8. Tikaṇṇasuttavaṇṇanā
59. Aṭṭhame
V2.120 durāsadāti durupasaṅkamanā .Garahā muccissatīti mayi evaṃ kathente samaṇo gotamo kiñci kathessati , evaṃ me vacanamattampi na laddhanti ayaṃ garahā muccissatīti .
Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā .
Dhīrāti dhitisampannā .
Byattāti paravādamaddanasamatthena veyyattiyena samannāgatā .
Bahussutāti bāhusaccavanto .
Vādinoti vādimaggakusalā .
Sammatāti bahuno janassa sādhusammatā .
Paṇḍitādiākāraparicchedan ti tesaṃ tevijjānaṃ paṇḍitākārādiākāraparicchedaṃ .
Ākārasaddo kāraṇapariyāyo , paricchedasaddo parimāṇatthoti āha ‘‘ ettakena kāraṇenā ’’ ti .
Yathāti yenākārena , yena kāraṇenāti attho .
Tenāha ‘‘ yathāti kāraṇavacanan ’’ ti .
‘‘ Dvīhipi pakkhehī ’’ ti vatvā te pakkhe sarūpato dassento ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti āha .
Tesaṃ pakkhānaṃ vasenassa sujātataṃ dassetuṃ ‘‘ yassa mātā ’’ tiādi vuttaṃ .
Janakajanikābhāvena vināpi loke mātāpitusamaññā dissati , idha pana sā orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso .
Yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī , kammajatejodhātu .
Pitā ca mātā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo pitāmahayugo , tasmā ‘‘ yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandā ’’ ti evamettha attho daṭṭhabbo .
Aṭṭhakathāyaṃ pana dvandaṃ aggahetvā ‘‘ yuganti āyuppamāṇaṃ vuccatī ’’ ti vuttaṃ .
Yuga -saddassa ca atthakathā dassitā ‘‘ pitāmahoyeva
M2.131 pitāmahayugan ’’ ti .Pubbapurisāti purisaggahaṇañcettha ukkaṭṭhaniddesavasena katanti daṭṭhabbaṃ .
Evañhi ‘‘ mātito ’’ ti pāḷivacanaṃ samatthitaṃ hoti .
Akkhittoti akkhepo .
Anavakkhittoti saddhathālipākādīsu anavakkhitto na chaḍḍito .
Jātivādenāti hetumhi karaṇavacananti dassetuṃ ‘‘ kena kāraṇenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena brāhmaṇassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikatākittanato .
‘‘ Akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo .
Saṃsuddhajātikāpi hi sattā kiriyāparādhena khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakkuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā suddhajātikā kiriyāparādharahitāpi akkosaṃ labhanti .
Tan ti
V2.121 garahāvacanaṃ .Mante parivattetīti vede sajjhāyati , pariyāpuṇātīti attho .
Mante dhāretīti yathāadhīte mante asammuṭṭhe katvā hadaye ṭhapeti .
Oṭṭhapahatakaraṇavasenāti atthāvadhāraṇavasena .
Sanighaṇḍukeṭubhānan ti ettha vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca khaṇḍati bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu , so eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā ‘‘ nighaṇḍū ’’ ti vutto .
Kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ , taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhaṃ .
Vevacanappakāsakan ti pariyāyasaddadīpakaṃ , ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti attho .
Nidassanamattañcetaṃ anekesampi atthānaṃ ekasaddavacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā .
Vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati vikappīyati etenāti kiriyākappo , so pana vaṇṇapadasambandhapadatthādivibhāgato bahukappoti āha ‘‘ kiriyākappavikappo ’’ ti .
Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ .
So hi mahāvisayo satasahassaparimāṇo namācariyādippakaraṇaṃ .
Ṭhānakaraṇādivibhāgato nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etehīti akkharappabhedā , sikkhāniruttiyo .
Etesan ti catunnaṃ vedānaṃ .
Padan ti
M2.132 catubbidhaṃ , pañcavidhaṃ vā padaṃ , taṃ padaṃ kāyatīti padako , teyeva vā vede padaso kāyatīti padako .Tadavasesan ti vuttāvasesaṃ vākyaṃ .
Ettāvatā saddabyākaraṇaṃ vatvā puna ‘‘ byākaraṇan ’’ ti atthabyākaraṇamāha .
Taṃ taṃ saddaṃ tadatthañca byākaroti byācikkhati etenāti byākaraṇaṃ , saddasatthaṃ .
Āyatiṃ hitaṃ tena loko na yatati na īhatīti lokāyataṃ .
Tañhi ganthaṃ nissāya sattā puññakiriyāya cittampi na uppādenti .
Asīti mahāsāvakāti aññāsikoṇḍañño , vappo , bhaddiyo , mahānāmo , assaji , nāḷako , yaso , vimalo , subāhu , puṇṇaji , gavampati , uruvelakassapo , nadīkassapo , gayākassapo , sāriputto , mahāmoggallāno , mahākassapo , mahākaccāno , mahākoṭṭhiko , mahākappino , mahācundo , anuruddho , kaṅkhārevato , ānando , nandako , bhagu , nandiyo , kimilo , bhaddiyo , rāhulo , sīvali , upāli , dabbo , upaseno , khadiravaniyarevato , puṇṇo mantāniputto , puṇṇo sunāparantako , soṇo kuṭikaṇṇo , soṇo koḷiviso , rādho , subhūti , aṅgulimālo , vakkali , kāḷudāyī , mahāudāyī , pilindavaccho , sobhito , kumārakassapo , raṭṭhapālo , vaṅgīso , sabhiyo , selo , upavāṇo , meghiyo , sāgato , nāgito , lakuṇḍakabhaddiyo , piṇḍolo bhāradvājo , mahāpanthako , cūḷapanthako , bākulo , kuṇḍadhāno , dārucīriyo , yasojo , ajito
V2.122 , tissametteyyo , puṇṇako , mettagu , dhotako , upasīvo , nando , hemako , todeyyo , kappo , jatukaṇṇī , bhadrāvudho , udayo , posalo , mogharājā , piṅgiyoti ete asīti mahāsāvakā nāma .Kasmā panete eva therā ‘‘ mahāsāvakā ’’ ti vuccantīti ?
Abhinīhārassa mahantabhāvato .
Tathā hi dve aggasāvakāpi mahāsāvakesu antogadhā .
Te hi sāvakapāramiñāṇassa matthakappattiyā sāvakesu aggadhammādhigamena aggaṭṭhāne ṭhitāpi abhinīhāramahantatāsāmaññena ‘‘ mahāsāvakā ’’ tipi vuccanti , itare pana pakatisāvakehi sātisayaṃ mahābhinīhārā .
Tathā hi te padumuttarassa bhagavato kāle katapaṇidhānā , tato eva sātisayaṃ abhiññāsamāpattīsu vasino pabhinnappaṭisambhidā ca .
Kāmaṃ sabbepi arahanto sīlavisuddhiādike sampādetvā catūsu
M2.133 satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggappaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti , tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa , paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāvisesasiddho maggabhāvanāviseso , evaṃ abhinīhāramahantattapubbayogamahantattā hi sasantāne sātisayassa guṇavisesassa nipphāditattā sīlādīhi guṇehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā .Tesuyeva pana ye bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisaṅkappādīnaṃ sātisayaṃ kiccānubhāvanipphattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhārābhinīhaṭāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālasambhāvitāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhismiñca ukkaṭṭhapāramippattiyā savisesaṃ sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitā , te sāriputtamoggallānā .
Itare aṭṭhasattati therā sāvakapāramiyā matthake sabbasāvakānaṃ aggabhāvena aṭṭhitattā ‘‘ mahāsāvakā ’’ icceva vuccanti .
Pakatisāvakā pana abhinīhāramahantattābhāvato pubbayogamahantattābhāvato ca ‘‘ satthusāvakā ’’ icceva vuccanti .
Te pana aggasāvakā viya mahāsāvakā viya ca na parimitā , atha kho anekasatā anekasahassā .
Vayatīti vayo , ādimajjhapariyosānesu katthaci aparikilamanto avitthāyanto te ganthe santāneti paṇetīti attho .
Dve paṭisedhā pakatiṃ gamentīti dassetuṃ ‘‘ avayo na hotī ’’ ti vatvā tattha avayaṃ dassetuṃ ‘‘ avayo nāma … pe … na sakkotī ’’ ti vuttaṃ .
Idhāti imasmiṃ sutte .
Etan ti ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādivacanaṃ .
Tatiyavijjādhigamāya paṭipattikkamo visuddhimagge ( visuddhi .1.70) sātisayaṃ vitthārito , tathā
V2.123 idha avattukāmatāya bhayabheravasuttā dīsu ( ma . ni .1.34 ādayo ) viya saṅkhepato ca vattukāmatāya ‘‘ dvinnaṃ vijjāna ’’ micceva vuttaṃ .Vijjāti pubbenivāsappaṭicchādakassa mohakkhandhassa vijjanaṭṭhenapi vijjā .
Moho paṭicchādakaṭṭhena tamoti vuccati tamo viyāti katvā .
Kātabbato karaṇaṃ , obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ , attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho .
Ayaṃ atthoti
M2.134 ayameva adhippetattho .Pasaṃsāvacanan ti tasseva atthassa thomanāvacanaṃ paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato .
Yojanāti pasaṃsāvasena vuttapadānaṃ atthadassanavasena vuttapadassa ca yojanā .
Avijjā vihatāti etena vijjanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ .
Yasmā vijjā uppannāti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā , paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti .
Itarasmimpi padadvayeti ‘‘ tamo vihato , āloko uppanno ’’ ti padadvayepi .
Eseva nayoti yathāvuttayojanaṃ atidisati .
Tatthāyaṃ yojanā – evaṃ adhigatavijjassa tamo vihato viddhasto .
Kasmā ?
Yasmā āloko uppanno ñāṇāloko pātubhūtoti .
Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhippattiṃ vissaṭṭhacittassa , paṭhamavijjādhigamāya pesitacittassāti vuttaṃ hoti .
Vipassanāpādakan ti iminā tassa jhānacittassa nibbedhabhāgiyatamāha .
Vipassanā tividhā vipassakapuggalabhedena .
Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca vipassanā cintāmayañāṇasaṃvaḍḍhitattā sayambhuñāṇabhūtā , itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaḍḍhitattā paropadesasambhūtā .
Sā ‘‘ ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā ’’ tiādinā anekadhā arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena ca anekadhāva visuddhimagge ( visuddhi .1.306) nānānayato vibhāvitā .
Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti , yaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘ mahāvajirañāṇan ’’ ti vuccati .
Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassappabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti , svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .1.144) dassito , atthikehi tato gahetabboti .
Idha pana sāvakānaṃ vipassanācāraṃ sandhāya ‘‘ vipassanāpādakan ’’ ti vuttaṃ .
Kāmaṃ
M2.135V2.124 heṭṭhimamaggañāṇānipi āsavānaṃ khepanañāṇāni eva , anavasesato pana tesaṃ khepanaṃ aggamaggañāṇenevāti āha ‘‘ arahattamaggañāṇatthāyā ’’ ti .Āsavavināsanatoti āsavānaṃ nissesaṃ samucchindanato .
Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti dassento ‘‘ tatra cetaṃ ñāṇan ’’ ti vatvā ‘‘ khaye ’’ ti ādhāre bhummaṃ , na visayeti dassento ‘‘ tattha pariyāpannattā ’’ ti āha .
Abhinīharatīti abhimukhaṃ nīharati , yathā maggābhisamayo hoti , savanaṃ tadabhimukhaṃ pavatteti .
Idaṃ dukkhan ti dukkhassa ariyasaccassa tadā bhikkhunā paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ .
Ettakaṃ dukkhan ti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṃ .
Na ito bhiyyoti tassa anavasesato gahitabhāvadassanaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbampi dukkhasaccan ’’ tiādi .
Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena .
Asammohapaṭivedhoti ca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhasaccassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti , tathā pavatti .
Tenevāha ‘‘ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti .
Dukkhaṃ samudeti etasmāti dukkhasamudayo .
Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma .
Patvāti ca tadubhayavato puggalassa pavattiyāti katvā vuttaṃ .
Patvāti vā pāpuṇanahetu .
Appavattin ti appavattinimittaṃ .
Te vā na pavattanti etthāti appavatti , nibbānaṃ .
Tassāti dukkhanirodhassa .
Sampāpakan ti sacchikiriyāvasena sammadeva pāpakaṃ .
Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena .
Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo tappariyāpannattā sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ pariyāyato ’’ ti .
Dassento saccānīti yojanā .
Āsavānañcettha gahaṇaṃ ‘‘ āsavānaṃ khayañāṇāyā ’’ ti āraddhattā .
Tathā hi ‘‘ kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatī ’’ tiādinā āsavavimuttisīseneva sabbakilesavimutti vuttā .
‘‘ Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘ saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesī ’’ ti vuttaṃ .
Jānato passatoti iminā pariññāsacchikiriyābhāvanābhisamayā vuttā .
Vimuccatīti iminā pahānābhisamayo vuttoti āha ‘‘ iminā maggakkhaṇaṃ dassetī ’’ ti .
Jānato
M2.136 passatoti vā hetuniddeso .Yaṃ jānanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccatīti yojanā .
Dhammānañhi samānakālikānampi paccayapaccayuppannatā sahajātakoṭiyā labbhati .
Bhavāsavaggahaṇeneva ettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassapi saṅgaho daṭṭhabbo .
Khīṇā jātītiādīhi padehi .
Tassāti paccavekkhaṇañāṇassa .
Bhūmin ti pavattiṭṭhānaṃ .
Yenādhippāyena ‘‘ katamā panassā ’’ tiādinā codanā katā , taṃ vivaranto ‘‘ na tāvassā ’’ tiādimāha
V2.125 .Tattha na tāvassa atītā jāti khīṇā maggabhāvanāyāti adhippāyo .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ pubbeva khīṇattā ’’ ti .
Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā .
Na anāgatāti ca anāgatabhāvasāmaññaṃ gahetvā lesena codeti .
Tenāha ‘‘ anāgate vāyāmābhāvato ’’ ti .
Anāgataviseso panettha adhippeto , tassa khepane vāyāmo labbhateva .
Tenāha ‘‘ yā pana maggassā ’’ tiādi .
Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ .
Tan ti yathāvuttaṃ jātiṃ .
Soti khīṇāsavo bhikkhu .
Brahmacariyavāso nāma idha maggabrahmacariyassa nibbattanamevāti āha ‘‘ parivutthan ’’ ti .
Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti , itaresu ca saccesu nesaṃ pahānābhisamayādivasena pavatti pākaṭā eva .
Tena vuttaṃ ‘‘ catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasenā ’’ ti .
Puthujjanakalyāṇakādayoti ādi -saddena sattasekhaṃ saṅgaṇhāti .
Itthattāyāti ime pakārā itthaṃ , tabbhāvo itthattaṃ , tadatthanti vuttaṃ hoti .
Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘ evaṃsoḷasavidhakiccabhāvāyā ’’ ti .
Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti , pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ tadatthattā itaresanti āha ‘‘ kilesakkhayāya vā ’’ ti .
Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā etaṃ vuttaṃ .
Dutiyavikappe itthattāyāti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘ itthabhāvato ’’ ti
M2.137 .Aparan ti anāgataṃ .
Ime pana carimakattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā .
Pariññātā tiṭṭhantīti etena tesaṃ appatiṭṭhataṃ dasseti .
Apariññāmūlakā hi patiṭṭhā .
Yathāha ‘‘ kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre atthi rāgo , atthi nandī , atthi taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhan ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.64; kathā .296; mahāni .7).
Tenevāha –
‘‘ chinnamūlakā rukkhā viyā ’’ tiādi .
Yassāti puthujjanassa .
Tassa hi sīlaṃ kadāci vaḍḍhati , kadāci hāyati .
Sekkhāpi pana sīlesu paripūrakārinova , asekkhesu vattabbameva natthi .
Tenāha ‘‘ khīṇāsavassā ’’ tiādi .
Vasippattan ti vasībhāvappattaṃ .
Suṭṭhu samāhitan ti aggaphalasamādhinā sammadeva samāhitaṃ .
Dhitisampannan ti aggaphaladhitiyā samannāgataṃ .
Maccuṃ jahitvā ṭhitan ti āyatiṃ punabbhavābhāvato vuttaṃ .
Kathaṃ punabbhavābhāvoti āha ‘‘ sabbe pāpadhamme pajahitvā ṭhitan ’’ ti .
Sabbassapi ñeyyadhammassa catusaccantogadhattā vuttaṃ ‘‘ buddhanti catusaccabuddhan ’’ ti .
Buddhasāvakāti sāvakabuddhā namassanti ,
V2.126 pageva itarā pajā .Itarā hi pajā sāvakepi namassanti .
Iti ettakena ṭhānena sammāsambuddhassa vasena gāthānaṃ atthaṃ vatvā idāni sāvakassapi vasena atthaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sāvakopi gotamo mukhanibbattena sampattena sambandhena , yato sabbepi ariyasāvakā bhagavato orasaputtāti vuccantīti .
Nivussatīti nivāso , nivuttho khandhasantānoti āha ‘‘ nivutthakkhandhaparamparan ’’ ti .
Aveti , avedīti pāṭhadvayenapi pubbenivāsañāṇassa kiccasiddhiṃyeva dasseti .
Ekattakāyaekattasaññibhāvasāmaññato vehapphalāpi ettheva saṅgahaṃ gacchantīti ‘‘ cha kāmāvacare , nava brahmaloke ’’ icceva vuttaṃ .
Itare pana apacurabhāvato na vuttā .
Ekaccānaṃ avisayabhāvato ca avacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Jāti khīyati etenāti jātikkhayo , arahattanti āha ‘‘ arahattaṃ patto ’’ ti .
‘‘ Abhiññāyā ’’ ti vattabbe yakāralopena ‘‘ abhiññā ’’ ti niddeso katoti āha ‘‘ jānitvā ’’ ti .
Kiccavosānenāti catūhi maggehi kattabbassa soḷasavidhassa kiccassa pariyosānena .
Vositoti pariyosito , niṭṭhitoti attho .
Moneyyena samannāgatoti kāyamoneyyādīhi samannāgato .
Lapitaṃ
M2.138 lapatīti lapitalāpano .Attapaccakkhato ñatvāti iminā tesaṃ vijjānaṃ paṭiladdhabhāvaṃ dīpeti .
Tikaṇṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .