(8)3. Ānandavaggo
1. Channasuttavaṇṇanā
72. Tatiyassa paṭhame channaparibbājakoti na naggaparibbājako .
Bāhirakasamayaṃ luñcitvā harantoti bāhirakānaṃ samayaṃ nisedhetvā āpanno .
Paññācakkhussa vibandhanato andhaṃ karotīti andhakaraṇoti āha ‘‘ yassa rāgo uppajjatī ’’ tiādi .
Acakkhukaraṇoti asamatthasamāsoyaṃ ‘‘ asūriyapassāni mukhānī ’’ tiādīsu viyāti āha ‘‘ paññācakkhuṃ na karotīti acakkhukaraṇo ’’ ti .
Paññānirodhikoti anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na deti , lokiyapaññaṃ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena uppannampi samucchinditvā khipatīti paññānirodhikoti evampettha attho daṭṭhabbo .
Anuppannānuppādauppannaparihāninimittatāya hi paññaṃ nirodhetīti paññānirodhiko .
Vihanati vibādhatīti vighāto , dukkhanti āha ‘‘ dukkhasaṅkhātassa vighātassā ’’ ti .
Kilesanibbānan ti iminā asaṅkhatanibbānameva vadati .
Asaṅkhatañhi nibbānaṃ nāma , taṃ paccakkhaṃ
V2.164 kātuṃ na detīti anibbānasaṃvattaniko .Lokuttaramissako kathito pubbabhāgiyassapi ariyamaggassa kathitattā .
Channasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ājīvakasuttavaṇṇanā
73. Dutiye
M2.181 na aññātukāmoti na ājānitukāmoyevāti attho .Tenāha ‘‘ pariggaṇhanatthaṃ pana āgato ’’ ti , paññāya paricchinditvā upaparikkhitvā gaṇhanatthanti attho .
Kāraṇāpadesoti kāraṇaniddeso .
Sesamettha uttānameva .
Ājīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Mahānāmasakkasuttavaṇṇanā
74. Tatiye gilānassa bhāvo gelaññan ti āha ‘‘ gilānabhāvato ’’ ti .
Dīpetīti desanākkameneva paññāpeti .
Paṭhamañhi sekhasīlasamādhipaññāyo vatvā pacchā asekhasīlādīni vadanto imamatthaṃ dīpeti .
Mahānāmasakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Nigaṇṭhasuttavaṇṇanā
75. Catutthe haṃsavaṭṭakacchannenāti haṃsavaṭṭakaparicchannena , haṃsamaṇḍalākārenāti attho .
Natthi etassa parisesanti aparisesaṃ .
Tenāha ‘‘ appamattakampi asesetvā ’’ ti .
Aparisesadhammajānanato vā aparisesasaṅkhātaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātīti evampettha attho daṭṭhabbo .
Satatan ti niccaṃ .
Samitan ti tasseva vevacananti āha ‘‘ satataṃ samitanti sabbakālaṃ nirantaran ’’ ti .
Atha vā niccaṭṭhena satata -saddena abhiṇhappavatti jotitā siyāti ‘‘ samitan ’’ ti vuttaṃ .
Tena nirantarappavattiṃ dassetīti āha ‘‘ sabbakālaṃ nirantaran ’’ ti .
Visuddhisampāpanatthāyāti
V2.165 rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhipāpanatthāya .Samatikkamanatthāyāti sokassa ca paridevassa ca pahānatthāya .
Atthaṃ gamanatthāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamanāya , nirodhāyāti attho .
Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ .
Taṃ vā
M2.182 ñāyati paṭivijjhati etenāti ñāyo , ariyamaggoti āha ‘‘ maggassa adhigamanatthāyā ’’ ti .Apaccayanibbānassa sacchikaraṇatthāyāti paccayarahitattā apaccayassa asaṅkhatassa taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya , attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti .
Phusitvā phusitvāti patvā patvā .
Sesamettha suviññeyyameva .
Nigaṇṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Nivesakasuttavaṇṇanā
76. Pañcame kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā .
‘‘ Ayaṃ ajjhattiko ’’ ti evaṃ jānanti , ñāyanti vāti ñātī .
Sassusasurapakkhikāti sassusasurā ca tappakkhiko ca sassusasurapakkhikā .
Lohitena sambaddhāti sālohitā .
Pitupakkhikā vā ñātī , mātupakkhikā sālohitā .
Mātupitupakkhikā vā ñātī , sassusasurapakkhikā sālohitā .
Avecca ratanassa guṇe yāthāvato ñatvā pasādo aveccappasādo .
So pana yasmā maggenāgatattā kenaci akampanīyo ca appadhaṃsiyo ca hoti , tasmā evaṃ vuttaṃ ‘‘ acalappasādo ’’ ti .
Bhāvaññathattan ti sabhāvassa aññathattaṃ .
Vīsatiyā koṭṭhāsesūti kesādimatthaluṅgapariyantesu .
Dvādasasu koṭṭhāsesūti pittādimuttapariyantesu .
Catūsu koṭṭhāsesūti ‘‘ yena ca santappati , yena ca jīrīyati , yena ca paridayhati , yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatī ’’ ti ( ma . ni .1.304) evaṃ vuttesu catūsu koṭṭhāsesu .
Chasu koṭṭhāsesūti ‘‘ uddhaṅgamā vātā , adhogamā vātā , kucchisayā vātā , koṭṭhāsayā vātā , aṅgamaṅgānusārino vātā , assāso passāso ’’ ti ( ma . ni .2.305) evaṃ vuttesu chasu koṭṭhāsesu .
Vitthambhanaṃ sesabhūtattayasanthambhitatāpādanaṃ ,‘‘ upakīḷanan ’’ ti eke .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Nivesakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6-7.Paṭhamabhavasuttādivaṇṇanā
77-78.
Chaṭṭhe
M2.183V2.166 abhisaṅkhāraviññāṇan ti kammasahajātaṃ viññāṇaṃ .Sesamettha suviññeyyameva .
Sattame natthi vattabbaṃ .
Paṭhamabhavasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Sīlabbatasuttavaṇṇanā
79. Aṭṭhame dukkarakārikānuyogoti dukkarakiriyāya anuyogo .
Upaṭṭhānena sāran ti upaṭṭhānākārena sāraṃ .
‘‘ Idaṃ varan ’’ tiādinā upaṭṭhānākāraṃ vibhāveti .
Etthāti etasmiṃ satthārā pucchite pañhe .
Sīlabbatasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Gandhajātasuttavaṇṇanā
80. Navame mūle , mūlassa vā gandho mūlagandhoti āha ‘‘ mūlavatthuko gandho ’’ ti .
Mūlaṃ vatthu etassāti mūlavatthuko .
Idāni mūlaṃ gandhayogato gandhoti imamatthaṃ dassento ‘‘ gandhasampannaṃ vā mūlameva mūlagandho ’’ ti āha .
Pacchimoyevettha atthavikappo yuttataroti dassetuṃ ‘‘ tassa hi gandho ’’ tiādimāha .
Vassikapupphādīnan ti sumanapupphādīnaṃ .
Gandhajātasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Cūḷanikāsuttavaṇṇanā
81. Dasame aruṇavatisuttantaaṭṭhuppattiyan ti ‘‘ bhūtapubbaṃ , bhikkhave , rājā ahosi aruṇavā nāma .
Rañño kho pana , bhikkhave , aruṇavato aruṇavatī nāma rājadhānī ahosi .
Aruṇavatiṃ kho pana , bhikkhave , rājadhāniṃ sikhī bhagavā arahaṃ sammāsambuddho upanissāya vihāsi .
Sikhissa
M2.184 kho pana , bhikkhave , bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṃ nāma sāvakayugaṃ ahosi aggaṃ bhaddayugaṃ .Atha kho , bhikkhave , sikhī bhagavā arahaṃ
V2.167 sammāsambuddho abhibhuṃ bhikkhuṃ āmantesī ’’ tiādinā brahmasaṃyutte ( saṃ . ni .1.185) āgatassa aruṇavatisuttantassa aṭṭhuppattiyaṃ .Atippagoti ativiya pago , ativiya pātoti attho , na tāva kulesu bhattaṃ niṭṭhātīti vuttaṃ hoti .
Ujjhāyantīti avajhāyanti , heṭṭhā katvā cintenti , lāmakato cintenti .
Anekavihitaṃ iddhivikubbanaṃ katvāti ‘‘ pakativaṇṇaṃ vijahitvā nāgavaṇṇaṃ vā dasseti , supaṇṇavaṇṇaṃ vā dassetī ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.13) nayena āgataṃ anekappakāraṃ iddhivikubbanaṃ katvā .
Sahassilokadhātun ti cakkavāḷasahassaṃ .
Gāthādvayaṃ abhāsīti thero kira ‘‘ kathaṃ desitā kho dhammadesanā sabbesaṃ piyā manāpā ’’ ti cintetvā ‘‘ sabbepi pāsaṇḍā sabbe devamanussā attano attano samaye purisakāraṃ vaṇṇayanti , vīriyassa avaṇṇavādī nāma natthi , vīriyappaṭisaṃyuttaṃ katvā desessāmi .
Evamassa dhammadesanā sabbesaṃ piyā bhavissati manāpā ’’ ti ñatvā tīsu piṭakesu vicinitvā ‘‘ ārambhatha nikkamathā ’’ ti ( saṃ . ni .1.186) idaṃ gāthādvayaṃ abhāsi .
Kiṃ āloko ayan ti kassa nu kho ayaṃ ālokoti .
Vicinantānan ti cintentānaṃ .
Sabbeti lokadhātuyaṃ sabbe devā ca manussā ca .
Osaṭāya parisāyāti dhammassavanatthaṃ samosaṭāya parimitaparicchinnāya parisāya .
Atthopi nesaṃ pākaṭo ahosīti na kevalaṃ te saddameva assosuṃ , atha kho atthopi tesaṃ pakatisavanūpacāre viya pākaṭo ahosi .
Tena sahassaṃ lokadhātuṃ viññāpetīti adhippāyo .
Pariharantīti sineruṃ dakkhiṇato katvā parivattenti .
Virocamānāti attano jutiyā dibbamānā , sobhamānā vā .
Tāva sahassadhā lokoti yattako candimasūriyehi obhāsiyamāno lokadhātusaṅkhāto ekeko loko , tattakena pamāṇena sahassadhā loko , iminā cakkavāḷena saddhiṃ cakkavāḷasahassanti attho .
Kasmā panesā ānītāti esā cūḷanikā lokadhātu
M2.185 kasmā bhagavatā ānītā , desitāti attho .Majjhimikāya lokadhātuyā paricchedadassanatthan ti dvisahassilokadhātuyā parimāṇadassanatthaṃ .
Sahassilokadhātuyā sahassī dvisahassilokadhātu , sā cakkavāḷagaṇanāya dasasatasahassacakkavāḷaparimāṇā .
Tenāha ‘‘ sahassacakkavāḷāni sahassabhāgena gaṇetvā ’’ tiādi .
Kampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena saha yogakkhemaṃ ṭhānaṃ jātikkhettaṃ .
Tattakāya eva jātikkhettabhāvo
V2.168 dhammatāvaseneva veditabbo ,‘‘ pariggahavasenā ’’ ti keci .Sabbesampi buddhānaṃ evaṃ jātikkhettaṃ tannivāsīnaṃyeva ca devatānaṃ dhammābhisamayoti vadanti .
Paṭisandhiggahaṇā dīnaṃ sattannaṃyeva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato .
Sahassaṃ sahassadhā katvā gaṇitaṃ majjhimikan tiādinā majjhimikāya lokadhātuyā sahassaṃ tisahassilokadhātu , sāyeva ca mahāsahassilokadhātūti dasseti .
Saraseneva āṇāpavattanaṃ āṇākkhettaṃ , yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca .
Āṇā pharatīti tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena vattati , tañca kho kevalaṃ buddhānubhāveneva , adhippāyavasena ca pana ‘‘ yāvatā pana ākaṅkheyyā ’’ ti ( a . ni .3.81) vacanato buddhānaṃ avisayo nāma natthi , visayakkhettassa pamāṇaparicchedo nāma natthi .
Visamoti sūriyuggamanādīnaṃ visamabhāvato visamo .
Tenevāha ‘‘ ekasmiṃ ṭhāne sūriyo uggato hotī ’’ tiādi .
Sesamettha suviññeyyameva .
Cūḷanikāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Ānandavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .