7. Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā
61. Sattamassa
V1.102M1.112 paṭhame vīrānaṃ kammanti vīriyaṃ , vidhinā vā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vīriyaṃ , tadeva kusalakiriyāya padhānaṭṭhena ārambho vīriyārambho .
Āraddhavīriyatā paggahitavīriyatā paripuṇṇavīriyatāti paccekaṃ vīriyatāsaddo yojetabbo . 62. Dutiye mahatī icchā etassāti mahiccho , tassa bhāvo mahicchatā .
Mahāvisayo lobho mahālobho mahantānaṃ vatthūnaṃ bahūnañca abhigijjhanato .
Itarītarātiādinā pabbajitānaṃ uppajjanamahicchatā vuttā .
Pañcahi kāmaguṇehītiādi gahaṭṭhānaṃ vasena vuttaṃ .
Icchāti sabhāvaniddeso .
Icchāgatāti icchāpavattā .
Mahicchatāti mahāicchatā .
Atthato panāyaṃ rāgo evāti vuttaṃ –
‘‘ rāgo sārāgo ’’ tiādi .
63. Tatiye appicchassāti ettha appa -saddo abhāvattho ‘‘ appābādho hoti appātaṅko ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.304) viyāti āha –
‘‘ anicchassā ’’ ti .
Loke pākaṭassa hi akkhirogakucchirogādibhedassa ābādhassa abhāvaṃ sandhāya ‘‘ appābādho ’’ ti vuttaṃ .
Idāni vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ ettha hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Byañjanaṃ sāvasesaṃ viya parittakepi appasaddassa dissamānattā .
Attho pana niravaseso sabbaso paccayicchāya abhāvassa adhippetattā .
Tenāha –
‘‘ na hī ’’ tiādi .
Icchāya abhāveneva appiccho nāma hotīti imamatthaṃ pakārantarena dīpetuṃ –
‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Atricchatā nāma atra atra icchā .
Asantaguṇasambhāvanatāya pāpā lāmikā nihīnā icchā pāpicchatā .
Yāya paccayuppādanatthaṃ attani vijjamānaguṇe sambhāveti , paccayānaṃ paṭiggahaṇe ca na mattaṃ jānāti , ayaṃ mahicchatā .
Asantaguṇasambhāvanatāti attani avijjamānānaṃ guṇānaṃ vijjamānānaṃ viya paresaṃ pakāsanā .
Santaguṇasambhāvanatāti icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇavibhāvanā .
Tādisassapi paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti , sāpi abhidhamme āgatāyevāti sambandho .
Dussantappayoti duttappayo .
Atilūkhabhāvan ti
M1.113 pattacīvaravasena ativiya lūkhabhāvaṃ .
Tadassa disvā manussā ‘‘ ayaṃ amaṅgaladivasoV1.103 , sumbhakasiniddhapattacīvaro ayyo pubbaṅgamo kātabbo ’’ ti cintetvā ,‘‘ bhante , thokaṃ bahi hothā ’’ ti āhaṃsu .
Ummujjīti manussānaṃ ajānantānaṃyeva pathaviyaṃ nimujjitvā gaṇhantoyeva ummujji .
Yadi thero ‘‘ khīṇāsavabhāvaṃ jānantū ’’ ti iccheyya , na naṃ manussā ‘‘ bahi hothā ’’ ti vadeyyuṃ , khīṇāsavānaṃ pana tathācittameva na uppajjeyya .Appicchatāpadhānaṃ puggalādhiṭṭhānaṃ catubbidhaicchāpabhedaṃ dassetvā punapi puggalādhiṭṭhānena catubbidhaṃ icchābhedaṃ dassento ‘‘ aparopi catubbidho appiccho ’’ tiādimāha .
Paccayaappicchoti paccayesu icchārahito .
Dāyakassa vasan ti appaṃ vā yaṃ dātukāmo bahuṃ vāti dāyakassa cittassa vasaṃ , ajjhāsayanti attho .
Deyyadhammassa vasan ti deyyadhammassa abahubhāvaṃ .
Attano thāman ti attano pamāṇaṃ .
Yattakena attā yāpeti , tattakasseva gahaṇaṃ .
Yadi hītiādi saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ .
Pamāṇenevāti yāpanappamāṇeneva .
Dhutaṅgaappicchoti dhutaguṇasambhāvanāya icchārahito .
Ekabhikkhupi nāññāsīti sosānikavatte sammadeva vattitattā ekopi bhikkhu na aññāsi .
Abbokiṇṇan ti avicchedaṃ .
Dutiyo maṃ jāneyyāti dutiyo sahāyabhūtopi yathā maṃ jānituṃ na sakkuṇeyya , tathā saṭṭhi vassāni nirantaraṃ susāne vasāmi , tasmā ahaṃ aho sosānikuttamo .
Pariyattiappicchoti bahussutasambhāvanāya icchārahito .
Upakāro hutvāti uggahaparipucchādīhi pariyattidhammavasena upakāro hutvā .
Dhammakathāya janapadaṃ khobhetvāti lomahaṃsanasādhukāradānacelukkhepādivasena sannipatitaṃ itarañca ‘‘ kathaṃ nu kho appaṃ ayyassa santike dhammaṃ sossāmā ’’ ti kolāhalavasena mahājanaṃ khobhetvā ?
Yadi thero bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ iccheyya , pubbeva janapadaṃ khobhento dhammaṃ katheyya .
Gatoti ‘‘ ayaṃ so , yena rattiyaṃ dhammakathā katā ’’ ti jānanabhāvena pariyattiappicchatāya purāruṇāva gato .
Adhigamaappicchoti ‘‘ ariyo ’’ ti sambhāvanāya icchārahito .
Tayo
M1.114 kulaputtā viyāti pācīnavaṃsadāye sāmaggivāsaṃvuṭṭhā anuruddho , nandiyo , kimiloti ime tayo kulaputtā viya .
Etesupi hi anuruddhattherena bhagavatā ‘‘ atthi pana vo anuruddhā evaṃ appamattānaṃ ātāpīnaṃ pahitattānaṃ viharantānaṃ uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro ’’ ti ( ma . ni .1.328) puṭṭhena ‘‘ idha pana mayaṃ , bhante , yāvadeva ākaṅkhāma , vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.328) anupubbavihārasamāpattīsuV1.104 ārocitāsu itare therā na icchiṃsu .
Tathā hi te pakkante bhagavati āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ –
‘‘ kinnu mayaṃ āyasmato anuruddhassa evamārocimha ‘ imāsañca imāsañca vihārasamāpattīnaṃ mayaṃ lābhino ’ ti ?
Yaṃ no āyasmā anuruddho bhagavato sammukhāpi āsavānaṃ khayaṃ pakāsetī ’’ ti ?
Ghaṭīkāropi attano ariyabhāve kikissa rañño bhagavatā ārocite na attamano ahosi ?
Tenāha –
‘‘ ghaṭīkārakumbhakāro viyā ’’ ti .Imasmiṃ panattheti ‘‘ yathayidaṃ , bhikkhave , appicchatā ’’ ti vutte appicchatāsaṅkhāte atthe .
Balavaalobhenāti daḷhatarappavattikena alobhena .
64. Catutthe natthi etassa santuṭṭhīti asantuṭṭhi , tassa bhāvo asantuṭṭhitā .
Taṃ pana sarūpato dassento ‘‘ asantuṭṭhe puggale … pe … lobho ’’ ti āha .
Sevantassātiādīni aññamaññavevacanāni .
65-67.
Pañcame tussanaṃ tuṭṭhi , samaṃ , sakena , santena vā tuṭṭhi etassāti santuṭṭhi , tassa bhāvo santuṭṭhitā .
Yassa santosassa atthitāya bhikkhu ‘‘ santuṭṭho ’’ ti vuccati , taṃ dassento ‘‘ itarītarapaccayasantosena samannāgatassā ’’ ti āha – cīvarādike yattha katthaci kappiye paccaye santussanena samaṅgībhūtassāti attho .
Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā , tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā .
Apekkhāsiddhā hi itaratā .
Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati , so tathā pavatto alobho itarītarapaccayasantoso , tena samannāgatassa
M1.115 .Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Labbhatīti vā lābho , yo yo lābho yathālābho , tena santoso yathālābhasantoso .
Balan ti kāyabalaṃ .
Sāruppan ti bhikkhuno anucchavikatā .
Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāpi pavattiākāroti tato vinivecitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘ labhantopi na gaṇhātī ’’ ti āha .
Taṃ parivattetvā pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ aphāsubhāvāvahaṃ sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena na atricchatādivasena taṃ parivattetvā lahukacīvaraparibhogo santosavirodhi na hotīti āha –
‘‘ lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī ’’ ti .
Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha –
‘‘ tesaṃ … pe … dhārentopi santuṭṭhova hotī ’’ ti .
Evaṃ sesapaccayesupi yathāsāruppaniddese
V1.105 api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo .Muttaharītakan ti gomuttaparibhāvitaṃ , pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ .
Buddhādīhi vaṇṇitan ti appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojetuṃ ‘‘ pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā ’’ tiādinā ( mahāva .73,128) buddhādīhi pasatthaṃ .
Paramasantuṭṭhova hoti paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā .
Yathāsāruppasantosova aggoti tattha tattha bhikkhu sāruppaṃyeva nissāya santussanavasena pavattanato aggo .
Chaṭṭhasattamesu natthi vattabbaṃ .
65-67.
Pañcame tussanaṃ tuṭṭhi , samaṃ , sakena , santena vā tuṭṭhi etassāti santuṭṭhi , tassa bhāvo santuṭṭhitā .
Yassa santosassa atthitāya bhikkhu ‘‘ santuṭṭho ’’ ti vuccati , taṃ dassento ‘‘ itarītarapaccayasantosena samannāgatassā ’’ ti āha – cīvarādike yattha katthaci kappiye paccaye santussanena samaṅgībhūtassāti attho .
Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā , tathā paṇītampi itaraṃ hīnato aññattā .
Apekkhāsiddhā hi itaratā .
Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati , so tathā pavatto alobho itarītarapaccayasantoso , tena samannāgatassa
M1.115 .
Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Labbhatīti vā lābho , yo yo lābho yathālābho , tena santoso yathālābhasantoso .
Balan ti kāyabalaṃ .
Sāruppan ti bhikkhuno anucchavikatā .
Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāpi pavattiākāroti tato vinivecitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘ labhantopi na gaṇhātī ’’ ti āha .
Taṃ parivattetvā pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ aphāsubhāvāvahaṃ sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena na atricchatādivasena taṃ parivattetvā lahukacīvaraparibhogo santosavirodhi na hotīti āha –
‘‘ lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī ’’ ti .
Mahagghacīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvā tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha –
‘‘ tesaṃ … pe … dhārentopi santuṭṭhova hotī ’’ ti .
Evaṃ sesapaccayesupi yathāsāruppaniddeseV1.105 api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo .
Muttaharītakan ti gomuttaparibhāvitaṃ , pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ .
Buddhādīhi vaṇṇitan ti appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojetuṃ ‘‘ pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā ’’ tiādinā ( mahāva .73,128) buddhādīhi pasatthaṃ .
Paramasantuṭṭhova hoti paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā .
Yathāsāruppasantosova aggoti tattha tattha bhikkhu sāruppaṃyeva nissāya santussanavasena pavattanato aggo .Chaṭṭhasattamesu natthi vattabbaṃ .
68-69.
Aṭṭhamanavamesu na sampajānātīti asampajāno , tassa bhāvo asampajaññaṃ .
Vuttappaṭipakkhena sampajaññaṃ veditabbaṃ .
68-69.
Aṭṭhamanavamesu na sampajānātīti asampajāno , tassa bhāvo asampajaññaṃ .
Vuttappaṭipakkhena sampajaññaṃ veditabbaṃ .
70. Dasame pāpamittā devadattasadisā .
Te hi hīnācāratāya , dukkhassa vā sampāpakatāya ‘‘ pāpā ’’ ti vuccanti .
Tenākārena pavattānan ti yo pāpamittassa khanti ruci adhimutti tanninnatātaṃsampavaṅkatādiākāro , tenākārena pavattānaṃ .
Catunnaṃ khandhānamevetaṃ nāman ti catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ
M1.116 ‘‘ pāpamittatā ’’ ti etaṃ nāmaṃ .
Yasmā assaddhiyādipāpadhammasamannāgatā puggalā visesato pāpā puññadhammavimokkhatāya , te yassa mittā sahāyā , so pāpamitto , tassa bhāvo pāpamittatā .
Tenāha –
‘‘ ye te puggalā assaddhā ’’ tiādi .Vīriyārambhādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā .