1. Titthāyatanasuttavaṇṇanā
62. Dutiyassa paṭhame titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo tabbinimuttassa kassaci diṭṭhivipphanditassa abhāvato .
Ettha hi sattā taranti uppilavanti ummujjanimujjaṃ karonti , tasmā ‘‘ titthan ’’ ti vuccati .
Pāragamanasaṅkhātañhi taraṇaṃ diṭṭhigatikānaṃ natthi , tattheva aparāparaṃ nimujjanummujjanavasena pilavanameva tesaṃ taraṇaṃ nāma .
Uppādakāti pūraṇakassapādayo .
Titthe jātā titthiyā , yathāvuttaṃ vā diṭṭhigatasaṅkhātaṃ titthaṃ etesaṃ atthīti titthikā , titthikā eva titthiyā .
Manorameti sāduphalabharitatāya abhayadisatāya ca manorame .
Imesuyeva tīsu ṭhānesūti yathāvuttesu titthāyatanesu .
Yo yathā jānāti , tassa tathā vuccatīti iminā puggalajjhāsayavasena tathā vuttanti dasseti .
Puggala -saddo ca tissannampi pakatīnaṃ sādhāraṇo , tasmā purisaggahaṇena tato visesanaṃ yathā ‘‘ aṭṭha purisapuggalā ’’ ti .
Paṭisaṃviditaṃ karotīti kevalaṃ jānanavasena viditaṃ karoti .
Anubhavati vāti vipākalakkhaṇappattaṃ anubhavati .
Pubbekatahetūti antogadhāvadhāraṇaṃ padanti āha ‘‘ pubbekatakammapaccayenevā ’’ ti .
Imināti ‘‘ sabbaṃ taṃ pubbekatahetū ’’ ti iminā vacanena .
Kammavedanan ti kusalākusalakammasahajaṃ vedanaṃ .
Kiriyavedanan ti ‘‘ neva kusalākusalā na ca kammavipākā ’’ ti evaṃ vuttaṃ kiriyacittasahajaṃ vedanaṃ .
Na kevalañca te kammakiriyavedanā eva paṭikkhipanti , atha kho sāsane loke ca pākaṭe vātābādhādiroge ca paṭikkhipanti evāti dassetuṃ ‘‘ ye vā ime ’’ tiādimāha .
Tattha pittasamuṭṭhānāti pittavikārādhikasambhūtā
V2.131 .Anantaradvayepi eseva nayo .
Sannipātikāti pittādīnaṃ tiṇṇampi
M2.143 vikārānaṃ sannipātato jātā .Utupariṇāmajāti sītādiutuno vipariṇāmato visamaparivuttito jātā .
Visamaparihārajāti asappāyāhārayogapaṭisevanavasena kāyassa visamaṃ pariharaṇato jātā .
Opakkamikāti upakkamato nibbattā .
Kammavipākajāti kammassa vipākabhūtakkhandhato jātā .
Virodhipaccayasamuṭṭhānā dhātūnaṃ vikārāvatthā , tappaccayā vā dukkhā vedanā ābādhanaṭṭhena ābādho , so eva rujjanaṭṭhena rogo .
Tattha ‘‘ yo yāpyalakkhaṇo , so rogo , itaro ābādho ’’ ti vadanti .
Sabbesañca nesaṃ taṃtaṃdhātūnaṃ visamaṃ āsannakāraṇaṃ , na tathā itarāni .
Tatthāpi ca pakopāvatthā dhātuyo āsannakāraṇaṃ , na tathā parapaccayāvatthāti daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭhamaṃyeva kammavipākajaṃ ābādhaṃ sampaṭicchanti ‘‘ sabbaṃ taṃ pubbekatahetū ’’ ti vipallāsaggāhena .
‘‘ Pubbe ’’ ti purātanasseva kammassa gahitattā upapajjavedanīyampi te paṭikkhipantīti vuttaṃ ‘‘ dve paṭibāhitvā ’’ ti .
Sampaṭicchantīti anujānanti .
Attanā katamūlakenāti sāhatthikakammahetu .
Āṇattimūlakenāti parassa āṇāpanavasena katakammahetu .
Imāti tisso vedanā .
Sabbe paṭibāhantīti sabbe roge paṭisedhenti sabbesampi tesaṃ ekena issareneva nimmitattā tabbhāvībhāvāsambhavato .
Esa nayo sesesupi .
Sabbaṃ paṭibāhantīti hetupaccayapaṭisedhanato sabbaṃ nisedhenti .
Mātikaṃ nikkhipitvāti tiṇṇampi vedānaṃ asārabhāvadassanatthaṃ uddesaṃ katvā .
Tan ti taṃ mātikaṃ .
Vibhajitvā dassetun ti dosadassanavaseneva vibhāgato dassetuṃ .
Laddhipatiṭṭhāpanatthan ti attano laddhiyā paṭijānāpanatthaṃ .
Laddhito laddhiṃ saṅkamantīti mūlaladdhito aññaladdhiṃ upagacchanti paṭijānanti .
Pubbekatahetuyeva paṭisaṃvedetīti kammavedanampi vipākavedanaṃ katvā vadanti .
Diṭṭhigatikā hi byāmūḷhacittā kammantaravipākantarādīni āloḷenti , asaṅkarato saññāpetuṃ na sakkonti .
Yathā ca akusalakamme , evaṃ kusalakammepīti dassetuṃ ‘‘ evaṃ pāṇātipātā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha evan ti yathā pubbekatahetu eva pāṇātipātino nāma honti , na idāni sayaṃkatakāraṇā , evaṃ pāṇātipātā viramaṇampi pubbekatahetu evāti vicāriyamāno pubbekatavādo akiriyavādo eva sampajjati .
Kattukamyatāchando
M2.144 na taṇhāchando .Kattukamyatāti kātumicchā .
Paccattapurisakāroti tena tena purisena kattabbakiccaṃ na hoti pubbekatahetu eva sijjhanato .
Ubhayampi taṃ esa na labbhatīti kattabbakaraṇaṃ sucaritapūraṇaṃ , akattabbaakaraṇaṃ duccaritaviratīti idaṃ ubhayampi esa
V2.132 na labhati .Samaṇāpi hi pubbekatakāraṇāyeva hontīti pubbekatakāraṇāyeva samaṇāpi honti , na idāni saṃvarasamādānādinā .
Assamaṇāpi pubbekatakāraṇāyevāti pubbekatakāraṇāyeva assamaṇāpi honti , na saṃvarabhedena .
Yathā pubbekatavāde chandavāyāmānaṃ asambhavato paccattapurisakārānaṃ abhāvo , evaṃ issaranimmānavādepi issareneva sabbassa nimmitabhāvānujānanatoti vuttaṃ ‘‘ pubbekatavāde vuttanayeneva veditabbo ’’ ti .
Esa nayo ahetukavādepīti āha ‘‘ tathā ahetukavādepī ’’ ti .
Imesan tiādinā imesaṃ titthāyatanānaṃ tucchāsāratāya thusakoṭṭanena kuṇḍakamattassapi alābho viya paramatthalesassapi abhāvo , tathā khajjopanakobhāsato tejaso phuliṅgamattassapi abhāvo viya andhaveṇikassapi maggassa appaṭilābho viya saddamattaṃ nissāya micchābhāgena vipallatthatāya daddarajātake ( jā .1.2.43-43) sasakasadisatā ca vibhāvitā hoti .
Sārabhāvan ti sīlasārādisampattiyā sārasabbhāvaṃ .
Niyyānikabhāvan ti ekanteneva vaṭṭato niyyānāvahabhāvaṃ .
Aniggahitoti na niggahetabbo .
Tenāha ‘‘ niggahetuṃ asakkuṇeyyo ’’ ti .
Asaṃkiliṭṭhoti saṃkilesavirahito .
Tenāha ‘‘ nikkileso ’’ tiādi .
Anupavajjoti dhammato na upavaditabbo .
Appaṭikuṭṭho nāma appaṭisedhanaṃ vā siyā anakkosanaṃ vāti tadubhayaṃ dassento ‘‘ appaṭibāhito anupakkuṭṭho ’’ ti āha .
Tassa dhammassāti ‘‘ ayaṃ kho pana , bhikkhave ’’ tiādinā uddhaṭassa dhammassa .
Pañhaṃ pucchitvāti kathetukamyatāvasena pañhaṃ pucchitvā .
Yathāpaṭipāṭiyāti mātikāya yathānikkhittappaṭipāṭiyā .
Dhātuyoti sabhāvadhāraṇaṭṭhena dhātuyo .
Tā pana yasmā taṇhādiṭṭhikappanāparikappitaattasubhasukhasassatādipakatiādidhuvādijīvādikāyādikā viya
M2.145 na icchāsabhāvā diṭṭhiādirahitehi vimuccamānaudumbarapupphādilokavohāravatthūni viya ca vācāvatthumattā , atha kho saccaparamatthabhūtāti āha ‘‘ sabhāvā ’’ ti , saccasabhāvāti attho .Attano sabhāvaṃ dhārentīti hi dhātuyo .
Nijjīvanissattabhāvappakāsakoti bāhiraparikappitajīvābhāvappakāsako lokiyamahājanasaṃkappitasattābhāvappakāsako ca .
Ākaraṭṭhenāti uppajjanaṭṭhānabhāvena .
Uppattiṭṭhānampi hi ākaro āyatananti vuccati yathā ‘‘ kambojo assānaṃ āyatanan ’’ ti .
Manopavicārāti taṃ taṃ ārammaṇaṃ upecca manaso vividhacaraṇākāro .
Kehi katthāti āha ‘‘ vitakkavicārapādehī ’’ tiādi .
Aṭṭhārasasu ṭhānesūti cha somanassaṭṭhāniyāni
V2.133 , cha domanassaṭṭhāniyāni , cha upekkhāṭṭhāniyānīti evaṃ aṭṭhārasasu ṭhānesu .Patiṭṭhādhātūti sesabhūtattayassa ceva sabbūpādārūpānañca patiṭṭhāsabhāvā dhātu .
Iminā nayena ābandhanadhātūtiādīsupi attho veditabbo .
Apica kakkhaḷabhāvasiddho sahajātadhammānaṃ ādhārabhāvo patiṭṭhā bhāvo .
Dravabhāvasiddhaṃ sampiṇḍanaṃ ābandhanaṃ .
Uṇhabhāvasiddhaṃ mudutāpakkatāvahaṃ paripācanaṃ .
Thaddhabhāvāvahaṃ uddhumātanaṃ vitthambhanaṃ .
Rūpavivitto rūpapariyanto ākāsoti yesaṃ so paricchedo , tehi so asamphuṭṭhovāti vuttaṃ ‘‘ ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātū ’’ ti .
Sañjānanavidhurā ārammaṇūpaladdhi vijānanadhātu .
Vitthāratopi kathetuṃ vaṭṭati saṅkhepantogadhattā vitthārassa .
Saṅkhepato kathetuṃ na vaṭṭati kathetabbassa atthassa anavasesapariyādānābhāvato .
Tenāha ‘‘ vitthāratova vaṭṭatī ’’ ti .
Ubhayathāti saṅkhepato vitthārato ca .
Anipphannāpi ākāsadhātu bhūtāni upādāya gahetabbatāmattena ‘‘ upādārūpan ’’ teva vuccati .
Diṭṭhānevāti sallakkhetabbāni upādārūpabhāvasāmaññato .
Tena sahajātā vedanā vedanākkhandho samudāye pavattavohārassa avayavepi dissanato yathā ‘‘ vatthekadese daḍḍhe vatthaṃ daḍḍhan ’’ ti .
‘‘ Phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho ’’ ti vuttaṃ mahābhūmakattā tesaṃ tappadhānattā ca saṅkhārakkhandhassa .
Arūpakkhandhā nāmaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato nāmādhīnaggahaṇato ca .
Rūpakkhandho rūpaṃ paribyattaṃ ruppanaṭṭhena .
Paccayan ti nissayabhūtaṃ paccayaṃ .
Vibhāgena dvācattālīsa .
Ekāsīti
M2.146 cittāni ‘‘ sammasanacāroyan ’’ ti katvā .Anukkamena paṭipajjamānoti evaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyaṃ ṭhito uparimena tissannaṃ visuddhīnaṃ sampādanavasena visuddhibhāvanaṃ ussukkāpento .
Phassāyatanan ti phassassa uppattiṭṭhānaṃ .
Suvaṇṇādīnan ti suvaṇṇamaṇivajirādīnaṃ .
Ākiṇṇaṃ viya hutvā uppajjanti etthāti ākaro .
Yathā cakkhu vipākaphassassa visesapaccayo , na tathā itaresanti katvā vuttaṃ ‘‘ dve cakkhuviññāṇānī ’’ tiādi .
Esa nayo sesavāresupi .
Dvattiṃsāya vipākaphassesu dvipañcaviññāṇasahagataphasse ṭhapetvā sesā dvāvīsati vipākaphassā veditabbā .
Diṭṭhameva hoti tena samānayogakkhamattā .
‘‘ Saṅkhepato tāvā ’’ ti saṅkhepakathaṃ ārabhitvāpi vitthārakathāpettha vuttanayattā suviññeyyāvāti vuttaṃ ‘‘ heṭṭhā … pe … veditabban ’’ ti .
Somanassassa
V2.134 uppattiṭṭhānabhūtaṃ somanassaṭṭhāniyaṃ .Tenāha ‘‘ somanassassa kāraṇabhūtan ’’ ti .
Upavicaratīti upecca pavattati .
Sabhāvato saṅkappato ca somanassādiuppattihetukā somanassaṭṭhāniyāditāti āha ‘‘ iṭṭhaṃ vā hotū ’’ tiādi .
Catutthaṃ diṭṭhameva hoti tadavinābhāvato .
Ariyasaccānīti purimapade uttarapadalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘ ariyabhāvakarānī ’’ tiādi .
Visuddhimagge ( visuddhi .2.531) pakāsitaṃ , tasmā na idha pakāsetabbanti adhippāyo .
Sukhāvabodhanatthan ti desiyamānāya vaṭṭakathāya sukhena avabodhanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ yassa hī ’’ tiādi .
Dvādasapadan ti avijjādīhi padehi dvādasapadaṃ .
Paccayavaṭṭan ti paccayappabandhaṃ .
Kathetukāmo hoti paccayākāramukhena saccāni dassetukāmatāya .
Gabbhāvakkantivaṭṭan ti gabbhokkantimukhena vipākavaṭṭaṃ dasseti ‘‘ gabbhassāvakkanti hotī ’’ tiādinā .
Tasmā panettha gabbhāvakkantivaseneva vaṭṭaṃ dassitanti āha ‘‘ gabbhāvakkantivaṭṭasmiṃ hī ’’ tiādi .
Gabbhāvakkantivaṭṭasmin ti mātukucchimhi nibbattanavasena pavattadhammappabandhe .
Dassiteti desanāvasena dassite .
Purimā dve yoniyo itarāhi oḷārikatāya
M2.147 paribyattatarāti vuttaṃ ‘‘ gabbhāvakkanti … pe … avabodhetumpī ’’ ti .Paccayamattan ti channaṃ dhātūnaṃ sādhāraṇaṃ paccayabhāvamattaṃ , na tehi bhāgaso nipphādiyamānaṃ paccayavisesaṃ ‘‘ kuto panetaṃ channaṃ dhātūnan ’’ ti avibhāgena vuttattā .
Tenāha ‘‘ idaṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādi .
Na mātu na pitu tāsaṃ dhātūnaṃ imassa sattassa bāhirabhāvato .
Gabbhassāti ettha gabbhati attabhāvabhāvena vattatīti gabbho , kalalādiavattho dhammappabandho .
Tannissitattā pana sattasantāno gabbhoti vutto yathā mañcanissitā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti .
Tannissayabhāvato mātukucchi gabbhoti vuccati ‘‘ gabbhe vasati māṇavo ’’ tiādīsu ( jā .1.15.363).
Gabbho viyāti vā gabbho .
Yathā hi nivāsaṭṭhānatāya sattānaṃ ovarako ‘‘ gabbho ’’ ti vuccati , evaṃ gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ yāva abhijāti nivāsaṭṭhānatāya mātukucchi ‘‘ gabbho ’’ ti vuccati .
Idha pana paṭhamaṃ vuttaattheneva gabbhoti veditabbo .
Tenāha ‘‘ gabbho ca nāmā ’’ tiādi .
Niratiatthena nirayo ca so yathāvuttena atthena gabbho cāti nirayagabbho .
Esa nayo sesapadesupi .
Ayaṃ pana viseso – devamanujādayo viya uddhaṃ dīghā ahutvā tiriyaṃ añcitā dīghāti tiracchānā .
Te eva khandhakoṭṭhāsabhāvena yoni ca so vuttanayena gabbho cāti
V2.135 tiracchānayonigabbho .Pakaṭṭhato sukhato apetaṃ apagamo petabhāvo , taṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo , petayoni .
Manassa ussannatāya sūrabhāvādiguṇehi upacitamānasatāya ukkaṭṭhaguṇacittatāya manussā .
Dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti jotantīti devā .
Gabbha saddo vuttanayo eva .
Nānappakāroti yathāvuttena tadanantarabhedena ca nānappakārako .
Manussagabbho adhippeto supākaṭatāya paccakkhabhāvato .
Okkanti mātukucchiṃ okkamitvā viya uppatitvāti katvā .
Nibbattanaṃ nibbatti .
Pātubhāvo uppattippakāsako ca .
Sannipāto nāma avekallajātihīnavekalleti dassetuṃ ‘‘ idha mātāpitaro ’’ tiādi vuttaṃ .
Idhāti imasmiṃ sattaloke .
Sannipatitāti
M2.148 samodhānabhāvato sannipatitā samāgatā saṃsiliṭṭhā .Utunīti utumatī sañjātapupphā .
Idañca utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ , na lokasamaññākarajassa lagganadivasamattaṃ .
Mātugāmassa hi yasmiṃ gabbhāsahasaññite okāse dārako nibbattati , tattha mahatī lohitapīḷakā saṇṭhahitvā aggahitapubbā eva bhijjitvā paggharati , vatthu suddhaṃ hoti paggharitalohitattā anāmayattā ca .
Visuddhe vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti .
Suddhaṃ vatthu nahānato parampi katipayāni divasāni gabbhasaṇṭhahanatāya khettameva hoti parittassa lohitalesassa vijjamānattā .
Tasmiṃ samaye hatthaggāhaveṇiggāhādinā aṅgaparāmasanenapi dārako nibbattatiyeva .
Itthisantānepi hi sattapi dhātū labbhanteva .
Tathā hi pārikāya nābhiparāmasanena sāmassa bodhisattassa , diṭṭhamaṅgalikāya nābhiparāmasanena ( jā . aṭṭha .4.15. mātaṅgajātakavaṇṇanā ; ma . ni . aṭṭha .2.65) maṇḍabyassa nibbatti ahosi .
Gandhanato uppannagatiyā nimittūpaṭṭhānena sūcanato dīpanato gandhoti laddhanāmena bhavagāmikammunā abbati pavattatīti gandhabbo , tattha uppajjamānakasatto .
Paccupaṭṭhito hotīti na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito paccupaṭṭhito nāma hoti , kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako hotīti ayamettha adhippāyo .
Tadā hi tatrūpagasatto tatrūpapattiāvahantakammasaṅkhātena pellakayantena tathatthāya pellito upanīto viya hoti .
Viññāṇapaccayā nāmarūpan ti ettha viññāṇassa paccayabhāvena gahitattā ‘‘ tayo arūpino khandhā ’’ ti vuttaṃ .
Idha pana viññāṇaṃ paccayabhāvena aggahetvā gabbhokkantiyā eva paccayabhāvena gahitattā ‘‘ viññāṇakkhandhampi pakkhipitvā ’’ ti vuttaṃ .
Idha pana manussagabbhassa okkantiyā adhippetattā ‘‘ gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhikkhaṇe ’’ ti vuttaṃ .
Taṇhāya
V2.136 samudayasaccabhāvena gahitattā ‘‘ ṭhapetvā taṇhan ’’ ti vuttaṃ .Tasseva pabhāvikāti tasseva yathāvuttassa dukkhasaccassa uppādikā .
Dukkhanirodhoti
M2.149 ettha dukkhaggahaṇena taṇhāpi gahitāti āha ‘‘ tesaṃ dvinnampi … pe … dukkhanirodho ’’ ti .Avisesena hi tebhūmakavaṭṭaṃ idha dukkhanti adhippetaṃ .
Atha vā dukkhassa anuppattinirodho tabbhāvikāya taṇhāya anuppattinirodhena vinā na hotīti vuttaṃ ‘‘ tesaṃ dvinnampi … pe … dukkhanirodho ’’ ti .
Anuppattinirodhoti ca anuppattinirodhanimittaṃ nibbānaṃ dasseti .
‘‘ Tattha vuttanayeneva veditabban ’’ ti vatvā ubhayattha pāḷiyā pavattiākārabhedaṃ dassetuṃ ‘‘ ayaṃ pana viseso ’’ ti āha .
Tatthāti visaddhimagge .
Idhāti imasmiṃ sutte .
Avijjāya tvevāti avijjāya tu eva .
Asesavirāganirodhāti ettha accantameva saṅkhāre virajjati etenāti virāgo , maggo , tasmā virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā asesetvā nirodhā samucchindanāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Sakalassāti anavasesassa .
Kevalassāti vā suddhassa , paraparikappitasattajīvādivirahitassāti attho .
Khīṇākāropi vuccati ‘‘ nirujjhanaṃ nirodho ’’ ti iminā atthena .
Arahattampi nirodhoti vuccati nirodhante uppannattā .
Nibbānampi nirodhoti vuccati avijjādīnaṃ nirodhassa nimittabhāvato avijjādayo nirujjhanti etthāti nirodhoti katvā .
Khīṇākāradassanavasenāti avijjādīnaṃ anuppattinirodhena nirujjhanākāradassanavasena .
Nibbānameva sandhāya , na pana arahattanti adhippāyo .
Sabhāvadhammānaṃ niggaho nāma yathāvuttadhammaparicchedato ūnādhikabhāvappakāsanena attasabhāvavibhāvaneneva hotīti āha ‘‘ niggaṇhanto hī ’’ tiādi .
Titthāyatanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .