4. Cakkavattisuttavaṇṇanā
14. Catutthe
M2.81 catūhi saṅgahavatthūhīti dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātehi catūhi saṅgahakāraṇehi .Cakkaṃ vattetīti āṇācakkaṃ pavatteti .
Cakkan ti vā idha ratanacakkaṃ veditabbaṃ .
Ayañhi cakkasaddo sampattiyaṃ , lakkhaṇe , rathaṅge , iriyāpathe , dāne , ratanadhammakhuracakkādīsu ca dissati .
‘‘ Cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānan ’’ tiādīsu ( a . ni .4.31) hi sampattiyaṃ dissati .
‘‘ Pādatalesu cakkāni jātānī ’’ ti ( dī . ni .2.35;3.204) ettha lakkhaṇe .
‘‘ Cakkaṃva vahato padan ’’ ti ( dha . pa .1) ettha rathaṅge .
‘‘ Catucakkaṃ navadvāran ’’ ti ( saṃ . ni .1.29) ettha iriyāpathe .
‘‘ Dadaṃ bhuñja mā ca pamādo , cakkaṃ vattaya sabbapāṇinan ’’ ti ( jā .1.7.149) ettha dāne .
‘‘ Dibbaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī ’’ ti ( dī . ni .2.243) ettha ratanacakke .
‘‘ Mayā pavattitaṃ cakkan ’’ ti ( su . ni .562) ettha dhammacakke .
‘‘ Icchāhatassa posassa , cakkaṃ bhamati matthake ’’ ti ( jā .1.5.103) ettha khuracakke .
‘‘ Khurapariyantena cakkenā ’’ ti ( dī . ni .1.166) ettha paharaṇacakke .
‘‘ Asanivicakkan ’’ ti ( dī . ni .3.61) ettha asanimaṇḍale .
Idha panāyaṃ ratanacakke daṭṭhabbo .
Kittāvatā panāyaṃ cakkavattī nāma hoti ?
Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratanaṃ ākāsaṃ abbhuggantvā pavattati .
Sabbacakkavattīnañhi nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ gantvā hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅgāraṃ ukkhipitvā udakena abbhukkiritvā ‘‘ abhivijinātu
V2.76 bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattatīti .Yassa pavattisamakālameva , so rājā cakkavattī nāma hoti .
Dhammoti dasakusalakammapathadhammo , dasavidhaṃ vā cakkavattivattaṃ .
Dasavidhe vā kusaladhamme agarahite vā rājadhamme niyuttoti dhammiko .
Tena ca dhammena sakalalokaṃ rañjetīti dhammarājā .
Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā .
Cakkavattīhi dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati , na adhammena .
Dasavidhena cakkavattivattenāti dasappabhedena cakkavattīnaṃ vattena .
Kiṃ
M2.82 pana taṃ dasavidhaṃ cakkavattivattanti ?Vuccate –
‘‘ Katamaṃ pana taṃ , deva , ariyaṃ cakkavattivattanti ?
Tena hi tvaṃ , tāta , dhammaṃyeva nissāya dhammaṃ sakkaronto dhammaṃ garuṃ karonto dhammaṃ mānento dhammaṃ pūjento dhammaṃ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ saṃvidahassu antojanasmiṃ balakāyasmiṃ khattiyesu anuyantesu brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu .
Mā ca te , tāta , vijite adhammakāro pavattittha .
Ye ca te , tāta , vijite adhanā assu , tesañca dhanamanuppadeyyāsi .
Ye ca te , tāta , vijite samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṃ damenti , ekamattānaṃ samenti , ekamattānaṃ parinibbāpenti .
Te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripuccheyyāsi pariggaṇheyyāsi –
‘ kiṃ , bhante , kusalaṃ kiṃ akusalaṃ , kiṃ sāvajjaṃ kiṃ anavajjaṃ , kiṃ sevitabbaṃ kiṃ na sevitabbaṃ , kiṃ me kariyamānaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya assa , kiṃ vā pana me kariyamānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā ’ ti .
Tesaṃ sutvā yaṃ akusalaṃ , taṃ abhinivajjeyyāsi , yaṃ kusalaṃ , taṃ samādāya vatteyyāsi .
Idaṃ kho , tāta , taṃ ariyaṃ cakkavattivattan ’’ ti –
Evaṃ cakkavattisutte ( dī . ni .3.84) āgatanayena antojanasmiṃ balakāye ekaṃ , khattiyesu ekaṃ , anuyantesu ekaṃ , brāhmaṇagahapatikesu ekaṃ , negamajānapadesu ekaṃ , samaṇabrāhmaṇesu ekaṃ , migapakkhīsu ekaṃ , adhammakārappaṭikkhepo ekaṃ , adhanānaṃ dhanānuppadānaṃ ekaṃ , samaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā pañhapucchanaṃ ekanti evamevaṃ taṃ cakkavattivattaṃ dasavidhaṃ hoti .
Gahapatike pana pakkhijāte ca visuṃ katvā gaṇhantassa dvādasavidhaṃ hoti .
Aññathā
V2.77 vattituṃ adento so dhammo adhiṭṭhānaṃ etassāti tadadhiṭṭhānaṃ .Tena tadadhiṭṭhānena cetasā .
Sakkarontoti ādarakiriyāvasena karonto .
Tenāha ‘‘ yathā ’’ tiādi .
Garuṃ karontoti pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇavasena garuṃ karonto .
Tenevāha
M2.83 ‘‘ tasmiṃ gāravuppattiyā ’’ ti .Dhammādhipatibhūtāgatabhāvenāti iminā yathāvuttadhammassa jeṭṭhakabhāvena purimataraṃ attabhāvesu sakkaccaṃ samupacitabhāvaṃ dasseti .
Dhammavaseneva ca sabbakiriyānaṃ karaṇenāti etena ṭhānanisajjādīsu yathāvuttadhammaninnapoṇapabbhārabhāvaṃ dasseti .
Assāti rakkhāvaraṇaguttiyā .
Paraṃ rakkhantoti aññaṃ diṭṭhadhammikādianatthato rakkhanto .
Teneva pararakkhasādhanena khantiādiguṇena attānaṃ tato eva rakkhati .
Mettacittatāti mettacittatāya .
Nivāsanapārupanagehādīni sītuṇhādippaṭibāhanena āvaraṇaṃ .
Antojanasmin ti abbhantarabhūte puttadārādijane .
Sīlasaṃvare patiṭṭhāpentoti iminā rakkhaṃ dasseti .
Vatthagandhamālādīni cassa dadamānoti iminā āvaraṇaṃ , itarena guttiṃ .
Sampadānenapīti pi -saddena sīlasaṃvaresu patiṭṭhāpanādīnaṃ sampiṇḍeti .
Esa nayo paresupi pi-saddaggahaṇe .
Nigamo nivāso etesanti negamā .
Evaṃ jānapadāti āha ‘‘ tathā nigamavāsino ’’ tiādinā .
Rakkhāvaraṇaguttiyā kāyakammādīsu saṃvidahanaṃ ṭhapanaṃ nāma tadupadesoyevāti vuttaṃ ‘‘ kathetvā ’’ ti .
Etesūti pāḷiyaṃ vuttesu samaṇādīsu .
Paṭivattetuṃ na sakkā khīṇānaṃ kilesānaṃ puna anuppajjanato .
Sesamettha suviññeyyameva .
Cakkavattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .