(9)4. Samaṇavaggo
1-5.Samaṇasuttādivaṇṇanā
82-86.
Catutthassa paṭhame sammā ādānaṃ gahaṇaṃ samādānan ti āha ‘‘ samādānaṃ vuccati gahaṇan ’’ ti .
Adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlanti adhisīlaṃ .
Lokiyasīlassa
M2.186 adhisīlabhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘ apica sabbampi lokiyasīlan ’’ tiādi vuttaṃ .Sikkhitabbatoti āsevitabbato .
Pañcapi dasapi vā sīlāni sīlaṃ nāma , pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāma anavasesakāyikacetasikasaṃvarabhāvato maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca .
Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ , vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato .
Kammassakatañāṇaṃ paññā , vipassanā adhipaññā maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato .
Apica nibbānaṃ
V2.169 patthayantena samādinnaṃ pañcasīlaṃ dasasīlampi adhisīlameva nibbānādhigamassa paccayabhāvato .Nibbānaṃ patthayantena samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva .
‘‘ Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ , pāpakārī ca pāpakaṃ ;
Anubhoti dvayametaṃ , anubandhañhi kāraṇan ’’ ti .
–
Evaṃ atīte anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatapaññāpi adhipaññāti vadanti .
Dutiyatatiyacatutthapañcamāni uttānatthāneva .
Samaṇasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Paṭhamasikkhāsuttavaṇṇanā
87. Chaṭṭhe samattakārīti anūnena paripūrena ākārena samannāgato .
Sikkhāpadānaṃ khuddānukhuddakattaṃ apekkhāsiddhanti āha ‘‘ tatrāpi saṅghādisesaṃ khuddakan ’’ tiādi .
Aṅguttaramahānikāyavaḷañjanakaācariyāti aṅguttaranikāyaṃ pariharantā ācariyā , aṅguttarabhāṇakāti vuttaṃ hoti .
Lokavajjaṃ nāpajjati lokavajjasikkhāpadānaṃ vītikkamasādhakassa kilesagahanassa sabbaso pahīnattā .
Paṇṇattivajjameva āpajjati paṇṇattivītikkamaṃ vā ajānatopi āpattisambhavato .
Cittena āpajjanto rūpiyappaṭiggahaṇaṃ āpajjatīti upanikkhittasādiyena āpajjati .
Brahmacariyassa ādibhūtāni ādibrahmacariyāni , tāni eva ādibrahmacariyakāni yathā ‘‘ vinayo eva venayiko ’’ ti āha ‘‘ maggabrahmacariyassā ’’ tiādi .
Cattāri mahāsīlasikkhāpadānīti cattāri pārājikāni sandhāya
M2.187 vadati .Paṭipakkhadhammānaṃ anavasesato savanato paggharaṇato soto , ariyamaggoti āha ‘‘ sotasaṅkhātena maggenā ’’ ti .
Vinipāteti virūpaṃ sadukkhaṃ saupāyāsaṃ nipātetīti vinipāto , apāyadukkhe khipanako .
Dhammoti sabhāvo .
Nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo , na attānaṃ apāyesu vinipātanasabhāvoti vuttaṃ hoti .
Kasmā ?
Ye dhammā apāyagamanīyā , tesaṃ pahīnattā .
Tenāha ‘‘ avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanasabhāvo ’’ ti .
Tattha apatanasabhāvoti anuppajjanasabhāvo .
Sotāpattimagganiyāmena
V2.170 niyatoti uparimaggādhigamassa avassaṃbhāvībhāvato niyato .Tenevāha ‘‘ sambodhiparāyaṇo ’’ ti .
Heṭṭhimantato sattamabhavato upari anuppajjanadhammatāya vā niyato .
Sambujjhatīti sambodhi , ariyamaggo .
So pana paṭhamamaggassa adhigatattā avasiṭṭho ca adhigantabbabhāvena icchitabboti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ parā gati assāti sambodhiparāyaṇo .
Tenāha ‘‘ uparimaggattayasambodhiparāyaṇo ’’ ti .
Tanubhāvāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvena .
Tanuttañhi dvīhi kāraṇehi veditabbaṃ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya ca .
Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanassa viya kilesā abhiṇhaṃ na uppajjanti , kadāci karahaci uppajjanti viraḷākārā hutvā viraḷavāpite khette aṅkurā viya .
Uppajjamānāpi ca vaṭṭānusārimahājanasseva maddantā pharantā chādentā andhakāraṃ karontā na uppajjanti , mandamandā uppajjanti tanukākārā hutvā abbhapaṭalamiva makkhikāpattamiva ca .
Tattha keci therā bhaṇanti ‘‘ sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena uppajjanti , bahalāva uppajjanti .
Tathā hissa puttā ca dhītaro ca dissantī ’’ ti .
Etaṃ pana appamāṇaṃ .
Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi hontīti .
Dvīhiyeva kāraṇehissa kilesānaṃ tanuttaṃ veditabbaṃ adhiccuppattiyā ca pariyuṭṭhānamandatāya cāti .
Heṭṭhābhāgiyānan ti ettha heṭṭhāti mahaggatabhūmito heṭṭhā , kāmabhūmiyanti attho .
Tesaṃ paccayabhāvena heṭṭhābhāgassa hitāti heṭṭhābhāgiyā , tesaṃ heṭṭhābhāgiyānaṃ , heṭṭhābhāgassa kāmabhavassa paccayabhāvena gahitānanti attho .
Saṃyojenti bandhanti khandhagatibhavādīhi
M2.188 khandhagatibhavādayo , kammaṃ vā phalenāti saṃyojanānīti āha ‘‘ saṃyojanānanti bandhanānan ’’ ti .Asamucchinnarāgādikassa hi etarahi khandhādīnaṃ āyatiṃ khandhādīhi sambandho , samucchinnarāgādikassa pana taṃ natthi , katānampi kammānaṃ asamatthabhāvāpattito rāgādīnaṃ anvayato byatirekato ca saṃyojanaṭṭho siddho .
Parikkhayenāti samucchedena .
Opapātikoti upapātikayoniko upapatane sādhukārī .
Sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ .
Tena gabbhavāsadukkhābhāvamāha .
Tattha parinibbāyīti iminā sesadukkhābhāvaṃ .
Tattha parinibbāyitā cassa kāmaloke khandhabījassa apunāgamanavasenevāti dassetuṃ ‘‘ anāvattidhammo ’’ ti vuttaṃ .
Upariyevāti brahmalokeyeva .
Anāvattidhammoti tato brahmalokā punappunaṃ paṭisandhivasena na āvattanadhammo .
Tenāha ‘‘ yonigativasena anāgamanadhammo ’’ ti .
Padesaṃ
V2.171 padesakārī ārādhetīti sīlakkhandhādīnaṃ pāripūriyā ekadesabhūtaṃ heṭṭhimamaggattayaṃ padeso , taṃ karonto padesaṃ ekadesabhūtaṃ heṭṭhimaṃ phalattayameva ārādheti , nipphādetīti attho .Tenāha ‘‘ padesakārī puggalo nāma sotāpanno ’’ tiādi .
Paripūraṃ paripūrakārīti sīlakkhandhādīhi saddhindriyādīhi ca parito pūraṇena paripūrasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ karonto nibbattento paripūraṃ arahattaphalaṃ ārādheti , nipphādetīti attho .
Tenāha ‘‘ paripūrakārī nāma arahā ’’ tiādi .
Paṭhamasikkhāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
7-10.Dutiyasikkhāsuttādivaṇṇanā
88-91.
Sattame kulā kulaṃ gamanakoti kulato kulaṃ gacchanto .
Dve vā tayo vā bhaveti devamanussavasena dve vā tayo vā bhave .
Missakabhavavasena hetaṃ vuttaṃ .
Desanāmattameva cetaṃ ‘‘ dve vā tīṇi vā ’’ ti .
Yāva chaṭṭhabhavā saṃsarantopi kolaṃkolova hoti .
Tenevāha ‘‘ ayañhi dve vā bhave … pe … evamettha vikappo daṭṭhabbo ’’ ti .
Uḷārakulavacano vā ettha kulasaddo , kulato kulaṃ gacchatīti
M2.189 kolaṃkolo .Sotāpattiphalasacchikiriyato paṭṭhāya hi nīcakule uppatti nāma natthi , mahābhogakulesu eva nibbattatīti attho .
Kevalo hi kulasaddo mahākulameva vadati ‘‘ kulaputto ’’ tiādīsu viya .
Ekabījīti ettha khandhabījaṃ nāma kathitaṃ , khandhabījan ti ca paṭisandhiviññāṇaṃ vuccati .
Yassa hi sotāpannassa ekaṃ khandhabījaṃ atthi , ekaṃ bhavaggahaṇaṃ , so ekabījī nāma .
Tenāha ‘‘ ekasseva bhavassa bījaṃ etassa atthīti ekabījī ’’ ti .
‘‘ Mānusakaṃ bhavan ’’ ti idaṃ panettha desanāmattameva ,‘‘ devabhavaṃ nibbattetī ’’ tipi pana vattuṃ vaṭṭatiyeva .
Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotaṃ vāti uddhaṃsoto , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃsoto .
Paṭisandhivasena akaniṭṭhabhavaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī .
Yattha katthacīti avihādīsu yattha katthaci .
Sappayogenāti vipassanāñāṇābhisaṅkhārasaṅkhātena payogena saha , mahatā vipassanāpayogenāti attho .
Upahaccāti etassa upagantvāti attho .
Tena vemajjhātikkamo kālakiriyāpagamanañca saṅgahitaṃ hoti , tasmā āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyanto upahaccaparinibbāyī nāma hotīti āha ‘‘ yo pana kappasahassāyukesu avihesū ’’ tiādi .
So tividho hotīti ñāṇassa tikkhamajjhamudubhāvena tividho hoti .
Tenāha ‘‘ kappasahassāyukesū ’’ tiādi .
Saddhādhurena
V2.172 abhinivisitvāti ‘‘ sace saddhāya sakkā nibbattetuṃ , nibbattessāmi lokuttaramaggan ’’ ti evaṃ saddhādhuravasena abhinivisitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā .Paññādhurena abhiniviṭṭhoti ‘‘ sace paññāya sakkā , nibbattessāmi lokuttaramaggan ’’ ti evaṃ paññādhuraṃ katvā abhiniviṭṭho .
Yathāvuttameva aṭṭhavidhattaṃ kolaṃkolasattakkhattuparamesu atidisanto ‘‘ tathā kolaṃkolā sattakkhattuparamā cā ’’ ti āha .
Vuttanayeneva aṭṭha kolaṃkolā , aṭṭha sattakkhattuparamāti vuttaṃ hoti .
Tattha sattakkhattuṃ paramā bhavūpapatti attabhāvaggahaṇaṃ assa , tato paraṃ aṭṭhamaṃ bhavaṃ nādiyatīti sattakkhattuparamo .
Bhagavatā gahitanāmavaseneva cetāni ariyāya jātiyā jātānaṃ tesaṃ nāmāni jātāni kumārānaṃ mātāpitūhi gahitanāmāni viya .
Ettakañhi ṭhānaṃ gato
M2.190 ekabījī nāma hoti , ettakaṃ kolaṃkolo , ettakaṃ sattakkhattuparamoti bhagavatā etesaṃ nāmaṃ gahitaṃ .Niyamato pana ayaṃ ekabījī , ayaṃ kolaṃkolo , ayaṃ sattakkhattuparamoti natthi .
Ko pana nesaṃ etaṃ pabhedaṃ niyametīti ?
Keci tāva therā ‘‘ pubbahetu niyametī ’’ ti vadanti , keci paṭhamamaggo , keci upari tayo maggā , keci tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanāti .
Tattha ‘‘ pubbahetu niyametī ’’ ti vāde paṭhamamaggassa upanissayo kato nāma hoti ,‘‘ upari tayo maggā nirupanissayā uppannā ’’ ti vacanaṃ āpajjati .
‘‘ Paṭhamamaggo niyamehī ’’ ti vāde upari tiṇṇaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati .
‘‘ Upari tayo maggā niyamentī ’’ ti vāde paṭhamamagge anuppanneyeva upari tayo maggā uppannāti āpajjatīti .
‘‘ Tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyametī ’’ ti vādo pana yujjati .
Sace hi upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā balavatī hoti , ekabījī nāma hoti , tato mandatarāya kolaṃkolo , tato mandatarāya sattakkhattuparamoti .
Ekacco hi sotāpanno vaṭṭajjhāsayo hoti vaṭṭābhirato , punappunaṃ vaṭṭasmiṃyeva carati sandissati .
Anāthapiṇḍiko seṭṭhi , visākhā upāsikā , cūḷarathamahārathā devaputtā , anekavaṇṇo devaputto , sakko devarājā , nāgadatto devaputtoti ime hi ettakā janā vaṭṭajjhāsayā vaṭṭābhiratā ādito paṭṭhāya cha devaloke sodhetvā akaniṭṭhe ṭhatvā parinibbāyissanti , ime idha na gahitā .
Na kevalañcimeva , yopi manussesuyeva sattakkhattuṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti , yopi devaloke nibbatto devesuyeva sattakkhattuṃ aparāparaṃ saṃsaritvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Imepi idha na gahitā , kālena deve , kālena manusse saṃsaritvā
V2.173 pana arahattaṃ pāpuṇantova idha gahito , tasmā ‘‘ sattakkhattuparamo ’’ ti idaṃ idhaṭṭhakavokiṇṇabhavūpapattikasukkhavipassakassa nāmaṃ kathitanti veditabbaṃ .‘‘ Sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā ’’ ti ( pu . pa .34) vacanato pañcasu sakadāgāmīsu cattāro vajjetvā ekova gahito .
Ekacco hi idha sakadāgāmiphalaṃ patvā idheva parinibbāyati , ekacco idha patvā devaloke parinibbāyati
M2.191 , ekacco devaloke patvā tattheva parinibbāyati , ekacco devaloke patvā idhūpapajjitvā parinibbāyati .Ime cattāropi idha na gahitā .
Yo pana idha patvā devaloke yāvatāyukaṃ vasitvā puna idhūpapajjitvā parinibbāyissati , ayaṃ ekova idha gahitoti veditabbo .
Idāni tassa pabhedaṃ dassento ‘‘ tīsu pana vimokkhesū ’’ tiādimāha .
Imassa pana sakadāgāmino ekabījinā saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti ?
Ekabījissa ekāva paṭisandhi , sakadāgāmissa dve paṭisandhiyo , idaṃ tesaṃ nānākaraṇaṃ .
Suññatavimokkhena vimuttakhīṇāsavo paṭipadāvasena catubbidho hoti , tathā animittaappaṇihitavimokkhehīti evaṃ dvādasa arahantā hontīti āha ‘‘ yathā pana sakadāgāmino , tatheva arahanto dvādasa veditabbā ’’ ti .
Aṭṭhamanavamadasamāni uttānatthāneva .
Dutiyasikkhāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
11. Saṅkavāsuttavaṇṇanā
92. Ekādasame vihārapaṭibaddhanavakammādibhāraṃ harati pavattetīti bhārahāro .
Tenevāha ‘‘ nave āvāse samuṭṭhāpeti , purāṇe paṭijaggatī ’’ ti .
Sikkhitabbato sikkhā , pajjitabbato , pajjanti etehīti vā padāni , sikkhāyeva padāni sikkhāpadānīti āha ‘‘ sikkhāsaṅkhātehi padehī ’’ ti .
Dassetīti paccakkhato dasseti , hatthāmalakaṃ viya pākaṭe vibhūte katvā vibhāveti .
Gaṇhāpetīti te dhamme manasā anupakkhite diṭṭhiyā suppaṭividdhe kārento uggaṇhāpeti .
Samussāhetīti samādhimhi ussāhaṃ janeti .
Paṭiladdhaguṇehīti tāya desanāya tannissayapaccattapurisakārena ca tesaṃ paṭividdhaguṇehi .
Vodāpetīti tesaṃ cittasantānaṃ assaddhiyādikilesamalāpagamanena pabhassaraṃ karoti .
Saṇhaṃ saṇhaṃ kathetīti ativiya sukhumaṃ katvā katheti .
Accayanaṃ
V2.174 sādhumariyādaṃ madditvā vītikkamanaṃ accayoti āha ‘‘ aparādho ’’ ti .Acceti atikkamati etenāti vā accayo , vītikkamassa pavattanako akusaladhammo .
So eva aparajjhati etenāti aparādho .
So hi aparajjhantaṃ purisaṃ adhibhavitvā pavattati .
Tenāha ‘‘ atikkamma
M2.192 adhibhavitvā pavatto ’’ ti .Paṭiggaṇhātūti adhivāsanavasena sampaṭicchatūti atthoti āha ‘‘ khamatū ’’ ti .
Sadevakena lokena nissaraṇanti araṇīyato ariyo , tathāgatoti āha ‘‘ ariyassa vinayeti buddhassa bhagavato sāsane ’’ ti .
Puggalādhiṭṭhānaṃ karontoti kāmaṃ ‘‘ vuddhi hesā ’’ ti dhammādhiṭṭhānavasena vākyaṃ āraddhaṃ , tathāpi desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto ‘‘ saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti āhāti yojanā .
Saṅkavāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Samaṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .