva te vaṇṇasaṇṭhānādivisesavanto bheravākārā narakapālāti samaññaṃ labhantī ’’ ti , tadasiddhaṃ ujukameva pāḷiyaṃ ‘‘ atthi niraye nirayapālā ’’ ti vādassa patiṭṭhāpitattā .
Apica yathā ariyavinaye narakapālānaṃ bhūtamattatā asiddhā , tathā paññattimattavādinopi bhūtamattatā asiddhā sabbaso rūpadhammānaṃ atthibhāvasseva appaṭijānanato .
Na hi tassa bhūtāni nāma paramatthato santi .
Yadi paramatthaṃ gahetvā voharati , atha kasmā cakkhurūpādīni paṭikkhipatīti ?
Tiṭṭhatesā anavaṭṭhitatakkānaṃ appahīnavipallāsānaṃ vādavīmaṃsā .
Evaṃ attheva niraye nirayapālāti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Sati ca nesaṃ sabbhāve asatipi bāhire visaye narake viya desādiniyamo hotīti vādo na sijjhati , sati eva pana bāhire visaye desādiniyamoti daṭṭhabbaṃ .
Devadūtasarāpanavasena satte yathūpacite puññakamme yameti niyametīti yamo .
Tassa yamassa vemānikapetānaṃ rājabhāvato rañño .
Tenāha ‘‘ yamarājā nāma vemānikapetarājā ’’ ti .
Kammavipākan ti akusalakammavipākaṃ .
Vemānikapetā hi kaṇhasukkavasena missakaṃ kammaṃ katvā vinipātikadevatā viya sukkena kammunā paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Tathā hi maggaphalabhāginopi honti , pavattiyaṃ pana kammānurūpaṃ kadāci puññaphalaṃ , kadāci apuññaphalaṃ paccanubhavanti .
Yesaṃ pana ariyamaggo uppajjati , tesaṃ maggādhigamato paṭṭhāya puññaphalameva uppajjatīti daṭṭhabbaṃ .
Apuññaphalaṃ pubbe viya kaṭukaṃ na hoti , manussattabhāve ṭhitānaṃ
M2.115 viya mudukameva hotīti apare .Dhammiko rājāti ettha tassa dhammikabhāvo dhammadevaputtassa viya uppattiniyato dhammatāvasena veditabbo .
Dvāresūti avīcimahānarakassa catūsu dvāresu .
Khīṇāsavā brāhmaṇā nāma ukkaṭṭhaniddesena .
Anuyogavattan ti
V2.106 anuyoge kate vattitabbavattaṃ .Āropentoti kārāpento , attano pucchaṃ uddissa paṭivacanaṃ dāpento pucchati .
Parassa hi adhippāyaṃ ñātuṃ icchanto tadupagaṃ payogaṃ karonto pucchati nāma .
Laddhin ti gāhaṃ .
Patiṭṭhāpentoti tattha niccakālaṃ kārāpento .
Kāraṇaṃ pucchantoti yuttiṃ pucchanto .
Samanubhāsatīti yathānuyuttamatthaṃ vibhūtaṃ katvā katheti .
Jiṇṇan ti jarāpattiyā jiṇṇaṃ .
Ekacco daharakālato paṭṭhāya paṇḍurogādinā abhibhūtakāyatāya jiṇṇasadiso hoti , ayaṃ na tathā jarāpattiyā jiṇṇoti dasseti .
Gopānasī viya vaṅkan ti vaṅkagopānasī viya vaṅkaṃ .
Na hi vaṅkabhāvassa nidassanatthaṃ avaṅkagopānasī gayhati .
Bhaggan ti bhaggasarīraṃ kaṭiyaṃ bhaggakāyattā .
Tenāha ‘‘ imināpissa vaṅkabhāvameva dīpetī ’’ ti .
Daṇḍapaṭisaraṇan ti ṭhānagamanesu daṇḍo paṭisaraṇaṃ etassāti daṇḍapaṭisaraṇaṃ tena vinā vattituṃ asamatthattā .
Tenāha ‘‘ daṇḍadutiyan ’’ ti .
Jarāturan ti jarāya patthatasaṃkilantakāyaṃ .
Sabbaso kimihataṃ viya mahākhallāṭaṃ sīsamassāti mahākhallāṭasīsaṃ .
Sañjātavalin ti samantato jātavalikaṃ .
Jarādhammoti jarāpakatiko .
Tenāha ‘‘ jarāsabhāvo ’’ ti .
Sabhāvo ca nāma tejodhātuyā uṇhatā viya na kadāci vigacchatīti āha ‘‘ aparimutto jarāyā ’’ tiādi .
Atthato evaṃ vadati nāma , vācāya avadantopi atthāpattito evaṃ vadanto viya hoti viññūnanti attho .
Taruṇo ahosiṃ yobbanena samannāgato .
Ūrūnaṃ balaṃ etassa atthīti ūrubalī .
Tena dūrepi gamanāgamanalaṅghanādisamatthataṃ dasseti , bāhubalīti pana iminā hatthehi kātabbakiccasamatthataṃ , java ggahaṇena vegasā pavattisamatthataṃ .
Antarahitāti naṭṭhā .
Ettha ca na kho panāhan tiādi jarāya devadūtabhāvadassanaṃ .
Tenāha ‘‘ tenesa devadūto nāma jāto ’’ ti .
Ābādhassa
M2.116 atthitāya ābādhikaṃ .Vividhaṃ dukkhaṃ ādahatīti byādhi , visesena vā ādhiyati etenāti byādhi , byādhi saṃjāto etassāti byādhitaṃ .
Esa nayo dukkhitan ti etthāpi .
Dutiyaṃ devadūtan ti etthāpi vuttanayeneva attho veditabbo .
Byādhinā abhihatoti byādhinā bādhito , upaddutoti attho .
Viparibhinnavaṇṇoti viparibhinnanīlavaṇṇo .
Tañhi yattha yattha gahitapubbakaṃ , tattha tattha paṇḍuvaṇṇaṃ , maṃsussadaṭṭhāne rattavaṇṇaṃ , yebhuyyena ca nīlasāṭakapārutaṃ viya hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ viparibhinnanīlavaṇṇo ’’ ti .
‘‘ Ko
V2.107 labhati , ko na labhatī ’’ ti nirayupagasseva vasenāyaṃ vicāraṇāti ‘‘ yena tāva bahu pāpaṃ katan ’’ tiādi āraddhaṃ .Bahu pāpaṃ katan ti bahuso pāpaṃ kataṃ .
Tena pāpassa bahulīkaraṇamāha .
Bahūti vā mahantaṃ .
Mahatthopi hi bahusaddo dissati ‘‘ bahu vata kataṃ assā ’’ tiādīsu , garukanti vuttaṃ hoti .
So garukaṃ bahulaṃ vā pāpaṃ katvā ṭhito niraye nibbattatiyeva , na yamapurisehi yamassa santikaṃ nīyatīti .
Parittan ti pamāṇaparittatāya kālaparittatāya ca parittaṃ .
Purimasmiṃ atthe agarūti attho , dutiyasmiṃ abahulanti .
Yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Kattabbameva karontīti daṇḍameva karonti .
Anuvijjitvāti vīmaṃsitvā .
Vinicchayaṭṭhānan ti aṭṭakaraṇaṭṭhānaṃ .
Parittapāpakammāti dubbalapāpakammā .
Attano dhammatāyāti parehi asāriyamānepi attano dhammatāya saranti .
Te hi pāpakammassa dubbalabhāvato katūpacitassa ca okāsārahakusalakammassa balavabhāvato attano dhammatāyapi saranti .
Sāriyamānāpīti ‘‘ idaṃ nāma tayā kataṃ puññakamman ’’ ti parehi sāriyamānāpi .
Ākāsacetiyan ti girisikhare abbhokāse vivaṭaṅgaṇe katacetiyaṃ .
Rattapaṭenāti rattavaṇṇena paṭena pūjesi paṭākaṃ katvā .
Aggijālasaddan ti paṭapaṭāyantaṃ narake aggijālasaddaṃ sutvāva .
Attanā pūjitapaṭaṃ anussarīti tadā paṭākāya vātappahārasadde nimittassa gahitattā ‘‘ mayā tadā ākāsacetiye pūjitarattapaṭasaddo viyā ’’ ti attanā pūjitapaṭaṃ anussari .
Sumanapupphakumbhenāti
M2.117 kumbhaparimāṇena sumanapuppharāsinā .‘‘ Dasādhikaṃ nāḷisahassakumbhan ’’ ti keci ,‘‘ pañcaambaṇan ’’ ti apare .
Tīhipi na sarati balavato pāpakammena byāmohito .
Tuṇhī ahosīti ‘‘ kammāraho ayan ’’ ti tattha paṭikāraṃ apassanto tuṇhī ahosi .
Ekapakkhacchadanamattāhīti majjhimappamāṇassa gehassa ekacchadanappamāṇehi .
Suttāhataṃ karitvāti kāḷasuttaṃ pātetvā .
Yathā ratho sabbaso pajjalito hoti ayomayo , evaṃ yugādayopissa pajjalitā sajotibhūtā eva hontīti āha ‘‘ saddhiṃ … pe … rathe yojetvā ’’ ti .
Mahākūṭāgārappamāṇan ti sattabhūmakamahākūṭāgārappamāṇaṃ .
Vibhattoti sattānaṃ sādhāraṇena pāpakammunā vibhatto .
Hīnaṃ kāyan ti hīnaṃ sattanikāyaṃ , hīnaṃ vā attabhāvaṃ .
Upādāneti catubbidhe upādāne .
Atthato pana taṇhādiṭṭhiggāhoti āha ‘‘ taṇhādiṭṭhiggahaṇe ’’ ti
V2.108 .Sambhavati jarāmaraṇaṃ etenāti sambhavo , upādānanti āha ‘‘ jātiyā ca maraṇassa cha kāraṇabhūte ’’ ti .
Anupādāti anupādāya .
Tenāha ‘‘ anupādiyitvā ’’ ti .
Sakalavaṭṭadukkhaṃ atikkantāti carimacittanirodhena vaṭṭadukkhassa kilesānampi asambhavato sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ atikkantā .
Devadūtasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .