Issues
Editor
Settings
Tikanipāta-ṭīkā
Tikanipāta-ṭīkā

3. Puggalavaggo

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

3. Puggalavaggo

1. Samiddhasuttavaṇṇanā

21. Tatiyassa paṭhame ruccatīti kāyasakkhiādīsu puggalesu ativiya sundaratarapaṇītatarabhāvena te cittassa abhiruciuppādako katamoti pucchati .
Saddhindriyaṃ dhuraṃ ahosi saddhādhuraṃ maggavuṭṭhānanti katvā , sesindriyāni pana kathanti āha ‘‘ sesānī ’’ tiādi .
Paṭividdhamaggovāti tīhipi therehi attano attano paṭividdhaarahattamaggo eva kathito , tasmā naV2.84 sukaraṃ ekaṃsena byākātuṃ ‘‘ ayaṃ … pe … paṇītataro cā ’’ ti .
Bhummantareneva kathesi ‘‘ tīsupi puggalesu aggamaggaṭṭhova paṇītataro ’’ ti .
Samiddhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Gilānasuttavaṇṇanā

22. Dutiye hitānīti bhabyāni .
Vuddhikarānīti ārogyādivuddhikarāni .
Anucchavikan ti upaṭṭhānakiriyāya anurūpaṃ .
Vātāpamārarogenāti vātarogena ca apamārarogena ca , vātanidānena vā apamārarogena .
Niṭṭhappattagilānoti ‘‘ iminā rogena na cirasseva marissatī ’’ ti niṭṭhaṃ patto gilāno .
Khipitakaṃ nāma vamathurogo .
Kacchūti thullakacchuābādho .
Tiṇapupphakajaro visamavātasamphassajarogo .
Yesan ti yesaṃ rogānaṃ .
Paṭijagganenāti paṭikāramattena .
Phāsukan ti byādhivūpasamanena sarīrassa phāsubhāvo .
Byādhinidānasamuṭṭhānajānanena paṇḍito , paṭikārakiriyāya yuttakāritāya dakkho , uṭṭhānavīriyasampattiyā analaso .
PadaparamoM2.91 puggalo kathito sammattaniyāmokkamanassa ayoggabhāvato .
Alabhantova tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savanāya okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ paccekabodhiṃ .
Yan ti , yato .
Ovādaṃ labhitvāti ābhisamācārikavattaṃ ovādamattaṃ .
Ettakopi hi tassa hitāvahoti .
Tannissitovāti vipañcitaññunissitova hoti .
Punappunaṃ desetabbova sammattaniyāmokkamanassa yoggabhāvato .
Gilānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Saṅkhārasuttavaṇṇanā

23. Tatiye vividhehi ākārehi ābādhanato byābādhova byābajjhaṃ , kāyikaṃ cetasikañca dukkhaṃ .
Saha byābajjhena vattatīti sabyābajjhaṃ .
Tenāha ‘‘ sadukkhan ’’ ti .
Cetanārāsin ti pubbacetanādirāsiṃ .
Cetanaṃ punappunaṃ pavattento ‘‘ rāsiṃ karoti piṇḍaṃ karotī ’’ ti ca vutto .
Sadukkhan ti nirantaradukkhaṃ .
Tenāha ‘‘ sābādhaṃ nirassādan ’’ ti .
Atthīti ujukaṃ dukkhavedanāV2.85 natthīti avattabbattā vuttaṃ .
Aniṭṭhasabhāvattā aniṭṭhārammaṇattā ca dukkhapakkhikāva sā daṭṭhabbā .
Na hi akusalavipākā iṭṭhā nāma atthī , kusalavipākā pana upekkhāvedanā tattha appāvasarā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana nirayassa dukkhabahulattā dukkhassa ca tattha balavatāya sā abbohārikaṭṭhāne ṭhitāti vuttaṃ .
Upamaṃ katvā āhaṭo viseso viya sāmaññassa yathā ayopiṇḍirohino viya rūpānanti .
Paṭibhāgaupamāti paṭibimbaupamā .
Te aggahetvāti heṭṭhimabrahmaloke aggahetvā .
Vomissakasukhadukkhan ti vimissakasukhadukkhaṃ pītimissakabhāvato .
Kamman ti pāpakammaṃ .
Kammasīsena phalaṃ vadati .
Kāmañcettha ‘‘ abyābajjhaṃ lokaṃ upapajjatī ’’ ti āgataṃ ,‘‘ abyābajjhā phassā phusantī ’’ ti pana vacanena lokuttaraphassāpi saṅgayhantīti ‘‘ tīṇi sucaritāni lokiyalokuttaramissakāni kathitānī ’’ ti vuttaṃ .
Saṅkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Bahukārasuttavaṇṇanā

24. CatuttheM2.92 avassayaṃ gatoti vaṭṭadukkhaparimuttiyā avassayo mayhanti saraṇagamanakkamena upagato hoti .
Satantikan ti sapariyattidhammaṃ .
Aggahitasaraṇapubbassāti aggahitapubbasaraṇassa .
Akatābhinivesassa vasena vuttan ti tasmiṃ attabhāve na kato saraṇagamanābhiniveso yenāti akatābhiniveso , tassa vasena vuttaṃ .
Kāmaṃ pubbepi saraṇadāyako ācariyo vutto , pabbajjādāyakopi saraṇadāyakova .
Pubbe pana upāsakabhāvāpādakavasena saraṇadāyako adhippeto .
Idaṃ pana gahitapabbajjassa saraṇagamanaṃ .
Pabbajā hi savisesaṃ saraṇagamananti pabbajjādāyako puna vutto .
Eteti pabbajjādāyakādayo .
Duvidhena paricchinnāti lokiyadhammasampāpako lokuttaradhammasampāpakoti dvippakārena paricchinnā , katābhinivesaakatābhinivesavasena vā .
Uparīti paṭhamamaggato upari .
Neva sakkotīti ācariyena katassa upakārassa mahānubhāvattā tassa patikāraṃ nāma kātuṃ na sakkoti .
Bahukārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Vajirūpamasuttavaṇṇanā

25. PañcameV2.86 aru iti purāṇaṃ duṭṭhavaṇaṃ vuccati .
Ka-kāro padasandhikaroti arukūpamaṃ cittaṃ etassāti arukūpamacitto appamattakassapi dukkhassa asahanato .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Ittarakālobhāsenāti parittameva kālo ñāṇobhāsavirahena .
Lagatīti kodhāsaṅgavasena kuppanto puggalo sammukhā ,‘‘ kiṃ vadasī ’’ tiādinā parammukhā ca upanayhanavasena lagati , na taṇhāsaṅgavasena .
Kuppatīti kujjhati .
Byāpajjatīti vipannacitto hoti .
Thaddhabhāvaṃ āpajjati īsakampi muduttābhāvato .
Duṭṭhārukoti maṃsalohitānaṃ duṭṭhabhāvena pakatibhāvaṃ jahitvā ṭhito duṭṭhavaṇo .
‘‘ Duṭṭhārutā ’’ tipi paṭhanti , tatthāpi tākāro padasandhikaro .
Tassāti duṭṭhārukassa .
Savanan ti asucivisandanaṃ .
Uddhumātassa viyāti kodhena uddhaṃ uddhaṃ dhumātakassa viya kodhūpāyāsassa avissajjanato .
CaṇḍikatassātiM2.93 kupitassa .
Ettha ca kiñcāpi heṭṭhimamaggavajjhāpi kilesā tehi anuppattidhammataṃ āpāditattā samucchinnā , tathāpi tasmiṃ santāne aggamaggassa anuppannattā tattha appahīnāpi kilesā atthevāti katvā tesaṃ ñāṇānaṃ vijjūpamatā vuttā , na tehi maggehi pahīnānaṃ kilesānaṃ atthibhāvatoti daṭṭhabbaṃ .
Vajirūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Sevitabbasuttavaṇṇanā

26. Chaṭṭhe upasaṅkamitabboti kālena kālaṃ upasaṅkamitabbo .
Allīyitabboti chāyāya viya vinā bhāvanāya nillīyitabbo .
Punappunaṃ upāsitabboti abhiṇhaso upanisīditabbo .
Anuddayāti mettāpubbabhāgo .
Upasaṅkamituṃ vaṭṭatīti ‘‘ etassa sīlena abhivuddhi bhavissatī ’’ ti upakāratthaṃ upasevanādi vaṭṭati .
Na paṭihaññissatīti ‘‘ apehi , kiṃ etenā ’’ ti paṭikkhepābhāvato piyasīlattā na paṭihaññissati .
Phāsu bhavissatīti dvīsu hi sīlavantesu ekena sīlassa vaṇṇe kathite itaro anumodati .
Tena tesaṃ kathā phāsu ceva hoti pavattinī ca .
Ekasmiṃ pana dussīle sati dussīlassa sīlakathā dukkathā , neva sīlakathā hoti , na phāsu hoti , na pavattinī .
Dussīlassa hi sīlakathā aphāsu bhavissati .
Sīlakathāya vuttamatthaṃ samādhipaññākathāsupi atidisatiV2.87 ‘‘ samādhipaññākathāsupi eseva nayo ’’ ti .
Dve hi samādhilābhino samādhikathaṃ sappaññā ca paññākathaṃ kathentā rattiṃ vā divasaṃ vā atikkamantampi na jānanti .
Tattha tattha paññāya anuggahessāmīti tasmiṃ tasmiṃ anuggahetabbe paññāya sodhetabbe vaḍḍhetabbe ca adhikasīlaṃ nissāya uppannapaññāya anuggahessāmīti attho .
Tañca anuggaṇhanaṃ sīlassa asappāyānupakāradhamme vajjetvā tappaṭipakkhasevanena hotīti āha ‘‘ sīlassa asappāye ’’ tiādi .
Sīlassa asappāyānupakāradhammā nāma anācārāgocarādayo , tappaṭipakkhato upakāradhammā veditabbā .
Tasmiṃ tasmiṃM2.94 ṭhāneti taṃtaṃsikkhākoṭṭhāsapadaṭṭhāne .
Anuggaṇhāti nāmāti abhinnaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ katvā anuggaṇhāti nāma .
Khāraparissāvaneti rajakānaṃ ūsakhārādikhāraparissāvanapaṭe .
Hāyatīti sīlādinā parihāyati .
Seṭṭhaṃ puggalan ti sīlādiguṇehi seṭṭhaṃ uttaritaraṃ uttamaṃ puggalaṃ .
Sevitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Jigucchitabbasuttavaṇṇanā

27. Sattame abbhuggacchatīti ettha abhi-saddāpekkhāya ‘‘ nan ’’ ti sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘ assā ’’ ti ‘‘ taṃ kho pana bhavantan ’’ tiādīsu viya .
Pāpako kittisaddoti lāmakabhāvena kathetabbasaddo .
Gūthakūpo viya dussīlyan ti etena dussīlassa gūthasadisattameva dasseti .
Vacanan ti aniṭṭhavacanaṃ .
Purimanayenevāti ‘‘ gūthakūpo viya dussīlyan ’’ tiādinā pubbe vuttanayena .
Sucimittoti sīlācārasuddhiyā sucimitto .
Saha ayanti pavattantīti sahāyāti āha ‘‘ sahagāmino ’’ ti .
Jigucchitabbasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Gūthabhāṇīsuttavaṇṇanā

28. Aṭṭhame gūthabhāṇīti gūthasadisavacanattā gūthabhāṇī .
Yathā hi gūthaṃ nāma mahājanassa aniṭṭhaṃ hoti , evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ aniṭṭhaṃ hoti .
Duggandhakathan ti kilesāsucisaṃkiliṭṭhatāya gūthaṃ viya duggandhavāyanakathaṃ .
Pupphabhāṇīti supupphasadisavacanattā pupphabhāṇīV2.88 .
Yathā hi phullāni vassikāni vā adhimuttikāni vā mahājanassa iṭṭhāni kantāni honti , evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ iṭṭhaṃ hoti kantaṃ .
Pupphāni viyāti campakasumanādisugandhapupphāni viya .
Sugandhakathan ti sucigandhavāyanakathaṃ kilesaduggandhābhāvato .
Madhubhāṇīti ettha ‘‘ mudubhāṇī ’’ tipi paṭhanti .
Ubhayatthāpi hi madhuravacanoti attho .
Yathā hiM2.95 catumadhuraṃ nāma madhuraṃ paṇītaṃ , evameva imassa puggalassa vacanaṃ devamanussānaṃ madhuraṃ hoti .
Madhurakathan ti kaṇṇasukhatāya pemanīyatāya ca saddato atthato ca madhurasabhāvakathaṃ .
Attahetu vāti attano vā hatthapādādicchedanaharaṇahetu .
Parahetu vāti etthāpi eseva nayo .
Tenāha ‘‘ attano vā ’’ tiādi .
‘‘ Nelaṅgoti kho , bhante , sīlānametaṃ adhivacanan ’’ ti sutte ( saṃ . ni .4.347) āgatattā vuttaṃ ‘‘ ettha vuttasīlaṃ viyā ’’ ti .
Pūreti guṇānaṃ pāripūriyaṃ .
Sukumārāti apharusatāya mudukā komalā .
Purassāti ettha pura -saddo tannivāsivācako daṭṭhabbo ‘‘ gāmo āgato ’’ tiādīsu viya .
Tenāha ‘‘ nagaravāsīnan ’’ ti .
Manaṃ appāyati vaḍḍhetīti manāpā .
Tenāha ‘‘ cittavuddhikarā ’’ ti .
Gūthabhāṇīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Andhasuttavaṇṇanā

29. Navame andhotiādīsu pāḷipadesu paṭhamo diṭṭhadhammikabhogasaṃharaṇapaññācakkhuno ca samparāyikatthasādhanapaññācakkhuno ca abhāvā ‘‘ andho ’’ ti vuccati dutiyopi , tatiyo pana dvinnampi bhāvā ‘‘ dvicakkhū ’’ ti vuccati .
Paññācakkhūti āyakosallabhūtā paññācakkhu .
Tenāha ‘‘ phātiṃ kareyyā ’’ ti .
Adhamuttameti adhame ceva uttame ca .
Paṭipakkhavasenāti paṭipakkhassa atthitāvasena .
Sukkasappaṭibhāgāti sukkadhammehi pahāyakehi sappaṭibhāgāti jāneyya .
Kaṇhasappaṭibhāgāti kaṇhadhammehi pahātabbehi sappaṭibhāgāti jāneyya .
Tathājātikāti yādisehi saputtadāraparijanasañātimittabandhavaggaṃ attānaṃ sukheti pīṇeti , tādisā bhogāpi na santi .
Puññāni ca na karotīti samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikayācakānaṃ santappanavasena puññāni na karoti .
Ubhayatthāti ubhayasmiṃ loke , ubhayasmiṃ vā attheti viggahoti dassento ‘‘ idhaloke ’’ tiādimāha .
Ubhayenāti vuttamatthaṃV2.89 yojetvā dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmiṃ ṭhāneti yasmiṃyevaM2.96 ṭhāne .
Na socatīti sokahetūnaṃ tattha abhāvato na socati .
Andhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Avakujjasuttavaṇṇanā

30. Dasame avakujjapaññoti nikkujjapañño .
Tenāha ‘‘ adhomukhapañño ’’ ti .
Pubbapaṭṭhapanāti paṭhamārambho .
Sanniṭṭhānan ti kathāpariyosānaṃ .
Appanāti desanāya niṭṭhāpanaṃ .
Aneke vā anusandhiyoti yojetabbaṃ .
Samādhi vātiādīsu lokuttaradhammā paramatthato sāsananti tadatthopādakasamādhi tassa ādīti vutto , tadāsannattā vipassanā , tassa mūlabhāvena ekadesattā maggo .
Sāsanassa pāripūrisuddhiyo nāma satthārā desitaniyāmeneva siddhā , tā panettha kathentassa vasena gahetabbāti dassetuṃ ‘‘ anūnaṃ katvā desentī ’’ ti ,‘‘ niggaṇṭhiṃ katvā desentī ’’ ti ca vuttaṃ .
Tattha nijjaṭan ti niggumbaṃ anākulaṃ .
Niggaṇṭhin ti gaṇṭhiṭṭhānarahitaṃ suviññeyyaṃ katvā .
Ākiṇṇānīti ākiritvā saṃkiritvā ṭhapitānīti attho .
Tenāha ‘‘ pakkhittānī ’’ ti .
Ucchaṅgo viya ucchaṅgapañño puggalo daṭṭhabboti ucchaṅgasadisapaññatāya ucchaṅgapañño .
Evaṃ paññā viya puggalopi ucchaṅgo viya hoti , tasmiṃ dhammānaṃ aciraṭṭhānatoti adhippāyena vuttaṃ .
Yathā ca ucchaṅgasadisā paññā , evaṃ nikkujjakumbhasadisā paññā evāti daṭṭhabbā .
Saṃvidahanapaññāyāti ‘‘ evaṃ kate idaṃ nāma bhavissatī ’’ ti evaṃ taṃtaṃatthakiccaṃ saṃvidhātuṃ samatthatāya vicāraṇapaññāya rahito .
Seyyoti seṭṭho pāsaṃso .
Pubbabhāgapaṭipadan ti cittavisuddhiādikaṃ ariyamaggassa adhigamāya pubbabhāgapaṭipattiṃ .
Avakujjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Puggalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .