(13)3. Kusināravaggo
1-2.Kusinārasuttādivaṇṇanā
124-125.
Tatiyassa
M2.209 paṭhame taṇhāgedhena gathitoti taṇhābandhanena baddho .Taṇhāmucchanāyāti taṇhāya vasena mucchāpattiyā .
Mucchitoti mucchaṃ mohaṃ pamādaṃ āpanno .
Ajjhopannoti adhiopanno .
Taṇhāya adhibhavitvā ajjhotthaṭo gilitvā pariniṭṭhapetvā viya ṭhito .
Tenāha ‘‘ ajjhopannoti taṇhāya gilitvā pariniṭṭhapetvā pavatto ’’ ti .
Anādīnavadassāvīti gathitādibhāvena paribhoge ādīnavamattampi na passati .
Nissaraṇapaññoti ayamattho āhāraparibhogeti tattha payojanaparicchedikā ‘‘ yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23;2.24;3.75; saṃ . ni .4.120; a . ni .6.58;8.9) pavattā
V2.190 āhārapaṭibaddhachandarāganissaraṇabhūtā paññā assa atthīti nissaraṇapañño .Sesamettha uttānameva .
Dutiye natthi vattabbaṃ .
Kusinārasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Gotamakacetiyasuttavaṇṇanā
126. Tatiye sambahulāti pañcasatamattā .
Pañcasatā kira brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū aparabhāge bhagavato dhammadesanaṃ sutvā kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ passamānā bhagavato santike pabbajitvā na cirasseva sabbaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā pariyattiṃ nissāya mānaṃ uppādesuṃ –
‘‘ yaṃ yaṃ bhagavā katheti , taṃ taṃ mayaṃ khippameva jānāma .
Bhagavā hi itthiliṅgādīni tīṇi liṅgāni , nāmādīni cattāri padāni , paṭhamādayo satta vibhattiyo muñcitvā na kiñci katheti , evaṃ kathite ca amhākaṃ gaṇṭhipadaṃ nāma natthī ’’ ti , te bhagavati agāravā hutvā tato paṭṭhāya bhagavato upaṭṭhānampi dhammassavanampi abhiṇhaṃ na gacchanti .
Te sandhāya vuttaṃ ‘‘ sambahulā kira brāhmaṇapabbajitā … pe … dhammassavanaṃ na gacchantī ’’ ti .
Mukhapaṭiññaṃ gahetvāti ‘‘ saccaṃ kira tumhe , bhikkhave ’’ tiādinā tamatthaṃ paṭipucchitvā ‘‘ saccaṃ bhagavā ’’ ti tehi bhikkhūhi vuttaṃ paṭivacanaṃ gahetvā .
Tañhi attano mukheneva paṭiññātattā ‘‘ mukhapaṭiññā ’’ ti vuccati .
Neva
M2.210 āgataṭṭhānaṃ na gataṭṭhānaṃ addasaṃsu .Kasmā ?
Aññāṇato .
Te kira tassa suttassa atthaṃ na jāniṃsu .
Tesañhi tasmiṃ samaye vicitranayaṃ desanāvilāsayuttampi taṃ suttaṃ ghanaputhulena dussapaṭṭena mukhaṃ baddhaṃ katvā purato ṭhapitamanuññabhojanaṃ viya ahosi .
Nanu ca bhagavā attanā desitaṃ dhammaṃ pare ñāpetuṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto , so kasmā yathā te na jānanti , tathā desetīti ?
Tesaṃ mānabhañjanatthaṃ .
Bhagavā hi ‘‘ abhabbā ime imaṃ mānakhilaṃ anupahacca maggaṃ vā phalaṃ vā sacchikātun ’’ ti tesaṃ sutapariyattiṃ nissāya uppannaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo mānabhañjanatthaṃ ‘‘ sabbadhammamūlapariyāyan ’’ tiādinā mūlapariyāyasuttaṃ ( ma . ni .1.1) abhāsi .
Sammāsambuddho
V2.191 ‘‘ mayhaṃ kathā niyyātī ’’ ti mukhasampattameva kathetīti cintayiṃsūti idaṃ aṅguttarabhāṇakānaṃ vaḷañjanakatantinīhārena vuttaṃ .Majjhimabhāṇakā pana evaṃ vadanti – evaṃ mānabhañjanatthaṃ desitañca pana taṃ suttaṃ sutvā te bhikkhū ‘‘ taṃyeva kira pathaviṃ diṭṭhigatiko sañjānāti , sekhopi arahāpi tathāgatopi abhijānāti , ki nāmidaṃ kathaṃ nāmidan ’’ ti cintentā ‘‘ pubbe mayaṃ bhagavatā kathitaṃ yaṃkiñci khippameva jānāma , idāni panimassa mūlapariyāyassa antaṃ vā koṭiṃ vā na jānāma na passāma , aho buddhā nāma appameyyā atulā ’’ ti uddhatadāṭhā viya sappā nimmadā hutvā buddhūpaṭṭhānañca dhammassavanañca sakkaccaṃ agamaṃsu .
Tena samayena dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhikkhū ‘‘ aho buddhānaṃ ānubhāvo , te nāmabrāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā ’’ ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ .
Taṃ sutvā bhagavā ‘‘ na , bhikkhave , idāneva , pubbepi ahaṃ evaṃ ime mānapaggahitasīse carante nihatamāne akāsin ’’ ti vatvā atītaṃ āharanto ‘‘ bhūtapubbaṃ , bhikkhave , aññataro disāpāmokkho brāhmaṇo bārāṇasiyaṃ paṭivasati tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇṭukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo , so pañcamattāni māṇavakasatāni mante vāceti .
Paṇḍitamāṇavakā bahuñca gaṇhanti lahuñca , suṭṭhu ca upadhārentī ’’ tiādinā jātakaṃ kathesi .
Taṃ
M2.211 sutvā te bhikkhū ‘‘ pubbepi mayaṃ māneneva upahatā ’’ ti bhiyyosomattāya nihatamānā hutvā attano upakārakammaṭṭhānaparāyaṇā ahesuṃ .Tato bhagavā ekaṃ samayaṃ janapadacārikaṃ caranto vesāliṃ patvā gotamake cetiye viharanto imesaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ ñāṇaparipākaṃ viditvā idaṃ gotamakasuttaṃ kathesi .
Idañca suttaṃ sutvā te pañcasatā bhikkhū tasmiṃyeva āsane saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇiṃsūti .
Abhiññāyāti kusalādibhedaṃ khandhādibhedañca desetabbaṃ dhammaṃ , veneyyānañca āsayānusayacariyādhimuttiādibhedaṃ , tassa ca nesaṃ desetabbappakāraṃ yāthāvato abhijānitvāti attho .
Ime pañcakkhandhā dvādasāyatanānītiādi panettha nidassanamattaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Sappaccayan ti sakāraṇaṃ , veneyyānaṃ ajjhāsayena vā pucchāya vā aṭṭhuppattiyā vā sanimittaṃ hetūdāharaṇasahitañcāti attho .
Rāgādīnaṃ paṭiharaṇaṃ paṭihāriyaṃ , tadeva pāṭihāriyaṃ , saha pāṭihāriyenāti sappāṭihāriyaṃ .
Rāgādippaṭisedhanavaseneva hi satthā dhammaṃ deseti .
Tenāha ‘‘ paccanīkapaṭiharaṇena sappāṭihāriyameva katvā ’’ ti .
Apare pana ‘‘ yathārahaṃ iddhiādesanānusāsanipāṭihāriyasahitan ’’ ti
V2.192 vadanti anusāsanipāṭihāriyarahitā desanā natthīti katvā .Sesamettha uttānameva .
Gotamakacetiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Bharaṇḍukālāmasuttavaṇṇanā
127. Catutthe āḷārakālāmakāleti āḷārakālāmānaṃ dharamānakāle .
Pariññan ti pahānapariññaṃ .
Sā hi samatikkamo , na itarā .
Tenāha ‘‘ pariññā nāma samatikkamo ’’ ti .
Ettha ca paṭhamo satthā rūpāvacarasamāpattilābhī daṭṭhabbo , dutiyo arūpāvacarasamāpattilābhī , tatiyo sammāsambuddho daṭṭhabbo .
Vuttañhetaṃ puggalapaññattiyaṃ ( pu . pa .130)–
‘‘ Yvāyaṃ
M2.212 satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeti , na rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeti , na vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti , rūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo .Yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññāpeti , rūpānañca pariññaṃ paññāpeti , na vedanānaṃ pariññaṃ paññāpeti , arūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo .
Yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññāpeti , rūpānañca pariññaṃ paññāpeti , vedanānañca pariññaṃ paññāpeti , sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo ’’ ti .
Tattha titthiyā samayaṃ jānantā kāmānaṃ pariññaṃ paññāpeyyuṃ paṭhamajjhānaṃ vadamānā .
Rūpānaṃ pariññaṃ paññāpeyyuṃ arūparāgaṃ vadamānā .
Vedanāpariññaṃ paññāpeyyuṃ asaññārāgaṃ vadamānā .
Te pana ‘‘ idaṃ nāma paṭhamajjhānaṃ , ayaṃ rūpabhavo , ayaṃ asaññābhavo ’’ tipi na jānanti .
Te paññāpetuṃ asakkontāpi kevalaṃ ‘‘ paññāpemā ’’ ti vadanti .
Tathāgato pana kāmānaṃ pariññaṃ anāgāmimaggena paññāpeti , rūpavedanānaṃ arahattamaggena .
Evamettha dve janā bāhirakā , eko sammāsambuddhoti imasmiṃ loke tayo satthāro nāma .
Bharaṇḍukālāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Hatthakasuttavaṇṇanā
128. Pañcame
V2.193 abhikkantāti atikkantā , vigatāti atthoti āha ‘‘ khaye dissatī ’’ ti .Teneva hi ‘‘ nikkhanto paṭhamo yāmo ’’ ti anantaraṃ vuttaṃ .
Abhikkantataroti ativiya kantataro .
Tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘ sundare dissatī ’’ ti .
Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo ?
Meti mama .
Pādānīti pāde .
Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā .
Yasasāti iminā edisena parivārena paricchedena .
Jalan ti vijjotamāno .
Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena .
Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya .
Sabbā obhāsayaṃ disāti dasa disā pabhāsento , cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho .
Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe .
Abbhanumodaneti sampahaṃsane
M2.213 .Idha panāti ‘‘ abhikkantāya rattiyā ’’ ti etasmiṃ pade .
Tenāti sundarapariyāyattā .
Khaye vā idha abhikkantasaddo daṭṭhabbo , tena ‘‘ abhikkantāya parikkhīṇāya rattiyā ’’ ti vuttaṃ hoti .
Rūpāyatanādīsūti ādi saddena akkharādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇacchavīti ayamettha atthoti āha ‘‘ chaviyan ’’ ti .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ kañcanasannibhattaco ’’ ti ( ma . ni .2.399; su . ni .556).
Saññūḷhāti sambandhitā , ganthitāti attho .
Vaṇṇāti guṇavaṇṇāti āha ‘‘ thutiyan ’’ ti , thomanāyanti attho .
Kulavaggeti khattiyādikulakoṭṭhāse .
Tattha ‘‘ accho vippasanno ’’ tiādinā vaṇṇitabbaṭṭhena vaṇṇo , chavi .
Vaṇṇanaṭṭhena abhitthavaṭṭhena vaṇṇo , thuti .
Aññamaññaṃ asaṅkarato vaṇṇetabbato ṭhapetabbato vaṇṇo , khattiyādikulavaggo .
Vaṇṇīyati ñāpīyati etenāti vaṇṇo , ñāpakakāraṇaṃ .
Vaṇṇanato thūlarassādibhāvena upaṭṭhānato vaṇṇo , saṇṭhānaṃ .
Mahantaṃ khuddakaṃ majjhimanti vaṇṇetabbato pamitabbato vaṇṇo , pamāṇaṃ .
Vaṇṇīyati cakkhunā passīyatīti vaṇṇo , rūpāyatananti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe vaṇṇasaddassa pavatti veditabbā .
Soti vaṇṇasaddo .
Chaviyā daṭṭhabbo rūpāyatane gayhamānassapi chavimukheneva gahetabbato .
Chavigatā pana vaṇṇadhātu eva ‘‘ suvaṇṇavaṇṇo ’’ ti ettha vaṇṇaggahaṇena gahitāti apare .
Kevalaparipuṇṇan ti ekadesampi asesetvā niravasesatova paripuṇṇanti ayamettha atthoti āha ‘‘ anavasesatā attho ’’ ti .
Kevalakappāti kappa -saddo nipāto padapūraṇamattaṃ ,‘‘ kevalaṃ ’’ icceva attho .
Kevalasaddo ca bahulavācīti āha ‘‘ yebhuyyatā attho ’’ ti .
Keci pana
V2.194 ‘‘ īsakaṃ asamattaṃ kevalaṃ kevalakappan ’’ ti vadanti .Anavasesattho ettha kevalasaddo siyā , anatthantarena pana kappasaddena padavaḍḍhanaṃ kataṃ ‘‘ kevalā eva kevalakappā ’’ ti .
Tathā vā kappanīyattā paññapetabbattā kevalakappā .
Abyāmissatā vijātiyena asaṅkaro suddhatā .
Anatirekatā taṃparamatā visesābhāvo .
Kevalakappan ti kevalaṃ
M2.214 daḷhaṃ katvāti attho .Kevalaṃ vuccati nibbānaṃ sabbasaṅkhatavivittattā , taṃ etassa adhigataṃ atthīti kevalī , sacchikatanirodho khīṇāsavo .
Kappa -saddo panāyaṃ saupasaggo anupasaggo cāti adhippāyena okappaniyapade labbhamānaṃ okappasaddamattaṃ nidasseti , aññathā kappasaddassa atthuddhāre okappaniyapadaṃ anidassanameva siyā .
Samaṇakappehīti vinayasiddhehi samaṇavohārehi .
Niccakappan ti niccakālaṃ .
Paññattīti nāmaṃ .
Nāmañhetaṃ tassa āyasmato , yadidaṃ kappoti .
Kappitakesamassūti kattariyā cheditakesamassu .
Dvaṅgulakappoti majjhanhikavelāya vītikkantāya dvaṅgulatāvikappo .
Lesoti apadeso .
Anavasesaṃ pharituṃ samatthassa obhāsassa kenaci kāraṇena ekadesapharaṇampi siyā , ayaṃ pana sabbasseva pharatīti dassetuṃ samantattho kappasaddo gahitoti āha ‘‘ anavasesaṃ samantato ’’ ti .
Ābhāya pharitvāti vatthamālālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā .
Devatānañhi sarīrobhāsaṃ dvādasayojanamattaṃ ṭhānaṃ .
Tato bhiyyopi pharitvā tiṭṭhati , tathā vatthābharaṇādisamuṭṭhitā pabhā .
Hatthakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Kaṭuviyasuttavaṇṇanā
129. Chaṭṭhe gāvīnaṃ kayavikkayavasena yogo etthāti goyogo , kayavikkayaṃ karonto gāvīhi yujjanti etthāti vā goyogo , gāvīnaṃ vikkayaṭṭhānaṃ .
Tattha jāto pilakkharukkho goyogapilakkho , tasmiṃ .
Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ gāvīnaṃ vikkayaṭṭhāne uṭṭhitapilakkhassa santike ’’ ti .
Ritto assādo etassāti rittassādo .
Tenāha ‘‘ jhānasukhābhāvena rittassādan ’’ ti .
Sesamettha uttānameva .
Kaṭuviyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Dutiyaanuruddhasuttavaṇṇanā
131. Aṭṭhame
M2.215V2.195 idaṃ te mānasmin ti ettha mānasmin ti paccatte bhummavacanaṃ .Idan ti ca liṅgavipallāsena napuṃsakaniddeso katoti āha ‘‘ ayaṃ te navavidhena vaḍḍhitamāno ’’ ti .
Sesesupi eseva nayo .
Dutiyaanuruddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Paṭicchannasuttavaṇṇanā
132. Navame asādhāraṇasikkhāpadan ti bhikkhunīnaṃ asādhāraṇaṃ bhikkhūnaṃyeva paññattasikkhāpadaṃ sādhāraṇasikkhāpadan ti bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca sādhāraṇaṃ ubhatopaññattisikkhāpadaṃ .
Paṭicchannasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Lekhasuttavaṇṇanā
133. Dasame thiraṭṭhānatoti thiraṭṭhānatova .
Pāsāṇe lekhasadisā parāparādhanibbattā kodhalekhā yassa so pāsāṇalekhūpamasamannāgato pāsāṇalekhūpamoti vutto .
Evaṃ itarepi .
Anusetīti appahīnatāya anuseti .
Na khippaṃ lujjatīti na antarā nassati kammaṭṭhāneneva nassanato .
Evamevan ti evaṃ tassapi puggalassa kodho na antarā punadivase vā aparadivase vā niṭṭhāti , addhaniyo pana hoti , maraṇeneva niṭṭhātīti attho .
Kakkhaḷenāti atikakkhaḷena dhammacchedakena thaddhavacanena .
Saṃsandatīti ekībhavati .
Sammodatīti nirantaro hotīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Atha vā sandhiyatīti ṭhānagamanādīsu kāyakiriyāsu kāyena samodhānaṃ gacchati , tilataṇḍulā viya missībhāvaṃ upetīti attho .
Saṃsandatīti cittakiriyāsu cittena samodhānaṃ gacchati , khīrodakaṃ viya ekībhāvaṃ upetīti attho .
Sammodatīti uddesaparipucchādīsu vacīkiriyāsu
M2.216 vācāya samodhānaṃ gacchati , vippavāsāgatopi piyasahāyako viya piyatarabhāvaṃ upetītiV2.196 attho .Apica kiccakaraṇīyesu tehi saddhiṃ ādītova ekakiriyābhāvaṃ upagacchanto sandhiyati , yāva majjhā pavattanto saṃsandati , yāva pariyosānā anivattanto sammodatīti veditabbo .
Lekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kusināravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .