4. Sarabhasuttavaṇṇanā
65. Catutthe gijjhā ettha santīti gijjhaṃ , kūṭaṃ .
Taṃ etassāti gijjhakūṭo .
Gijjho viyāti vā gijjhaṃ , kūṭaṃ .
Taṃ etassāti gijjhakūṭo , pabbato .
Tasmiṃ gijjhakūṭe .
Tenāha ‘‘ gijjhā
V2.146 vā ’’ tiādi .Acirapakkantoti ettha na desantarapakkamanaṃ adhippetaṃ , atha kho sāsanapakkamananti dassento ‘‘ imasmiṃ sāsane pabbajitvā ’’ tiādimāha , teneva hi ‘‘ imassā dhammavinayā ’’ ti vuttaṃ .
Labbhatīti lābho , catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ .
Sakkaccaṃ kātabbo dātabboti sakkāro .
Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā sakkārāti vuccanti .
Sakkāroti vā sundarakāro , parehi attano gāravakiriyā pupphādīhi vā pūjā .
Lābho ca sakkāro ca lābhasakkārā , te naṭṭhā pahīnā etesanti naṭṭhalābhasakkārā .
Mahālābhasakkāro uppajjīti tadā kira bhagavato mahālābhasakkāro uppajji yathā taṃ cattāro asaṅkheyye pūritadānapāramisañcayassa .
Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahogho viya sabbapāramiyo ‘‘ ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā ’’ ti sampiṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṃ nibbattayiṃsu .
Tato tato annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā ‘‘ kahaṃ buddho
M2.161 , kahaṃ bhagavā , kahaṃ devadevo narāsabho purisasīho ’’ ti bhagavantaṃ pariyesanti , sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇo viya .Yathā ca bhagavato , evaṃ bhikkhusaṅghassapi .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ , bhikkhusaṅghopi sakkato hoti … pe … parikkhārānan ’’ ti ( udā .38).
Tathā –
‘‘ Yāvatā kho pana , cunda , etarahi saṅgho vā gaṇo vā loke uppanno , nāhaṃ , cunda , aññaṃ ekaṃ saṅghampi samanupassāmi evaṃlābhaggayasaggappattaṃ yatharivāyaṃ , cunda , bhikkhusaṅgho ’’ ti ( dī . ni .3.176).
Svāyaṃ bhagavato ca saṅghassa ca uppanno lābhasakkāro ekato hutvā dvinnaṃ mahānadīnaṃ udakaṃ viya appameyyo ahosi , bhagavato pana bhikkhusaṅghassa ca uppanno lābhasakkāro dhammassapi
V2.147 uppannoyeva .Dhammadharānañhi kato sakkāro dhammassa kato nāma hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahālābhasakkāro uppajjī ’’ ti .
Vuttamatthaṃ pāḷiyā nidassento ‘‘ yathāhā ’’ tiādimāha .
Tattha sakkatoti sakkārappatto .
Yassa hi cattāro paccaye sakkatvā suabhisaṅkhate paṇītapaṇīte upaneti , so sakkato .
Garukatoti garubhāvahetūnaṃ uttamaguṇānaṃ matthakappattiyā anaññasādhāraṇena garukārena sabbadevamanussehi pāsāṇacchattaṃ viya garukato .
Yasmiñhi garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvā paccaye denti , so garukato .
Mānitoti sammāpaṭipattiyā mānito manena piyāyito .
Tāya hi viññūnaṃ manāpatā .
Pūjitoti mānanādipūjāya ceva catupaccayapūjāya ca pūjito .
Yassa hi sabbametaṃ pūjanañca karonti , so pūjito .
Apacitoti nīcavuttikaraṇena apacito .
Satthārañhi disvā manussā hatthikkhandhādīhi otaranti , maggaṃ denti , aṃsakūṭato sāṭakaṃ apanenti .
Āsanato
M2.162 vuṭṭhahanti , vandantīti evaṃ so tehi apacito nāma hoti .Avaṇṇaṃ pattharitvāti avaṇṇaṃ tattha tattha saṃkittanavasena pattharitvā .
Āvaṭṭanimāyan ti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ .
Āvaṭṭeti purimākārato nivatteti attano vase vatteti etāyāti āvaṭṭanī , māyā , taṃ āvaṭṭanimāyaṃ osāretvā parijappetvāti attho .
Koṭito paṭṭhāyāti antimakoṭito paṭṭhāya .
Thaddhakāyena pharusavācāya tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇakathanaṃ anatthāvahattā visasiñcanasadisā hotīti āha ‘‘ visaṃ siñcitvā ’’ ti .
Aññātoti āñāto .
Tenāha ‘‘ ñāto ’’ tiādi .
Kāyaṅgan ti kāyameva aṅgaṃ , kāyassa vā aṅgaṃ , sīsādi .
Vācaṅgan ti ‘‘ hotu , sādhū ’’ ti evamādivācāya avayavaṃ .
Ekakenāti asahāyena .
Imassa panatthassāti ‘‘ cariyaṃ caraṇakāle ’’ tiādinā vuttassa .
Yato yato garu dhuran ti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne dhuraṃ garu bhārikaṃ hoti , aññe balibaddā ukkhipituṃ na sakkonti .
Yato gambhīravattanīti vattanti etthāti vattanī , dummaggassetaṃ nāmaṃ , yasmiṃ ṭhāne udakacikkhallamahantatāya vā visamacchinnataṭabhāvena vā maggo gambhīro hotīti attho .
Tadāssu kaṇhaṃ yuñjentīti assūti nipātamattaṃ , tadā kaṇhaṃ yuñjentīti attho .
Yadā dhurañca garu hoti maggo ca gambhīro , tadā aññe balibadde apanetvā kaṇhameva yuñjentīti vuttaṃ hoti .
Svāssu taṃ vahate dhuran ti etthapi assūti nipātamattameva , so taṃ dhuraṃ vahatīti attho .
Gehavetanan ti
V2.148 gehe nivuṭṭhabhāvahetu dātabbaṃ .Kāḷako nāma nāmenāti añjanavaṇṇo kiresa , tenassa ‘‘ kāḷako ’’ ti nāmaṃ akaṃsu .
Kāḷakaṃ upasaṅkamitvā āhāti kāḷako kira ekadivasaṃ cintesi ‘‘ mayhaṃ mātā duggatā maṃ puttaṭṭhāne ṭhapetvā dukkhena poseti , yaṃnūnāhaṃ bhatiṃ katvā imaṃ duggatabhāvato moceyyan ’’ ti .
So tato paṭṭhāya bhatiṃ upadhārento vicarati .
Atha tasmiṃ divase gāmagorūpehi saddhiṃ tattha samīpe carati .
Satthavāhaputtopi gosuttavittako , so ‘‘ atthi nu kho etesaṃ gunnaṃ antare sakaṭāni uttāretuṃ samattho
M2.163 usabhājānīyo ’’ ti upadhārayamāno bodhisattaṃ disvā ‘‘ ayaṃ ājānīyo sakkhissati mayhaṃ sakaṭāni uttāretun ’’ ti aññāsi .Tena taṃ upasaṅkamitvā evamāha .
So aññesaṃ … pe … gehameva agamāsīti tadā kira gāmadārakā ‘‘ kiṃ nāmetaṃ kāḷakassa gale ’’ ti tassa santikaṃ āgacchanti .
So te anubandhitvā dūratova palāpento mātu santikaṃ gato .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Sāyanhasamayan ti sāyanhakāle .
Bhummatthe etaṃ upayogavacanaṃ .
Na hettha accantasaṃyogo sambhavati .
Paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha tehi tehi saddhivihārikaantevāsikaupāsakaupāsikādisattehi ceva rūpārammaṇādisaṅkhārehi ca paṭinivattetvā apasakkitvā nilīyanaṃ vivecanaṃ kāyacittehi tato vivittatāya paṭisallānaṃ kāyaviveko , cittaviveko ca .
Yo tato duvidhavivekato vuṭṭhito bhavaṅgappattiyā sabrahmacārīhi samāgamena ca apeto .
So paṭisallānā vuṭṭhito nāma hoti .
Ayaṃ pana yasmā paṭisallānānaṃ uttamato phalasamāpattito vuṭṭhāsi , tasmā ‘‘ phalasamāpattito ’’ ti vuttaṃ .
Kāyasakkhino bhavissāmāti nāmakāyena desanāsampaṭicchanavasena sakkhibhūtā bhavissāma .
Nanu ca ‘‘ paññatte āsane nisīdī ’’ ti idaṃ kasmā vuttaṃ .
Titthiyā hi bhagavato paṭipakkhā , te kasmā tassa āsanaṃ paññāpentīti āha ‘‘ tathāgato hī ’’ tiādi .
Viggāhikakathan ti viggāhasaṃvattanikaṃ sārambhakathaṃ .
Āyāceyyāsīti vacībhedaṃ katvā yāceyyāsi .
Pattheyyāsīti manasā āsīseyyāsi .
Piheyyāsīti tasseva vevacanaṃ .
Nittejataṃ āpannoti tejahāniyā nittejabhāvaṃ āpanno , nittejabhūtoti attho .
Tato eva bhikkhuādayopi sammukhā oloketuṃ asamatthatāya pattakkhandho , patitakkhandhoti attho .
Tenāha ‘‘ onatagīvo ’’ ti .
Dassitadhammesūti vuttadhammesu .
Vacanamattameva hi tesaṃ , na pana dassanaṃ tādisasseva dhammassa abhāvato .
Bhagavato eva vā ‘‘ ime dhammā anabhisambuddhā ’’ ti parassa vacanavasena dassitadhammesu .
Paṭicarissatīti paṭicchādanavase carissati pavattissati , paṭicchādanattho
V2.149 eva vā carati -saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘ paṭicchādessatī ’’ ti .Aññena
M2.164 vā aññan ti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘ aññena vā vacanenā ’’ tiādi .Tattha aññaṃ vacanan ti yaṃ samanuyuñjantena bhagavatā parassa dosavibhāvanaṃ vacanaṃ vuttaṃ , taṃ tato aññeneva vacanena paṭicchādeti .
‘‘ Āpattiṃ āpannosī ’’ ti codakena vuttavacanaṃ viya ‘‘ ko āpanno , kiṃ āpanno , kismiṃ āpanno , kaṃ bhaṇatha , kiṃ bhaṇathā ’’ tiādivacanena aññaṃ āgantukakathaṃ āharanto ‘‘ tvaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī ’’ ti puṭṭho ‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma , āpattiṃ pucchāmā ’’ ti vutte tato rājagahaṃ gatomhi .
Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagehaṃ vā , āpattiṃ āpannosīti .
‘‘ Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhan ’’ tiādīni vadanto viya samanuyuñjakena vuttavacanato aññaṃ āgantukakathaṃ āharanto apanāmessati , vikkhepaṃ gamayissati .
Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti apaccayo , domanassetaṃ adhivacanaṃ .
Neva attano , na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi , domanassameva .
Tenevāha ‘‘ apaccayena domanassaṃ vuttan ’’ ti .
Yassa kho pana te atthāya dhammo desitoti ettha dhamma -saddena catusaccadhammo vuttoti āha ‘‘ yassa maggassa vā phalassa vā atthāyā ’’ ti .
Catusaccadhammo hi maggaphalādhigamatthāya desīyati .
Na niggacchatīti na pavatteti .
Nan ti naṃ dhammaṃ .
Idāni ‘‘ yassa kho pana te atthāya dhammo desito ’’ ti ettha dhamma-saddena paṭipattidhammo dassito , na pana catusaccadhammoti adhippāyena atthavikappaṃ dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Pañca dhammāti gambhīrañāṇacariyabhūtānaṃ khandhādīnaṃ uggahasavanadhāraṇaparicayayonisomanasikāre sandhāyāha .
Takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti ettha sammā saddo ubhayatthāpi yojetabbo ‘‘ sammā takkarassa sammā dukkhakkhayāyā ’’ ti .
Yo hi sammā dhammaṃ paṭipajjati , tasseva sammā dukkhakkhayo hotīti .
Yo pana vuttanayena takkaro , tassa niyyānaṃ atthato dhammasseva niyyānanti tappaṭikkhepena ‘‘ so dhammo … pe … na niyyāti na niggacchatī ’’ ti āha .
Yadi tiracchānasīhassa nādo sabbatiracchānaekaccamanussāmanussanādato seṭṭhattā seṭṭhanādo , kimaṅgaṃ pana tathāgatasīhassa nādoti
M2.165 āha ‘‘ sīhanādanti seṭṭhanādan ’’ ti .Yadi vā tiracchānasīhanādassa seṭṭhanādatā nibbhayatāya appaṭisattutāya icchitā , tathāgatasīhanādasseva ayamattho sātisayoti āha ‘‘ abhītanādaṃ appaṭinādan ’’ ti .
‘‘ Aṭṭhānametaṃ anavakāso ’’ tiādinā ( ma . ni .3.129; a . ni .1.268-271) hi yo attho vutto , tassa bhūtatāya
V2.150 ayaṃ nādo seṭṭhanādo nāma hoti uttamanādo .Bhūtattho hi uttamatthoti .
Imamatthaṃ pana vadantassa bhagavato aññato bhayaṃ vā āsaṅkā vā natthīti abhītanādo nāma hoti .
Abhūtañhi vadato kutoci bhayaṃ vā āsaṅkā vā siyā , evaṃ pana vadantaṃ bhagavantaṃ koci uṭṭhahitvā paṭibāhituṃ samattho nāma natthīti ayaṃ nādo appaṭinādo nāma hoti .
Samantato niggaṇhanavasena todanaṃ vijjhanaṃ sannitodakaṃ , sammā vā nitudanti pīḷenti etenāti sannitodakaṃ .
Vācāyāti ca paccatte karaṇavacanaṃ .
Tenāha ‘‘ vacanapatodenā ’’ ti .
Sañjambharimakaṃsūti samantato sambharitaṃ akaṃsu , sabbe paribbājakā vācātodanehi tudiṃsūti attho .
Tenāha ‘‘ sambharitaṃ … pe … vijjhiṃsū ’’ ti .
Siṅgālakaṃyevāti siṅgālameva ,‘‘ segālakaṃyevā ’’ tipi pāṭho .
Tassevāti siṅgālaravasseva .
Atha vā bheraṇḍakaṃyevāti bhedaṇḍasakuṇisadisaṃyevāti attho .
Bhedaṇḍaṃ nāma eko pakkhī dvimukho , tassa kira saddo ativiya virūpo amanāpo .
Tenāha ‘‘ apica bhinnassaraṃ amanāpasaddaṃ nadatī ’’ ti .
Sesamettha uttānameva .
Sarabhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .