6. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā
16. Chaṭṭhe virajjhanakiriyā nāma pacchā samādātabbatāya apaṇṇakappayogasamādānā viya hoti , avirajjhanakiriyā pana pacchā asamādātabbatāya anūnāti taṃsamaṅgipuggalo apaṇṇako , tassa bhāvo apaṇṇakatāti āha ‘‘ apaṇṇakapaṭipadanti aviraddhapaṭipadan ’’ tiādi .
Yasmā sā adhippetatthasādhanena ekaṃsikā vaṭṭato niyyānāvahā , tattha ca yuttiyuttā asārāpagatā aviruddhatāya apaccanīkā anulomikā anudhammabhūtā ca , tasmā vuttaṃ ‘‘ ekaṃsapaṭipadan ’’ tiādi .
Na takkaggāhena vā nayaggāhena vāti takkaggāhena vā paṭipanno na hoti nayaggāhena vā apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno .
Tattha takkaggāhena vāti ācariyaṃ alabhitvā ‘‘ evaṃ me sugati , nibbānaṃ vā bhavissatī ’’ ti attano takkaggahaṇamattena .
Nayaggāhenāti paccakkhato adisvā nayato anumānato gahaṇena .
Evaṃ gahetvā paṭipannoti takkamattena , nayaggāhena vā paṭipanno .
Paṇḍitasatthavāho viya sampattīhi na parihāyatīti yojanā .
Yaṃ sandhāya vuttan ti parihānañca aparihānañca sandhāya jātake ( jā .1.1.1) vuttaṃ .
Ayaṃ panettha gāthāya atthayojanā – apaṇṇakaṃ ṭhānaṃ aviraddhakāraṇaṃ niyyānikakāraṇaṃ eke bodhisattappamukhā paṇḍitamanussā gaṇhiṃsu .
Ye pana te bālasatthavāhaputtappamukhā takkikā āhu , te dutiyaṃ sāparādhaṃ
M2.85 anekaṃsikaṃ ṭhānaṃ aniyyānikaṃ kāraṇaṃ aggahesuṃ , te kaṇhapaṭipadaṃ paṭipannā .Tattha sukkapaṭipadā aparihānipaṭipadā , kaṇhapaṭipadā parihānipaṭipadā , tasmā ye sukkapaṭipadaṃ paṭipannā , te aparihīnā sotthibhāvaṃ pattā .
Ye pana kaṇhapaṭipadaṃ paṭipannā , te parihīnā anayabyasanaṃ āpannāti imamatthaṃ bhagavā anāthapiṇḍikassa gahapatino vatvā uttari idamāha ‘‘ etadaññāya medhāvī , taṃ gaṇhe yadapaṇṇakan ’’ ti .
Tattha
V2.79 etadaññāya medhāvīti medhāti laddhanāmāya visuddhāya uttamāya paññāya samannāgato kulaputto etaṃ apaṇṇakaṃ ṭhānaṃ dutiyañcāti dvīsu atakkaggāhatakkaggāhasaṅkhātesu ṭhānesu guṇadosaṃ vuddhihāniṃ atthānatthaṃ ñatvāti attho .Taṃ gaṇhe yadapaṇṇakan ti yaṃ apaṇṇakaṃ ekaṃsikaṃ sukkapaṭipadāaparihāniyapaṭipadāsaṅkhātaṃ niyyānikakāraṇaṃ , tadeva gaṇheyya .
Kasmā ?
Ekaṃsikādibhāvatoyeva .
Itaraṃ pana na gaṇheyya .
Kasmā ?
Anekaṃsikādibhāvatoyeva .
Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti yoni .
Sā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭho khandhānaṃ bhāgaso pavattivisesoti āha ‘‘ khandhakoṭṭhāso yoni nāmā ’’ ti .
Kāraṇaṃ yoni nāma , yonīti taṃ taṃ phalaṃ anupacitañāṇasambhārehi duravagādhabhedatāya missitaṃ viya hotīti .
Yato ekattanayena so evāyanti bālānaṃ micchāgāho .
Passāvamaggo yoni nāma yavanti tāya sattā yonisambandhena missitā hontīti .
Paggahitā anuṭṭhānena , punappunaṃ āsevanāya paripuṇṇā .
‘‘ Cakkhutopī ’’ tiādimhi pana cakkhuviññāṇādivīthīsu tadanugatamanoviññāṇavīthīsu ca kiñcāpi kusalādīnaṃ pavatti atthi , kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharanakaasucibhāvena sandanti , tasmā te eva ‘‘ āsavā ’’ ti vuccanti .
Tattha hi paggharanakaasucimhi āsavasaddo niruḷhoti .
Dhammato yāva gotrabhūti tato paraṃ maggaphalesu appavattanato vuttaṃ .
Ete hi ārammaṇakaraṇavasena dhamme gacchantā tato paraṃ na gacchanti .
Nanu tato paraṃ bhavaṅgādīnipi gacchantīti ce ?
Na , tesampi pubbe ālambitesu lokiyadhammesu
M2.86 sāsavabhāvena antogadhattā tato paratābhāvato .Ettha ca gotrabhuvacanena gotrabhuvodānaphalasamāpattipurecārikaparikammāni vuttānīti veditabbāni .
Paṭhamamaggapurecārikameva vā gotrabhu avadhinidassanabhāvena gahitaṃ , tato paraṃ pana maggaphalasamānatāya aññesu maggesu maggavīthiyaṃ samāpattivīthīyaṃ nirodhānantarañca pavattamānesu phalesu nibbāne ca āsavānaṃ pavatti nivāritāti veditabbaṃ .
Savantīti gacchanti , ārammaṇakaraṇavasena pavattantīti attho .
Avadhiattho ā-kāro , avadhi ca mariyādābhividhibhedato duvidho .
Tattha mariyādaṃ kiriyaṃ bahi katvā pavattati yathā ‘‘ āpāṭalīputtaṃ vuṭṭho devo ’’ ti .
Abhividhi pana kiriyaṃ byāpetvā pavattati yathā ‘‘ ābhavaggaṃ bhagavato yaso pavattatī ’’ ti .
Abhividhiattho cāyamā-kāro idha gahitoti vuttaṃ ‘‘ antokaraṇattho ’’ ti .
Madirādayoti
V2.80 ādi -saddena sindhavakādambarikāpotikādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .Cirapārivāsiyaṭṭho ciraparivuṭṭhatā purāṇabhāvo .
Avijjā nāhosītiādīti ettha ādi -saddena ‘‘ purimā , bhikkhave , koṭi na paññāyati bhavataṇhāyā ’’ ti ( a . ni .10.62) idaṃ suttaṃ saṅgahitaṃ .
Avijjāsavabhavāsavānaṃ ciraparivuṭṭhatāya dassitāya tabbhāvabhāvino kāmāsavassa ciraparivuṭṭhatā dassitāva hoti .
Aññesu ca yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva , na aññesanti etesveva āsavasaddo niruḷhoti daṭṭhabbo .
Āyataṃ anādikālikattā .
Pasavantīti phalanti .
Na hi kiñci saṃsāradukkhaṃ atthi , yaṃ āsavehi vinā uppajjeyya .
Purimāni cetthāti etesu catūsu atthavikappesu purimāni tīṇi .
Yatthāti yesu suttābhidhammappadesesu .
Tattha yujjanti kilesesuyeva yathāvuttassa atthattayassa sambhavato .
Pacchimaṃ kammepīti pacchimaṃ ‘‘ āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantī ’’ ti vuttanibbacanaṃ kammepi yujjati dukkhappasavanassa kilesakammasādhāraṇattā .
Diṭṭhadhammā vuccanti paccakkhabhūtā khandhā , diṭṭhadhamme bhavā diṭṭhadhammikā .
Vivādamūlabhūtāti vivādassa mūlakāraṇabhūtā kodhūpanāhamakkhapalāsaissāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānātimānā .
Yena devūpapatyassāti
M2.87 yena kammakilesappakārena āsavena devesu upapatti nibbatti assa mayhanti sambandho .Gandhabbo vā vihaṅgamo ākāsacārī assanti vibhattiṃ vipariṇāmetvā yojetabbaṃ .
Ettha ca yakkhagandhabbavinimuttā sabbā devatā devaggahaṇena gahitā .
Naḷo vuccati mūlaṃ , tasmā vinaḷīkatāti vigatanaḷā vigatamūlā katāti attho .
Avasesā ca akusalā dhammāti akusalakammato avasesā akusalā dhammā āsavāti āgatāti sambandho .
Paṭighātāyāti paṭisedhanāya .
Parūpavāda … pe … upaddavāti idaṃ yadi bhagavā sikkhāpadaṃ na paññāpeyya , tato asaddhammappaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā , ye ca tannimittameva nirayādīsu nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavādippakārā anatthā , te sandhāya vuttaṃ .
Te
V2.81 paneteti ete kāmarāgādikilesatebhūmakakammaparūpavādādiuppaddavappakārā āsavā .Yatthāti yasmiṃ vinayādipāḷippadese .
Yathāti yena duvidhādippakārena avasesesu ca suttantesu tidhā āgatāti sambandho .
Nirayaṃ gamentīti nirayagāminiyā .
Chakkanipāteti chakkanipāte āhuneyyasutte ( a . ni .6.58).
Tattha hi āsavā chadhā āgatā .
Sarasabhedoti khaṇikanirodho .
Khīṇākāroti accantāya khīṇatā .
Āsavā khīyanti pahīyanti etenāti āsavakkhayo , maggo .
Āsavānaṃ khayante uppajjanato āsavakkhayo , phalaṃ .
Āsavakkhayena pattabbato āsavā khīyanti etthāti āsavakkhayo , nibbānaṃ .
Visuddhimagge ( visuddhi .2.557-560) vitthārito , tasmā tattha , taṃ saṃvaṇṇanāya ca vuttanayena veditabbo .
Tathāti iminā visuddhimagge vitthāritataṃ upasaṃharati .
Kusalappavattiṃ āvaranti nivārentīti āvaraṇīyā .
Purimappavattivasenāti niddokkamanato pubbe kammaṭṭhānassa pavattivasena .
Ṭhapetvāti hatthagataṃ kiñci ṭhapento viya kammaṭṭhānaṃ satisampajaññavasena ṭhapetvā kammaṭṭhānameva manasikaronto niddaṃ okkamati , jhānasamāpanno viya yathāparicchinneneva kālena
M2.88 pabujjhamāno kammaṭṭhānaṃ ṭhapitaṭṭhāne gaṇhantoyeva pabujjhati nāma .Tena vuttaṃ ‘‘ tasmā … pe … nāma hotī ’’ ti .
Mūlakammaṭṭhāneti ādito paṭṭhāya parihariyamānakammaṭṭhāne .
Pariggahakammaṭṭhānavasenāti sayanaṃ upagacchantena pariggahamānakammaṭṭhānamanasikāravasena .
So pana dhātumanasikāravasena icchitabboti dassetuṃ ‘‘ ayaṃ hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Apaṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .