5. Cūḷavaggo
1. Sammukhībhāvasuttavaṇṇanā
41. Pañcamassa paṭhame sammukho bhavati yena so sammukhībhāvo , purato vijjamānatā , tasmā sammukhībhāvā .
Puññakamman ti dānasaṅkhātaṃ puññakammaṃ .
Dve dhammā sulabhā bāhirattā yathāsakaṃ paccayasamavāyena labbhanato .
Saddhā pana dullabhā pacurajanassa anavaṭṭhitakiccattā .
Tenevāha ‘‘ puthujjanassā ’’ tiādi .
Sammukhībhāvasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Tiṭhānasuttavaṇṇanā
42. Dutiye macchariyameva malaṃ macchariyamalaṃ , cittassa malīnasabhāvāpādanato vigataṃ macchariyamalaṃ etthāti vigatamacchariyamalaṃ .
Gedhābhāvena koci kiñci dentopi tattha āsattiṃ na vissajjeti , ayaṃ pana na tādisoti āha ‘‘ vissaṭṭhacāgo ’’ ti .
Malīnahatthova cittavisuddhiyā
V2.112 abhāvato .Dhotahatthova dhotahatthena kātabbakiccasādhanato .
Tena vuttaṃ –
‘‘ citte suddhe visujjhanti , iti vuttaṃ mahesinā ’’ ti .
Yācituṃ yutto yācakānaṃ manorathapūraṇato .
Yācayogo payogāsahehi yācakehi suṭṭhu yuttabhāvato .
Taṃsamaṅgī eva tattha rato nāma , na cittamattenevāti āha ‘‘ dānaṃ … pe … rato nāma hotī ’’ ti .
‘‘ Uccā , bhante ’’ ti vatvā ayaṃ maṃ uccato vadatīti cinteyyāti puna ‘‘ nātiuccā tumhe ’’ ti āha , sarīrenāti adhippāyo .
Mecakavaṇṇassāti nīlobhāsassa .
Pucchīti bhikkhū pucchi .
Bhūmiyaṃ lekhaṃ likhanto acchīti paṭhamaṃ
M2.122 mañce nipajjitvā uṭṭhāya bhūmiyaṃ lekhaṃ likhanto acchi ‘‘ akhīṇāsavoti maññanā hotū ’’ ti .Tathā hi rājā khīṇāsavassa nāma … pe … nivatti .
Dhajapaggahitāvāti paggahitadhajāva .
Silācetiyaṭṭhānan ti thūpārāmassa ca mahācetiyassa ca antare silāya katacetiyaṭṭhānaṃ .
Cetiyaṃ … pe … aṭṭhāsi sāvakassa taṃ kūṭāgāranti katvā .
Pacchābhāgenāti dhammakathikassa therassa piṭṭhipassena .
Gonasoti maṇḍalasappo .
Dhammassavanantarāya bahūnaṃ saggamaggappaṭilābhantarāyo bhaveyyāti adhippāyena ‘‘ dhammassavanantarāyaṃ na karissāmī ’’ ti cintesi .
Visaṃ vikkhambhetvāti vipassanātejena visavegaṃ vikkhambhetvā .
Gāthāsahassan ti gāthāsahassavantaṃ .
Paṭṭhānagāthāyāti paṭṭhāpanagāthāya , ādigāthāyāti attho .
Paṭṭhāna … pe … avasānagāthaṃ eva vavatthapesi , na dvinnaṃ antare vuttaṃ kilantakāyattā .
Sarabhāṇaṃ sāyanhadhammakathā .
Paggaṇhātīti paccakkhaṃ karontī gaṇhāti , sakkaccaṃ suṇātīti attho .
Dhammakathanadivase dhammakathikānaṃ akilamanatthaṃ saddhā upāsakā siniddhabhojanaṃ madhupānakañca denti sarassa madhurabhāvāya sappimadhukatelādiñca bhesajjaṃ .
Tenāha ‘‘ ariyavaṃsaṃ kathessāmī ’’ tiādi .
Catūhi dāṭhāhi ḍaṃsitvāti daḷhadaṭṭhabhāvadassanaṃ .
Carissāmīti sammānessāmi , sakkaccaṃ suṇissāmīti attho .
Nimmathetvāti nimmadditvā , apanetvāti attho .
Tiṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Atthavasasuttavaṇṇanā
43. Tatiye attho nāma phalaṃ , taṃ etassa vasoti atthavaso .
Hetu , attho etassa atthīti attho , so evāti āha ‘‘ tayo atthe tīṇi kāraṇānī ’’ ti .
Dhammadesanā nāma ukkaṭṭhaniddesena
V2.113 catunnaṃ ariyasaccānaṃ pakāsanāti āha ‘‘ catusaccadhammaṃ pakāsetī ’’ ti .Aṭṭhakathaṃ ñāṇena paṭisaṃvedīti pāḷipadānaṃ atthaṃ vivaraṇañāṇena paṭi paṭi saṃvedanasīlo ‘‘ ayaṃ imassa bhāsitassa attho ’’ ti .
Etena atthapaṭisambhidābyāpāramāha .
Pāḷidhammaṃ paṭisaṃvedīti pāḷigatiṃ pāḷiṃ padavivaraṇaṃ paṭi paṭi saṃvedanasīlo .
Etena dhammapaṭisambhidābyāpāramāha .
Atthavasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Kathāpavattisuttavaṇṇanā
44. Catutthe
M2.123 pavattinīti yāva adhippetatthanigamanā avicchedena pavattinī .Paṭighātābhāvena appaṭihatā .
Niyyānikā sappāṭihīrakā .
Kathāpavattisuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṇḍitasuttavaṇṇanā
45. Pañcame paṇḍitapaññattānīti paṇḍitehi paṭhamaṃ paññattāni .
Kathitānīti seyyaso kathitāni .
Mahāpurisehīti buddhabodhisattehi .
Karuṇāti karuṇācetovimutti vuttā .
Pubbabhāgoti tassa upacāro .
Damoti indriyasaṃvaro ‘‘ manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanan ’’ ti katvā .
Attadamanan ti cittadamanaṃ .
Puṇṇovāde ( ma . ni .3.396)‘‘ sakkhissasi kho , tvaṃ puṇṇa , iminā damūpasamenā ’’ ti āgatattā damoti vuttā khantipi .
Āḷavake āḷavakasutte ( saṃ . ni .1.246; su . ni .190)‘‘ saccā damā cāgā ’’ ti evaṃ vuttā paññāpi imasmiṃ sutte ‘‘ damo ’’ ti vattuṃ vaṭṭati .
Rakkhanaṃ gopanaṃ paṭijagganan ti mātāpitūnaṃ manussāmanussakatūpaddavato rakkhanaṃ , byādhiādianatthato gopanaṃ , ghāsacchādanādīhi veyyāvaccakaraṇena paṭijagganaṃ .
Santo nāma sabbakilesadarathapariḷāhūpasamena upasantakāyavacīsamācāratāya ca .
Uttamaṭṭhena santānan ti matteyyatādīhi seṭṭhaṭṭhena santānaṃ .
Idha imesaṃyeva tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ karaṇenāti imasmiṃ sutte āgatānaṃ tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ karaṇena nibbattanena .
Etāni … pe … kāraṇānīti mātupaṭṭhānaṃ pitupaṭṭhānanti etāni dve uttamapurisānaṃ
V2.114 kāraṇāni .Uttamakiccakaraṇena hi mātāpituupaṭṭhākā ‘‘ uttamapurisā ’’ ti vuttā .
Tenāha ‘‘ mātāpitu … pe … vutto ’’ ti .
Anupaddavabhāvena khemaṃ .
Paṇḍitasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Sīlavantasuttavaṇṇanā
46. Chaṭṭhe
M2.124 lokiyalokuttaramissakan ti ettha ‘‘ manussā puññaṃ pasavantī ’’ ti avisesena vuttattā bhāvanāmayassapi puññassa saṅgaṇhanato lokuttarassapi sambhavo daṭṭhabbo .Sīlavantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Saṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā
47. Sattame samecca sambhūya paccayehi kataṃ saṅkhataṃ .
Nimittānīti sañjānanassa nimittāni .
Hetupaccayasamavāye uppajjanaṃ uppādo , attalābho .
Vayoti bhaṅgo .
Ṭhitassāti uppādakkhaṇato uddhaṃ ṭhitikkhaṇapattassa .
Sā panassa avatthā uppādāvatthāya bhinnāti katvā aññathattaṃ jarāti ca vuttā .
Yasmā dhammo uppajjamāno eva bhijjati , tathā sati uppādabhaṅgā samānakkhaṇā siyuṃ , na ca taṃ yujjati , tasmā uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthā jarāti veditabbā .
Ye pana ‘‘ saṅkhārānaṃ ṭhiti natthī ’’ ti vadanti , tesaṃ taṃ micchā .
Yathā hi tasseva dhammassa uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā , aññathā ‘‘ aññaṃ uppajjati , aññaṃ nirujjhatī ’’ ti āpajjati , evaṃ uppajjamānassa bhaṅgābhimukhā dhammā icchitabbā .
Sā ca ṭhitikkhaṇo .
Na hi uppajjamāno bhijjatīti sakkā viññātunti .
Saṅkhatanti tebhūmakā dhammā paccayasamuppannattā .
Yadi evaṃ maggaphaladhammā kathanti āha ‘‘ maggaphalāni panā ’’ tiādi .
Lakkhaṇakathā hi yāvadeva sammasanatthā .
Uppādakkhaṇe uppādo , na ṭhānabhaṅgakkhaṇesu .
Kasmā ?
Uppādauppādakkhaṇānaṃ aññamaññaṃ paricchinnattā .
Yathā hi uppādasaṅkhātena vikārena uppādakkhaṇo paricchinno , evaṃ uppādakkhaṇenapi uppādo paricchinno .
Sesadvayepi eseva nayo .
Dhammappavattimattatāyapi kālassa lokasamaññāvaseneva vuttaṃ .
Lakkhaṇaṃ na saṅkhataṃ , saṅkhataṃ na lakkhaṇan ti nesaṃ bhedadassanaṃ .
Avatthāvato hi avatthā bhinnāvāti
V2.115 .Paricchinnan ti ettha uppādavayehi tāva saṅkhataṃ paricchinnaṃ hotu , jarāya pana taṃ kathaṃ paricchinnanti vuccati ?
Na vuccati paricchedo pubbantāparantamattena , atha kho sabhāvabhedenāti nāyaṃ doso .
Saṅkhataṃ dhammajātaṃ paricchinnaṃ tabbantaṃ dhammajātaṃ
M2.125 saṅkhatanti paññāyati evaṃ tesaṃ abhāvena nibbānametanti lakkhitabbato sañjānitabbato .Idāni ‘‘ yathā hī ’’ tiādinā yathāvuttamattaṃ upamāhi vibhāveti .
Saṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Asaṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā
48. Aṭṭhame asaṅkhatassāti vuttanayena na saṅkhatassa .
Tenāha ‘‘ paccayehī ’’ tiādi .
Yathā uppādādīnaṃ bhāvena saṅkhatadhammajātaṃ saṅkhatanti paññāyati , evaṃ tesaṃ abhāvena nibbānaṃ asaṅkhatanti paññāyati .
Asaṅkhatalakkhaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Pabbatarājasuttavaṇṇanā
49. Navame idha sāla -saddo rukkhasāmaññapariyāyo , na rukkhavisesapariyāyoti āha ‘‘ mahāsālāti mahārukkhā ’’ ti .
Kulajeṭṭhakan ti tasmiṃ kule jeṭṭhabhūtaṃ sāmibhūtaṃ .
Silāmayo na paṃsumayo missako ca .
Gāmaṃ gāmūpacārañca ṭhapetvā sabbaṃ araññanti āha ‘‘ araññasminti agāmakaṭṭhāne ’’ ti .
Mahanto pabbato seloti yojanā .
Pabbatarājasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Ātappakaraṇīyasuttavaṇṇanā
50. Dasame sarīrasambhavānan ti sarīre sambhūtānaṃ .
Dukkhānan ti aniṭṭhānaṃ .
Bahalānan ti nirantarappavattiyā aviraḷānaṃ .
Tāpanavasenāti dukkhāpanavasena .
Tibbānan ti kurūrānaṃ .
Tāsaṃ yathāvuttānaṃ adhivāsanāya pahātabbadukkhavedanānaṃ pajahanaṃ nāma khamanamevāti āha ‘‘ khamanatthāyā ’’ ti
V2.116 .Āṇāpetvāti ‘‘ ātappaṃ karaṇīyan ’’ ti buddhāṇaṃ vidhāya .
Lokiyalokuttaramissakā kathitā sasambhārānaṃ maggadhammānaṃ kathitattā .
Ātappakaraṇīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Mahācorasuttavaṇṇanā
51. Ekādasame
M2.126 mahābalavacoro mahācoroti āha ‘‘ mahanto balavacoro ’’ ti .Balavacoroti ca mahāthāmatāya mahāparivāratāya mahācoriyakammasamatthatāya ca veditabbo .
Mahataṃ gāmanigamānaṃ viluppanaṃ mahāvilopo .
Taṃ taṃ kāraṇaṃ pakkhipitvāti taṃ taṃ akaraṇameva kāraṇaṃ katvā tappaṭibaddhāya kathāya pakkhipitvā .
Atthaṃ kathayissantīti tassa tassa atthañca kathayissanti .
Harantāti apanentā pariharantā .
Dasavatthukāyāti ‘‘ sassato loko ’’ ti ( ma . ni .1.269) ādidasavatthusannissitāya .
Antaṃ gahetvā ṭhitadiṭṭhiyāti tameva sassatādiantaṃ gahetvā avissajjetvā ṭhitadiṭṭhiyā .
Mahācorasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cūḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ .
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ