Mahākassapattheravatthu
191. Catutthe yasmā dhutavādadhutadhammadhutaṅgāni dhutamūlakāni , tasmā ‘‘ dhuto veditabbo ’’ ti āraddhaṃ , tattha kilese dhuni dhutavāti dhuto , dhutakileso puggalo , kilesadhunano vā dhammo , kilesadhunano dhammoti ca sapubbabhāgo ariyamaggo daṭṭhabbo .
Taṃ dhutasaññitaṃ kilesadhunanadhammaṃ vadati , pare tattha patiṭṭhāpetīti dhutavādo .
Catukkañcettha sambhavatīti taṃ dassetuṃ –
‘‘ ettha panā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tayidan ti nipāto , tassa so ayanti attho .
Dhutabhūtassa dhutabhūtā dhammā dhutadhammā .
Appicchatā santuṭṭhitā heṭṭhā vuttā eva
M1.151 .
Kilese sammā likhati tacchatīti sallekho , kilesajegucchī , tassa bhāvo sallekhatā .
Dvīhipi kāmehi viviccatīti paviveko , yonisomanasikārabahulo puggalo , tassa bhāvo pavivekatā .
Iminā sarīraṭṭhapanamattena atthīti idamaṭṭhi ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā , tassa bhāvo idamaṭṭhitā , imehi vā kusaladhammehi atthi idamaṭṭhi , yena ñāṇena ‘‘ pabbajitena nāma paṃsukūlikaṅgādīsu patiṭṭhitena bhavitabban ’’ ti yathānusiṭṭhaṃ dhutaguṇe samādiyati ceva pariharati ca , taṃ ñāṇaṃ idamaṭṭhitā .
Tenāha –
‘‘ idamaṭṭhitā ñāṇamevā ’’ ti .
Dhutadhammā nāmāti dhutaṅgasevanāya paṭipakkhabhūtānaṃ pāpadhammānaṃ dhunanavasena pavattiyā dhutoti laddhanāmāya dhutaṅgacetanāya upakārakā dhammāti katvā dhutadhammā nāmaV1.138 .Anupatantīti tadantogadhā tappariyāpannā honti tadubhayasseva pavattivisesabhāvato .
Paṭikkhepavatthūsūti dhutaṅgasevanāya paṭikkhipitabbavatthūsu pahātabbavatthūsu .
Paṃsukūlikaṅgaṃ … pe … nesajjikaṅgan ti uddesopi peyyālanayena dassito .
Yadettha vattabbaṃ , taṃ sabbaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.22 ādayo ) vitthārato vuttaṃ .
Dhutavādaggahaṇeneva therassa dhutabhāvopi gahito hotīti ‘‘ dhutavādānan ’’ teva vuttaṃ .
Ayaṃ mahāti abhinīhārādimahantatāyapi sāsanassa upakāritāyapi ayaṃ thero mahā , guṇamahantatāya pasaṃsāvacanameva vā etaṃ therassa yadidaṃ mahākassapoti yathā ‘‘ mahāmoggallāno ’’ ti .
Satthu dhammadesanāya vatthuttaye sañjātappasādatāya upāsakabhāve ṭhitattā vuttaṃ –
‘‘ uposathaṅgāni adhiṭṭhāyā ’’ tiādi .
Etassa aggabhāvassāti yojetabbaṃ .
Saccakāroti saccabhāvāvaho kāro , avisaṃvādanavasena vā tadatthasādhanoti attho .
Kolāhalan ti kutūhalavipphāro .
Satthā sattame sattame saṃvacchare dhammaṃ kathento sattānaṃ savanayoggaṃ kālaṃ sallakkhento divā sāyanhasamayaṃ katheti , rattiyaṃ sakalayāmaṃ .
Tenāha –
‘‘ brāhmaṇo brāhmaṇe āha –
‘ bhoti kiṃ rattiṃ dhammaṃ suṇissasi divā ’’’ ti .
Vissāsikoti vissāsikabhāvo .
‘‘ Tato paṭṭhāya so ’’ ti vā pāṭho .
Dve
M1.152 asaṅkhyeyyāni pūritapāramissāti idaṃ sā paramparāya sotapatitaṃ atthaṃ gahetvā āha .Adinnavipākassāti avipakkavipākassa .
Bhaddake kāleti yutte kāle .
Nakkhattan ti nakkhattena lakkhitaṃ chaṇaṃ .
Tasmiṃ tasmiñhi nakkhatte anubhavitabbachaṇāni nakkhattāni nāma , itarāni pana chaṇāni nāma .
Sammāpatitadukkhato vimocanena tato niyyānāvahatāya icchitatthassa labhāpanato ca niyyānikaṃ .
Tesan ti suvaṇṇapadumānaṃ .
Olambakāti suvaṇṇaratanavicittā ratanadāmā .
Puññaniyāmenāti puññānubhāvasiddhena niyāmena .
Svassa bārāṇasirajjaṃ dātuṃ katokāso .
Phussarathan ti maṅgalarathaṃ .
Setacchattauṇhīsavālabījanikhaggamaṇipādukāni pañcavidhaṃ rājakakudhabhaṇḍan ti vadanti .
Idha pana setacchattaṃ visuṃ gahitanti sīhāsanaṃ pañcamaṃ katvā vadanti .
Pārupanakaṇṇan ti pārupanavatthassa dasantaṃ .
Dibbavatthadāyipuññānubhāvacodito ‘‘ nanu tātā thūlan ’’ ti āha .
Aho tapassīti aho kapaṇo ahaṃ rājāti attho .
Buddhānaṃ saddahitvāti buddhānaṃ sāsanaṃ saddahitvā .
Caṅkamanasatānīti iti -saddo ādyattho .
Tena hi aggisālādīni pabbajitasāruppāni ṭhānāni saṅgaṇhāti .
Sādhukīḷitan ti
V1.139 ariyānaṃ parinibbutaṭṭhāne kātabbasakkāraṃ vadati .Nappamajji , nirogā ayyāti pucchitākāradassanaṃ .
Parinibbutā devāti devī paṭivacanaṃ adāsi .
Paṭiyādetvāti niyyātetvā .
Samaṇakapabbajjan ti samitapāpehi ariyehi anuṭṭhātabbapabbajjaṃ .
So hi rājā paccekabuddhānaṃ vesassa diṭṭhattā ‘‘ idameva bhaddakan ’’ ti tādisaṃyeva liṅgaṃ gaṇhi .
Tatthevāti brahmaloke eva .
Vīsatime vasse sampatteti āharitvā sambandho .
Brahmalokato cavitvā nibbattattā , brahmacariyādhikārassa ca cirakālasambhūtattā ‘‘ evarūpaṃ kathaṃ mā kathethā ’’ ti āha .
Vīsati dharaṇāni nikkhan ti vadanti , pañcapalaṃ nikkhan ti apare .
Itthākaroti itthiratanassa uppattiṭṭhānaṃ .
Ayyadhītāti amhākaṃ ayyassa dhītā , bhaddakāpilānīti attho .
Samānapaṇṇan ti sadisapaṇṇaṃ sadisalekhaṃ kumārassa kumārikāya ca yuttaṃ paṇṇalekhaṃ .
Te purisā samāgataṭṭhānato magadharaṭṭhe mahātitthagāmaṃ maddaraṭṭhe sāgalanagarañca uddissa apakkamantā aññamaññaṃ vissajjantā nāma hontīti ‘‘ ito ca etto ca pesesun ’’ ti vuttā .
Pupphadāman ti hatthihatthappamāṇaṃ pupphadāmaṃ .
Tānīti tāni ubhohi ganthāpitāni dve pupphadāmāni .
Teti ubho bhaddā ceva pippalikumāro ca
M1.153 .Lokāmisenāti kāmassādena .
Asaṃsaṭṭhāti na saṃyuttā ghaṭe jalantena viya padīpena ajjhāsaye samujjalantena vimokkhabījena samussāhitacittattā .
Yantabaddhānīti sassasampādanatthaṃ tattha tattha dvārakavāṭayojanavasena baddhāni nikkhamanatumbāni .
Kammantoti kasikammakaraṇaṭṭhānaṃ .
Dāsikagāmāti dāsānaṃ vasanagāmā .
Osāretvāti pakkhipitvā .
Ākappakuttavasenāti ākāravasena kiriyāvasena .
Ananucchavikan ti pabbajitabhāvassa ananurūpaṃ .
Tassa matthaketi dvedhāpathassa dvidhābhūtaṭṭhāne .
Etesaṃ saṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatīti nisīdatīti sambandho .
Sā pana tattha satthu nisajjā edisīti dassetuṃ –
‘‘ nisīdanto panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yā buddhānaṃ aparimitakālasambhūtācinteyyāpariññeyyapuññasambhārūpacayanibbattā rūpappabhāvabuddhaguṇavijjotitā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanasamujjalitā byāmappabhāketumālālaṅkatā sabhāvasiddhitāya akittimā rūpakāyasirī , taṃyeva mahākassapassa adiṭṭhapubbappasādasaṃvaddhanatthaṃ aniggūhitvā nisinno bhagavā ‘‘ buddhavesaṃ gahetvā … pe … nisīdī ’’ ti vutto .
Asītihatthappadesaṃ byāpetvā pavattiyā asītihatthāti vuttā .
Satasākhoti bahusākho anekasākho .
Suvaṇṇavaṇṇova ahosi nirantaraṃ buddharasmīhi samantato samokiṇṇabhāvato .
Tīsu ṭhānesūti dūrato nātidūre āsanneti tīsu ṭhānesu .
Tīhi ovādehīti ‘‘ tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ ‘ tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu
V1.140 majjhimesū ’ ti .Evañhi te , kassapa , sikkhitabbaṃ .
Tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ ‘ yaṃ kiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ , sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī ’ ti , evañhi te , kassapa , sikkhitabbaṃ .
Tasmātiha te , kassapa , evaṃ sikkhitabbaṃ ‘ sātasahagatā ca me kāyagatāsati na vijahissatī ’ ti , evañhi te , kassapa , sikkhitabban ’’ ti ( saṃ . ni .2.154) imehi tīhi ovādehi .
Ettha hi bhagavā paṭhamaṃ ovādaṃ therassa brāhmaṇajātikattā jātimānappahānatthamabhāsi , dutiyaṃ bāhusaccaṃ nissāya uppajjanakaahaṃkārappahānatthaṃ , tatiyaṃ upadhisampattiṃ nissāya uppajjanakaattasinehappahānatthaṃ
M1.154 .Mudukā kho tyāyan ti mudukā kho te ayaṃ .
Kasmā pana bhagavā evamāha ?
Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya .
Kasmā parivattetukāmo jātoti ?
Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya .
Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti ?
Atthi , evaṃ panassa ahosi ‘‘ imena ciraṃ ṭhassanti , kassapo pana vīsativassasatāyuko , so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālappavattanakaṃ karissatīti attano ṭhāne ṭhapesi .
Evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī ’’ ti .
Tasmā evamāha .
Candūpamoti candasadiso hutvā .
Kiṃ parimaṇḍalatāya ?
No , apica kho yathā cando gaganatalaṃ pakkhandamāno na kenaci saddhiṃ santhavaṃ vā sinehaṃ vā ālayaṃ vā karoti , na ca na hoti mahājanassa piyo manāpo , ayampi evaṃ kenaci saddhiṃ santhavādīnaṃ akaraṇena bahujanassa piyo manāpo candūpamo hutvā khattiyakulādīni cattāri kulāni upasaṅkamatīti attho .
Apakasseva kāyaṃ apakassa cittan ti teneva santhavādīnaṃ akaraṇena kāyañca cittañca apakaḍḍhitvā , apanetvāti attho .
Niccaṃ navoti niccanavakova , āgantukasadiso hutvāti attho .
Āgantuko hi paṭipāṭiyā sampattagehaṃ pavisitvā sace naṃ gharasāmikā disvā ‘‘ amhākampi puttabhātaro vippavāsaṃ gantvā evaṃ vicariṃsū ’’ ti anukampamānā nisīdāpetvā bhojenti , bhuttamattoyeva ‘‘ tumhākaṃ bhājanaṃ gaṇhathā ’’ ti uṭṭhāya pakkamati , na tehi saddhiṃ santhavaṃ vā karoti , kiccakaraṇīyāni vā saṃvidahati , evamayampi paṭipāṭiyā sampattaṃ gharaṃ pavisitvā yaṃ iriyāpathe pasannā manussā denti , taṃ gahetvā chinnasanthavo tesaṃ kiccakaraṇīye abyāvaṭo hutvā nikkhamatīti dīpeti .
Appagabbhoti nappagabbho , aṭṭhaṭṭhānena kāyapāgabbhiyena , catuṭṭhānena vacīpāgabbhiyena , anekaṭṭhānena manopāgabbhiyena ca virahitoti attho .
Aṭṭhaṭṭhānaṃ kāyapāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalabhojanasālajantāgharanahānatitthabhikkhācāramaggesu
V1.141 antaragharapavesane ca kāyena appatirūpakaraṇaṃ .Catuṭṭhānaṃ vacīpāgabbhiyaṃ nāma saṅghagaṇapuggalaantaragharesu appatirūpavācānicchāraṇaṃ .
Anekaṭṭhānaṃ manopāgabbhiyaṃ nāma tesu tesu
M1.155 ṭhānesu kāyavācāhi ajjhācāraṃ anāpajjitvāpi manasā kāmavitakkādīnaṃ vitakkanaṃ .Sabbesampi imesaṃ pāgabbhiyānaṃ abhāvena appagabbho hutvā kulāni upasaṅkamatīti attho .
Kassapasaṃyuttena ca candūpamappaṭipadāditherassa dhutavādesu aggabhāvassa bodhitattā vuttaṃ ‘‘ etadeva kassapasaṃyuttaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā ’’ ti .
Anuruddhattheravatthu
192. Pañcame bhojanapapañcamattan ti gocaragāme piṇḍāya caraṇāhāraparibhogasaññitaṃ bhojanapapañcamattaṃ .
Dīparukkhānan ti lohadantakaṭṭhamayānaṃ mahantānaṃ dīparukkhānaṃ .
Lohamayesupi hi tesu dīpādhāresu dīparukkhakāti ruḷhiresā daṭṭhabbā .
Olambakadīpamaṇḍaladīpasañcaraṇadīpādikā sesadīpā .
Anupariyāyi padakkhiṇakaraṇavasena .
Ahaṃ tenāti yena tuyhaṃ attho , ahaṃ tena pavāremi , tasmā taṃ āharāpetvā gaṇhāti attho .
Suvaṇṇapātiyaṃyevassa bhattaṃ uppajjīti devatānubhāvena uppajji , na kiñci pacanakiccaṃ atthi .
Satta mahāpurisavitakke vitakkesīti ‘‘ appicchassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassā ’’ tiādike satta mahāpurisavitakke vitakkesi .
Aṭṭhameti ‘‘ nippapañcārāmassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo papañcārāmassā ’’ ti etasmiṃ purisavitakke .
Mama saṅkappamaññāyāti ‘‘ appicchassāyaṃ dhammo , nāyaṃ dhammo mahicchassā ’’ tiādinā ( dī . ni .3.358; a . ni .8.30) mahāpurisavitakkavasena āraddhamattaṃ matthakaṃ pāpetuṃ asamatthabhāvena ṭhitaṃ mama saṅkappaṃ jānitvā .
Manomayenāti manomayena viya manasā nimmitasadisena , pariṇāmitenāti attho .
Iddhiyāti ‘‘ ayaṃ kāyo idaṃ cittaṃ viya hotū ’’ ti evaṃ pavattāya adhiṭṭhāniddhiyā .
Yadā me ahu saṅkappoti yasmiṃ kāle mayhaṃ ‘‘ kīdiso nu kho aṭṭhamo mahāpurisavitakko ’’ ti parivitakko ahosi , yadā me ahu saṅkappo , tato mama saṅkappamaññāya
V1.142 iddhiyā upasaṅkami , uttari desayīti yojanā .Uttari desayīti ‘‘ nippapañcārāmassāyaṃ dhammo nippapañcaratino
M1.156 , nāyaṃ dhammo papañcārāmassa papañcaratino ’’ ti ( dī . ni .3.358; a . ni .8.30) imaṃ aṭṭhamaṃ mahāpurisavitakkaṃ pūrento upari desayi .
Taṃ pana desitaṃ dassento āha –
‘‘ nippapañcarato buddho , nippapañcamadesayī ’’ ti , papañcā nāma rāgādayo kilesā , tesaṃ vūpasamanatāya tadabhāvato ca lokuttaradhammā nippapañcā nāma .Yathā taṃ pāpuṇāti , tathā dhammaṃ desesi , sāmukkaṃsikaṃ catusaccadesanaṃ adesayīti attho .
Tassāhaṃ dhammamaññāyāti tassa satthu desanādhammaṃ jānitvā .
Vihāsin ti yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanto vihariṃ .
Sāsane ratoti sikkhattayasaṅgahe sāsane abhirato .
Tisso vijjā anuppattāti pubbenivāsañāṇaṃ , dibbacakkhuñāṇaṃ , āsavakkhayañāṇanti imā tisso vijjā mayā anuppattā sacchikatā .
Tato eva kataṃ buddhassa sāsanaṃ , anusiṭṭhi ovādo anuṭṭhitoti attho .