Sapariḷāhakāyadhātukoti ussannapittatāya sapariḷāhakāyasabhāvo .

Satasahassāti satasahassaparimāṇā . Satasahassaṃ parimāṇaṃ etesanti satasahassā uttarapadalopena yathā ‘‘ rūpabhavo rūpan ’’ ti , atthiatthe vā akārapaccayo daṭṭhabbo .

Pāṇātipātādiakusaladhammasamudācārasaṅkhāto āmagandho kuṇapagandho natthi etesanti nirāmagandhā , yathāvuttakilesasamudācārarahitāti attho . Kilesasamudācāro hettha ‘‘ āmagandho ’’ ti vutto . Kiṃkāraṇā ? Amanuññattā , kilesaasucimissattā , sabbhi jigucchitattā , paramaduggandhabhāvavahattā ca . Tathā hi ye ye ussannakilesā sattā , te te atiduggandhā honti . Teneva nikkilesānaṃ matasarīrampi duggandhaṃ na hoti .

Dānaggaparivahanaketi dānaggadhuravahanake . Māpakoti divase divase parimitaparibbayadānavasena dhaññamāpako .

Pāḷiyan ti vinayapāḷiyaṃ .

Migajātakaṃ āharitvā kathesīti atīte kira bodhisatto migayoniyaṃ nibbattitvā migagaṇaparivuto araññe vasati . Athassa bhaginī attano puttakaṃ upanetvā ‘‘ bhātika imaṃ bhāgineyyaṃ migamāyaṃ sikkhāpehī ’’ ti āha . Bodhisatto ‘‘ sādhū ’’ ti paṭissuṇitvā ‘‘ gaccha tāta , asukavelāyaṃ nāma āgantvā sikkheyyāsī ’’ ti āha . So mātulena vuttavelaṃ anatikkamitvā taṃ upasaṅkamitvā migamāyaṃ sikkhi . So ekadivasaṃ vane vicaranto pāsena baddho baddharavaṃ viravi . Migagaṇo palāyitvā ‘‘ putto te pāsena baddho ’’ ti tassa mātuyā ārocesi . Sā bhātu santikaṃ gantvā ‘‘ bhātika bhāgineyyoM1.170 te migamāyaṃ sikkhāpito ’’ tiV1.156 pucchi . Bodhisatto ‘‘ mā tvaṃ puttassa kiñci pāpakaṃ āsaṅki , suggahitā tena migamāyā , idāni taṃ hāsayamāno āgacchissatī ’’ ti vatvā ‘‘ migaṃ tipallatthan ’’ tiādimāha . Tattha migan ti bhāgineyyamigaṃ . Tipallatthaṃ vuccati sayanaṃ , ubhohi passehi ujukameva ca nipannakavasena tīhākārehi pallatthaṃ assa , tīṇi vā pallatthāni assāti tipallattho , taṃ tipallatthaṃ . Anekamāyan ti bahumāyaṃ bahuvañcanaṃ . Aṭṭhakkhuran ti ekekasmiṃ pāde dvinnaṃ dvinnaṃ vasena aṭṭhahi khurehi samannāgataṃ . Aḍḍharattāpapāyin ti purimayāmaṃ atikkamitvā majjhimayāme araññato āgamma pānīyassa pivanato aḍḍharatte āpaṃ pivatīti aḍḍharattāpapāyī . ‘‘ Aḍḍharatte āpapāyin ’’ tipi pāṭho . Mama bhāgineyyaṃ migaṃ ahaṃ sādhukaṃ migamāyaṃ uggaṇhāpesiṃ . Kathaṃ ? Yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi atibhoti bhāgineyyo . Idaṃ vuttaṃ hoti – ayañhi tava puttaṃ tathā uggaṇhāpesiṃ , yathā ekasmiṃ uparimanāsikāsote vātaṃ sannirumbhitvā pathaviyaṃ allīnena ekena heṭṭhimanāsikāsotena tatheva chamāyaṃ assasanto chahi kalāhi luddakaṃ atibhoti , chahi koṭṭhāsehi ajjhottharati vañcetīti attho . Katamehi chahi ? Cattāro pāde pasāretvā ekena passena seyyāya , khurehi tiṇapaṃsukhaṇanena , jivhāninnāmanena , udarassa uddhumātabhāvakaraṇena , uccārapassāvavissajjanena , vātassa nirumbhanenāti . Atha vā tathā naṃ uggaṇhāpesiṃ , yathā ekena sotena chamāyaṃ assasanto . Chahīti heṭṭhā vuttehi chahi kāraṇehi . Kalāhīti kalāyissati , luddakaṃ vañcessatīti attho . Bhotīti bhaginiṃ ālapati . Bhāgineyyoti evaṃ chahi kāraṇehi vañcakaṃ bhāgineyyaṃ niddisati . Evaṃ bodhisatto bhāgineyyassa migamāyaṃ sādhukaṃ uggahitabhāvaṃ vadanto bhaginiṃ samassāsesi . Sopi migapotako pāse baddho anibandhitvāyeva bhūmiyaṃ mahāphāsukapassena pāde pasāretvā nipanno pādānaṃ āsannaṭṭhāne khurehi eva paharitvā paṃsuñca tiṇāni ca uppāṭetvā uccārapassāvaṃ vissajjetvā sīsaṃ pātetvā jivhaṃ ninnāmetvā sarīraṃ kheḷakilinnaṃ katvā vātaggahaṇena udaraṃ uddhumātakaṃ katvā akkhīni parivattetvā heṭṭhānāsikāsotena vātaṃ sañcarāpento uparimanāsikāsotenaM1.171 vātaṃ sannirumbhitvā sakalasarīraṃ thaddhabhāvaṃ gāhāpetvā matakākāraṃ dassesi , nīlamakkhikāpi naṃ samparivāresuṃ , tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne kākā nilīyiṃsu . Luddo āgantvā udare hatthena paharitvā ‘‘ pātova baddho bhavissati , pūtiko jāto ’’ ti tassa bandhanarajjuṃ mocetvā ‘‘ ettheva dāni naṃ ukkantitvā maṃsaṃ ādāya gamissāmī ’’ tiV1.157 nirāsaṅko hutvā sākhāpalāsaṃ gahetuṃ āraddho . Migapotakopi uṭṭhāya catūhi pādehi ṭhatvā kāyaṃ vidhunitvā gīvaṃ pasāretvā mahāvātena chinnavalāhako viya vegena mātu santikaṃ agamāsi . Satthā ‘‘ na , bhikkhave , rāhulo idāneva sikkhākāmo , pubbepi sikkhākāmoyevā ’’ ti evaṃ migajātakaṃ āharitvā kathesi .

Ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ desesīti ‘‘ passasi no tvaṃ , rāhula , imaṃ parittaṃ udakāvasesaṃ udakādāne ṭhapitanti ? Evaṃ , bhante . Evaṃ parittakaṃ kho , rāhula , tesaṃ sāmaññaṃ , yesaṃ natthi sampajānamusāvāde lajjā ’’ ti evamādinā ambalaṭṭhiyarāhulovādaṃ ( ma . ni .2.107 ādayo ) kathesi .

Gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassāti āyasmā kira rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ olokesi , so bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘ sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya vijjulatāparikkhitto kanakapabbato viya yantasamākaḍḍhitaratanavicittasuvaṇṇaagghikaṃ viya paṃsukūlacīvarappaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya pavāḷalatāpaṭimaṇḍitasuvaṇṇaghaṭikaṃ viya cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitasuvaṇṇacetiyaṃ viya lākhārasānulitto kanakathūpo viya rattavalāhakantaragato taṅkhaṇamuggatapuṇṇacando viya aho samatiṃsapāramitānubhāvena sajjitassa attabhāvassa sirisampattī ’’ ti cintesi . Tato attānampi oloketvā ‘‘ ahampi sobhāmi , sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissa , mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaramadassa , evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ atisobhissā ’’ ti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādesi . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘ satthu ceva attano ca rūpasampattiṃ disvā gehasitaṃ vitakkaṃ vitakkentassā ’’ ti . BhagavāpiM1.172 purato gacchantova cintesi – ‘‘ paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo , rajanīyesu rūpārammaṇādīsu cittassa pakkhandanakālo jāto , nipphalatāya nu kho rāhulo vītināmetī ’’ ti . Atha sahāvajjaneneva pasanne udake macchaṃ viya parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa , disvā ca ‘‘ ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ ahaṃ sobhāmi , mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasannan ’ ti attabhāvaṃ nissāya gehasitaṃ chandarāgaṃ uppādeti , atitthe pakkhando , uppathaṃ paṭipanno , agocare carati , disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati , ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassissati paratthampi ubhayatthampi , tatoV1.158 nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati , tiracchānayoniyampi pettivisayepi asurakāyepi sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati . Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti , vegena vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati , evameva ayampi na ajjhupekkhitabbo . Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti , tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī ’’ ti ajjhāsayaṃ akāsi . Tato rāhulaṃ āmantetvā ‘‘ yaṃ kiñci , rāhula , rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā , sabbaṃ rūpaṃ ‘ netaṃ mama , nesohamasmi , na meso attā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbanti . Rūpameva nu kho bhagavā rūpameva nu kho sugatāti . Rūpampi rāhula , vedanāpi rāhula , saññāpi rāhula , saṅkhārāpi rāhula , viññāṇampi rāhulā ’’ ti mahārāhulovādasuttaṃ ( ma . ni .2.113 ādayo ) abhāsi . Taṃ dassetuṃ – ‘‘ yaṃ kiñci rāhula … pe … kathesī ’’ ti vuttaṃ .

Saṃyuttake pana rāhulovādoti rāhulasaṃyutte vuttarāhulovādaṃ sandhāya vadanti . Tattha ‘‘ sādhu me , bhante , bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu , yamahaṃ , bhante , bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyyan ’’ ti therena yācito ‘‘ taṃ kiṃ maññasi , rāhula , cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti ? Aniccaṃ , bhante . Yaṃ panāniccaṃM1.173 , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti ? Dukkhaṃ , bhante . Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ tiādinā rāhulovādaṃ ( saṃ . ni .2.188 ādayo ) ārabhi . Therassa vipassanācāroyeva , na pana mahārāhulovādo viya vitakkūpacchedāya vuttoti adhippāyo .

Athassa satthā ñāṇaparipākaṃ ñatvātiādīsu bhagavato kira rahogatassa paṭisallīnassa evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘ paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācanīyā dhammā , yannūnāhaṃ rāhulaṃ uttari āsavānaṃ khaye vineyyan ’’ ti ? Athassa bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesi – ‘‘ gaṇhāhi , rāhula , nisīdanaṃ , yena andhavanaṃ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā ’’ ti . ‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho āyasmā rāhulo bhagavato paṭissutvā nisīdanaṃ ādāya bhagavato piṭṭhito piṭṭhito anubandhi . Tena kho pana samayena anekāni devatāsahassāni bhagavantaṃ abhivanditvā anubandhitā honti ‘‘ ajja bhagavā āyasmantaṃ rāhulaṃV1.159 uttari āsavānaṃ khaye vinessatī ’’ ti . Atha kho bhagavā andhavanaṃ ajjhogāhetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi . Āyasmāpi rāhulo bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi . Atha āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantetvā ‘‘ taṃ kiṃ maññasi , rāhula , cakkhu niccaṃ vā aniccaṃ vāti ? Aniccaṃ , bhante . Yaṃ panāniccaṃ , dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti ? Dukkhaṃ , bhante . Yaṃ panāniccaṃ dukkhaṃ vipariṇāmadhammaṃ , kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’’ tiādinā rāhulovādaṃ ( saṃ . ni .4.121) adāsi . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘ andhavane nisinno cūḷarāhulovādaṃ kathesī ’’ ti .

Koṭisatasahassadevatāhīti āyasmatā rāhulena padumuttarassa bhagavato pādamūle pathavindhararājakāle patthanaṃ ṭhapentena saddhiṃ patthanaṃ ṭhapitadevatāyevetā . Tāsu pana kāci bhūmaṭṭhadevatā , kāci antalikkhaṭṭhakā , kāci cātumahārājikādidevaloke , kāci brahmaloke nibbattā , imasmiṃ pana divase sabbā ekaṭṭhāne andhavanasmiṃyeva sannipatitā .

Ābhidosikan tiM1.174 pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ . Ekarattātikkantasseva hi nāmasaññā esā , yadidaṃ ābhidosikoti . Ayaṃ panettha vacanattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso , abhidosoyeva ābhidosiko . Kummāsan ti yavakummāsaṃ . Adhivāsetvāti ‘‘ tena hi , tāta raṭṭhapāla , adhivāsehi svātanāya bhattan ’’ ti pitarā nimantito svātanāya bhikkhaṃ adhivāsetvā . Ettha ca thero pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāya bhikkhaṃ nāma nādhivāseti , mātu anuggahena pana adhivāseti . Mātu kirassa theraṃ anussaritvā anussaritvā mahāsoko uppajjati , rodaneneva dukkhī viya jātā , tasmā thero ‘‘ sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi , hadayampissā phaleyyā ’’ ti anuggahena adhivāsesi . Paṇḍitā hi bhikkhū mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgasuddhikā na bhavanti . Alaṅkatapaṭiyatte itthijaneti pitarā uyyojite itthijane . Pitā kirassa dutiyadivase sakanivesane mahantaṃ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṃ kārāpetvā kilañjehi paṭicchādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikāyo ‘‘ etha tumhe vadhū , yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā , tena alaṅkārena alaṅkarothā ’’ ti āṇāpetvā paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā kāle ārocite āgantvā paññatte āsane nisinnaṃ ‘‘ idaṃ te , raṭṭhapāla , mattikaṃ dhanaṃ , aññaṃ pettikaṃ , aññaṃ pitāmahaṃ ; sakkā , tāta raṭṭhapāla , bhogeV1.160 ca bhuñjituṃ , puññāni ca kātuṃ ? Ehi tvaṃ , tāta raṭṭhapāla , sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu , puññāni ca karohī ’’ ti yācitvā tena paṭikkhipitvā dhamme desite ‘‘ ahaṃ imaṃ uppabbājessāmī ’’ ti ānayiṃ , so ‘‘ dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho , alaṃ me vacanaṃ na karissatī ’’ ti uṭṭhāya gantvā tassa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā ‘‘ ayaṃ vo sāmiko , gacchatha , yaṃ kiñci katvāna gaṇhituṃ vāyamathā ’’ ti uyyojesi . Tīsu vayesu ṭhitā nāṭakitthiyo theraṃ parivārayiṃsu . Tāsu ayaṃ asubhasaññaṃ uppādesi . Tena vuttaṃ – ‘‘ alaṅkatapaṭiyatte itthijane asubhasaññaṃ uppādetvā ’’ ti . ṬhitakovaM1.175 dhammaṃ desetvāti – ‘‘ Passa cittakataṃ bimbaṃ , arukāyaṃ samussitaṃ ; Āturaṃ bahusaṅkappaṃ , yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti . ‘‘ Passa cittakataṃ rūpaṃ , maṇinā kuṇḍalena ca ; Aṭṭhiṃ tacena onaddhaṃ , saha vatthehi sobhati . ‘‘ Alattakakatā pādā , mukhaṃ cuṇṇakamakkhitaṃ ; Alaṃ bālassa mohāya , no ca pāragavesino . ‘‘ Aṭṭhāpadakatā kesā , nettā añjanamakkhitā ; Alaṃ bālassa mohāya , no ca pāragavesino . ‘‘ Añjanīvaṇṇavā cittā , pūtikāyo alaṅkato ; Alaṃ bālassa mohāya , no ca pāragavesino . ‘‘ Odahi migavo pāsaṃ , nāsadā vāguraṃ migo ; Bhutvā nivāpaṃ gacchāmi , kandante migabandhake ’’ ti .( ma . ni .2.302; theragā .769-774)– Imāhi gāthāhi dhammaṃ desetvā . ĀkāsaṃV1.161 uppatitvāti ākāsaṃ pakkhanditvā . Kasmā pana thero ākāsena gato ? Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷāni dāpetvā malle āṇāpesi ‘‘ sace nikkhamitvā gacchati , hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā ’’ ti . Tasmā thero ‘‘ ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ , taṃ nesaṃ mā ahosī ’’ ti cintetvā ākāsena agamāsi . Migacīran ti evaṃnāmakaṃ uyyānaṃ . Catupārijuññapaṭimaṇḍitan ti jarāpārijuññaṃ , byādhipārijuññaṃ , bhogapārijuññaṃ , ñātipārijuññanti imehi catūhi pārijuññehi paṭimaṇḍitaṃ . Pārijuññan ti ca parihānīti attho . Sesamettha suviññeyyameva .