1.‘‘ Sā panesā ’’ tiādinā bāhiranidāne vattabbaṃ atidisitvā idāni abbhantaranidānaṃ ādito paṭṭhāya saṃvaṇṇituṃ ‘‘ yaṃ panetan ’’ ti vuttaṃ .
Tattha yasmā saṃvaṇṇanaṃ karontena saṃvaṇṇetabbe dhamme padāni padavibhāgaṃ tadatthañca dassetvā tato paraṃ piṇḍatthādinidassanavasena ca saṃvaṇṇanā kātabbā , tasmā padāni tāva dassento ‘‘ evanti nipātapadan ’’ tiādimāha
V1.22 .
Tattha padavibhāgoti padānaṃ viseso , na padaviggaho .
Atha vā padāni ca padavibhāgo ca padavibhāgo , padaviggaho ca padavibhāgo ca padavibhāgoti vā ekasesavasena padapadaviggahā padavibhāgasaddena vuttāti veditabbaṃ .
Tattha padaviggaho ‘‘ jetassa vanaṃ jetavanan ’’ tiādinā samāsapadesu daṭṭhabbo .
Atthatoti padatthato .
Taṃ pana padatthaṃ atthuddhārakkamena paṭhamaṃ evaṃ-saddassa dassento ‘‘ evaṃ-saddo tāvā ’’ tiādimāha .
Avadhāraṇādīti ettha ādi -saddena idamatthapucchāparimāṇādiatthānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tathā hi ‘‘ evaṃgatāni puthusippāyatanāni , evamādīnī ’’ tiādīsu idaṃ-saddassa atthe evaṃ-saddo .
Gata-saddo hi pakārapariyāyo , tathā vidhākāra-saddā ca .
Tathā hi vidhayuttagatasadde lokiyā pakāratthe vadanti .
‘‘ Evaṃ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti seyyathāpi tvaṃ etarahiM1.24 sācariyakoti .
No hidaṃ , bho gotamā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.286) pucchāyaṃ .
‘‘ Evaṃ lahuparivattaṃ ( a . ni .1.48), evamāyupariyanto ’’ ti ( dī . ni .1.244; pārā .12) ca ādīsu parimāṇe .
Nanu ca ‘‘ evaṃ su te sunhātā suvilittā evamāyupariyanto ’’ ti ettha evaṃ-saddena pucchanākāraparimāṇākārānaṃ vuttattā ākārattho eva evaṃ-saddoti ?
Na , visesasabbhāvato .
Ākāramattavācako hi evaṃ-saddo ākāratthoti adhippeto yathā ‘‘ evaṃ byākho ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.234; pāci .417; cūḷava .65), na pana ākāravisesavācako .
Evañca katvā ‘‘ evaṃ jātena maccenā ’’ tiādīni ( dha . pa .53) upamādiudāharaṇāni upapannāni honti .
Tathā hi ‘‘ yathā hi … pe … bahun ’’ ti ( dha . pa .53) ettha puppharāsiṭṭhāniyato manussūpapattisappurisūpanissayasaddhammassavanayonisomanasikārabhogasampatti- ādidānādipuññakiriyāhetusamudāyato sobhāsugandhatādiguṇayogato mālāguṇasadisiyo pahūtā puññakiriyā maritabbasabhāvatāya maccena sattena kattabbāti jotitattā puppharāsimālāguṇāva upamā .
Tesaṃ upamākāro yathā-saddena aniyamato vuttoti ‘‘ evaṃ-saddo upamākāranigamanattho ’’ ti vattuṃ yuttaṃ , so pana upamākāro niyamiyamāno atthato upamāva hotīti āha –
‘‘ upamāyaṃ āgato ’’ ti .
Tathā ‘‘ evaṃ iminā ākārena abhikkamitabban ’’ tiādinā upadisiyamānāya samaṇasāruppāya ākappasampattiyā yo tattha upadisanākāro , so atthato upadeso evāti vuttaṃ –
‘‘ evaṃ te … pe … upadese ’’ ti .
Tathā evametaṃV1.23 bhagavā , evametaṃ sugatāti ettha bhagavatā yathāvuttamatthaṃ aviparītato jānantehi kataṃ tattha saṃvijjamānaguṇānaṃ pakārehi haṃsanaṃ udaggatākaraṇaṃ sampahaṃsanaṃ , yo tattha sampahaṃsanākāroti yojetabbaṃ .
Evamevaṃ panāyan ti ettha garahaṇākāroti yojetabbaṃ , so ca garahaṇākāro ‘‘ vasalī ’’ tiādikhuṃsanasaddasannidhānato idha evaṃ-saddena pakāsitoti viññāyati .
Yathā cettha , evaṃ upamākārādayopi upamādivasena vuttānaṃ puppharāsiādisaddānaṃ sannidhānatoti daṭṭhabbaṃ .
Evaṃ , bhanteti khotiādīsu pana dhammassa sādhukaṃ savanamanasikārena niyojitehi bhikkhūhi attano tattha ṭhitabhāvassa paṭijānanavasena vuttattāM1.25 ettha evaṃ-saddo vacanasampaṭicchanattho vutto , tena ‘‘ evaṃ , bhante , sādhu bhante , suṭṭhu bhante ’’ ti vuttaṃ hoti .
Evañca vadehīti ‘‘ yathāhaṃ vadāmi , evaṃ samaṇaṃ ānandaṃ vadehī ’’ ti vadanākāro idāni vattabbo evaṃ-saddena nidassīyatīti nidassanattho vutto .
Evaṃ noti etthāpi tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ ahitadukkhāvahabhāve sanniṭṭhānajananatthaṃ anumatiggahaṇavasena ‘‘ no vā , kathaṃ vo ettha hotī ’’ ti pucchāya katāya ‘‘ evaṃ no ettha hotī ’’ ti vuttattā tadākārasanniṭṭhānaṃ evaṃ-saddena vibhāvitanti viññāyati .
So pana tesaṃ dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanākāro niyamiyamāno avadhāraṇattho hotīti āha –
‘‘ evaṃ no ettha hotītiādīsu avadhāraṇe ’’ ti .
Nānānayanipuṇan ti ekattanānattaabyāpāraevaṃdhammatāsaṅkhātā , nandiyāvaṭṭatipukkhalasīhavikkīḷitaaṅkusadisālocanasaṅkhātā vā ādhārādibhedavasena nānāvidhā nayā nānānayā .
Nayā vā pāḷigatiyo , tā ca paññattiādivasena saṃkilesabhāgiyādilokiyāditadubhayavomissakatādivasena kusalādivasena khandhādivasena saṅgahādivasena samayavimuttādivasena padhānādivasena kusalamūlādivasena tikapaṭṭhānādivasena ca nānappakārāti nānānayā , tehi nipuṇaṃ saṇhaṃ sukhumanti nānānayanipuṇaṃ .
Āsayova ajjhāsayo , te ca sassatādibhedena tattha ca apparajakkhatādibhedena ca aneke , attajjhāsayādayo eva vā samuṭṭhānaṃ uppattihetu etassāti anekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ .
Atthabyañjanasampannan ti atthabyañjanaparipuṇṇaṃ upanetabbābhāvato .
Saṅkāsanapakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatanti vā attho daṭṭhabbo .
Vividhapāṭihāriyan ti ettha pāṭihāriyapadassa vacanatthaṃ ‘‘ paṭipakkhaharaṇato rāgādikilesāpanayanato ca pāṭihāriyan ’’ ti vadanti .
Bhagavato pana paṭipakkhā rāgādayo na santiV1.24 , ye haritabbā .
Puthujjanānampi vigatūpakkilese aṭṭhaguṇasamannāgate citte hatapaṭipakkhe iddhividhaṃ pavattati , tasmā tattha pavattavohārena ca na sakkā idha ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vatthuṃ .
Sace pana mahākāruṇikassa bhagavato veneyyagatā ca kilesāM1.26 paṭipakkhā , tesaṃ haraṇato ‘‘ pāṭihāriyan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati yuttametaṃ .
Atha vā bhagavato ca sāsanassa ca paṭipakkhā titthiyā , tesaṃ haraṇato pāṭihāriyaṃ .
Te hi diṭṭhiharaṇavasena ca diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena ca iddhiādesanānusāsanīhi haritā apanītā hontīti .
‘‘ Paṭī ’’ ti vā ayaṃ saddo ‘‘ pacchā ’’ ti etassa atthaṃ bodheti ‘‘ tasmiṃ paṭipaviṭṭhamhi , añño āgañchi brāhmaṇo ’’ tiādīsu ( su . ni .985; cūḷani . pārāyanavaggo , vatthugāthā 4) viya , tasmā samāhite citte vigatūpakkilese katakiccena pacchā haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ , attano vā upakkilesesu catutthajjhānamaggehi haritesu pacchā haraṇaṃ paṭihāriyaṃ , iddhiādesanānusāsaniyo ca vigatūpakkilesena katakiccena ca sattahitatthaṃ puna pavattetabbā , haritesu ca attano upakkilesesu parasattānaṃ upakkilesaharaṇāni hontīti paṭihāriyāni bhavanti .
Paṭihāriyameva pāṭihāriyaṃ , paṭihāriye vā iddhiādesanānusāsanisamudāye bhavaṃ ekamekaṃ pāṭihāriyanti vuccati .
Paṭihāriyaṃ vā catutthajjhānaṃ maggo ca paṭipakkhaharaṇato , tattha jātaṃ , tasmiṃ vā nimittabhūte , tato vā āgatanti pāṭihāriyaṃ .
Tassa pana iddhiādibhedena visayabhedena ca bahuvidhassa bhagavato desanāyaṃ labbhamānattā āha –
‘‘ vividhapāṭihāriyan ’’ ti .
Na aññathāti bhagavato sammukhā sutākārato na aññathāti attho , na pana bhagavato desitākārato .
Acinteyyānubhāvā hi bhagavato desanā .
Evañca katvā ‘‘ sabbappakārena ko samattho viññātun ’’ ti idaṃ vacanaṃ samatthitaṃ bhavati , dhāraṇabaladassanañca na virujjhati sutākārāvirujjhanassa adhippetattā .
Na hettha atthantaratāparihāro dvinnaṃ atthānaṃ ekavisayattā , itarathā thero bhagavato desanāya sabbathā paṭiggahaṇe samattho asamattho cāti āpajjeyyāti .
‘‘ Yo paro na hoti , so attā ’’ ti evaṃ vuttāya niyakajjhattasaṅkhātāya sasantatiyaṃ vattanato tividhopi me-saddo kiñcāpi ekasmiṃyeva atthe dissati , karaṇasampadānasāminiddesavasena pana vijjamānabhedaṃ sandhāyāha –
‘‘ me-saddo tīsu atthesu dissatī ’’ ti .
KiñcāpiM1.27 upasaggo kiriyaṃ viseseti , jotakabhāvato pana satipi tasmiṃ suta-saddo eva taṃ tamatthaṃ vadatīti anupasaggassa suta-saddassa atthuddhāre saupasaggassa gahaṇaṃ na virujjhatītiV1.25 dassento ‘‘ saupasaggo ca anupasaggo cā ’’ ti āha .
Assāti sutasaddassa .
Kammabhāvasādhanāni idha sutasadde sambhavantīti vuttaṃ –
‘‘ upadhāritanti vā upadhāraṇanti vā attho ’’ ti .
Mayāti atthe satīti yadā me-saddassa kattuvasena karaṇaniddeso , tadāti attho .
Mamāti atthe satīti yadā sambandhavasena sāminiddeso , tadā .
Sutasaddasanniṭṭhāne payuttena evaṃ -saddena savanakiriyājotakena bhavitabbanti vuttaṃ –
‘‘ evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanan ’’ ti .
Ādi -saddena sampaṭicchanādīnaṃ sotadvārikaviññāṇānaṃ tadabhinīhaṭānañca manodvārikaviññāṇānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Sabbesampi vākyānaṃ evakāratthasahitattā ‘‘ sutan ’’ ti etassa sutamevāti ayamattho labbhatīti āha –
‘‘ assavanabhāvappaṭikkhepato ’’ ti .
Etena avadhāraṇena niyāmataṃ dasseti .
Yathā ca sutaṃ sutamevāti niyāmetabbaṃ , taṃ sammā sutaṃ hotīti āha –
‘‘ anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti .
Atha vā saddantaratthāpohanavasena saddo atthaṃ vadatīti sutanti assutaṃ na hotīti ayametassa atthoti vuttaṃ –
‘‘ assavanabhāvappaṭikkhepato ’’ ti .
Iminā diṭṭhādivinivattanaṃ karoti .
Idaṃ vuttaṃ hoti – na idaṃ mayā diṭṭhaṃ , na sayambhuñāṇena sacchikataṃ , atha kho sutaṃ , tañca sammadevāti .
Tenevāha –
‘‘ anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti .
Avadhāraṇatthe vā evaṃ -sadde ayamatthayojanā –
‘‘ karīyatī ’’ ti tadapekkhassa suta -saddassa ayamattho vutto ‘‘ assavanabhāvappaṭikkhepato ’’ ti .
Tenevāha –
‘‘ anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanan ’’ ti .
Savana-saddo cettha kammattho veditabbo ‘‘ suyyatī ’’ ti .
Evaṃ savanahetusavanavisesavasena padattayassa ekena pakārena atthayojanaṃ dassetvā idāni pakārantarehi taṃ dassetuṃ –
‘‘ tathā evan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tassāti yā sā bhagavato sammukhā dhammassavanākārena pavattā manodvāraviññāṇavīthi , tassā .
Sā hi nānappakārena ārammaṇe pavattituṃ samatthā .
Tathā ca vuttaṃ –
‘‘ sotadvārānusārenā ’’ ti .
Nānappakārenāti vakkhamānānaṃ anekavihitānaṃM1.28 byañjanatthaggahaṇānaṃ nānākārena .
Etena imissā yojanāya ākārattho evaṃ-saddo gahitoti dīpeti .
Pavattibhāvappakāsanan ti pavattiyā atthibhāvappakāsanaṃ .
Sutanti dhammappakāsanan ti yasmiṃ ārammaṇe vuttappakārā viññāṇavīthi nānappakārena pavattā , tassa dhammattā vuttaṃ , na sutasaddassa dhammatthattā .
Vuttassevatthassa pākaṭīkaraṇaṃ ‘‘ ayañhetthā ’’ tiādi .
Tattha viññāṇavīthiyāti karaṇatthe karaṇavacanaṃ , mayāti kattuatthe .
Evanti niddisitabbappakāsanan ti nidassanatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā vuttaṃ nidassetabbassa nidassitabbattābhāvābhāvatoV1.26 .
Tena evaṃ-saddena sakalampi suttaṃ paccāmaṭṭhanti dasseti .
Sutasaddassa kiriyāsaddattā savanakiriyāya ca sādhāraṇaviññāṇappabandhappaṭibaddhattā tattha ca puggalavohāroti vuttaṃ –
‘‘ sutanti puggalakiccappakāsanan ’’ ti .
Na hi puggalavohārarahite dhammappabandhe savanakiriyā labbhatīti .
Yassa cittasantānassātiādipi ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā purimayojanāya aññathā atthayojanaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Tattha ākārapaññattīti upādāpaññatti eva dhammānaṃ pavattiākārupādānavasena tathā vuttā .
Sutanti visayaniddesoti sotabbabhūto dhammo savanakiriyākattupuggalassa savanakiriyāvasena pavattiṭṭhānanti katvā vuttaṃ .
Cittasantānavinimuttassa paramatthato kassaci kattuabhāvepi saddavohārena buddhiparikappitabhedavacanicchāya cittasantānato aññaṃ viya taṃsamaṅgiṃ katvā vuttaṃ –
‘‘ cittasantānena taṃsamaṅgīno ’’ ti .
Savanakiriyāvisayopi sotabbadhammo savanakiriyāvasena pavattacittasantānassa idha paramatthato kattubhāvato , savanavasena cittapavattiyā eva vā savanakiriyābhāvato taṃkiriyākattu ca visayo hotīti katvā vuttaṃ –
‘‘ taṃsamaṅgīno kattuvisaye ’’ ti .
Sutākārassa ca therassa sammānicchitabhāvato āha –
‘‘ gahaṇasanniṭṭhānan ’’ ti .
Etena vā avadhāraṇatthaṃ evaṃ-saddaṃ gahetvā ayamatthayojanā katāti daṭṭhabbaṃ .
Pubbe sutānaṃ nānāvihitānaṃ suttasaṅkhātānaṃ atthabyañjanānaṃ upadhāritarūpassa ākārassa nidassanassa , avadhāraṇassa vā pakāsanasabhāvoM1.29 evaṃ-saddoti tadākārādiupadhāraṇassa puggalapaññattiyā upādānabhūtadhammappabandhabyāpāratāya vuttaṃ –
‘‘ evanti puggalakiccaniddeso ’’ ti .
Savanakiriyā pana puggalavādinopi viññāṇanirapekkhā natthīti visesato viññāṇabyāpāroti āha –
‘‘ sutanti viññāṇakiccaniddeso ’’ ti .
Meti saddappavattiyā ekanteneva sattavisayattā viññāṇakiccassa ca tattheva samodahitabbato ‘‘ meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso ’’ ti vuttaṃ .
Avijjamānapaññattivijjamānapaññattisabhāvā yathākkamaṃ evaṃsaddasutasaddānaṃ atthāti te tathārūpapaññattiupādānabyāpārabhāvena dassento āha –
‘‘ evanti puggalakiccaniddeso , sutanti viññāṇakiccaniddeso ’’ ti .
Ettha ca karaṇakiriyākattukammavisesappakāsanavasena puggalabyāpāravisayapuggalabyāpāranidassanavasena gahaṇākāraggāhakatabbisayavisesaniddesavasena kattukaraṇabyāpārakattuniddesavasena ca dutiyādayo catasso atthayojanā dassitāti daṭṭhabbaṃ .
Sabbassapi saddādhigamanīyassa atthassa paññattimukheneva paṭipajjitabbattā sabbapaññattīnañcaV1.27 vijjamānādivasena chasu paññattibhedesu antogadhattā tesu ‘‘ evan ’’ tiādīnaṃ paññattīnaṃ sarūpaṃ niddhārento āha –
‘‘ evanti ca meti cā ’’ tiādi .
Tattha evanti ca meti ca vuccamānassatthassa ākārādino dhammānaṃ asallakkhaṇabhāvato avijjamānapaññattibhāvoti āha –
‘‘ saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññattī ’’ ti .
Tattha saccikaṭṭhaparamatthavasenāti bhūtatthauttamatthavasena .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yo māyāmarīciādayo viya abhūtattho , anussavādīhi gahetabbo viya anuttamattho ca na hoti , so rūpasaddādisabhāvo , ruppanānubhavanādisabhāvo vā attho saccikaṭṭho paramattho cāti vuccati , na tathā ‘‘ evaṃ me ’’ tipadānaṃ atthoti .
Etamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ kiñhettha tan ’’ tiādi vuttaṃ .
Sutanti pana saddāyatanaṃ sandhāyāha –
‘‘ vijjamānapaññattī ’’ ti .
Teneva hi ‘‘ yañhi taṃ ettha sotena upaladdhan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Sotadvārānusārena upaladdhan ’’ ti pana vutte atthabyañjanādi sabbaṃ labbhati .
Taṃ taṃ upādāya vattabbatoti sotapathamāgate dhamme upādāya tesaṃ upadhāritākārādino paccāmasanavasena evanti , sasantatipariyāpanne khandhe upādāya meti vattabbattāti attho .
Diṭṭhādisabhāvarahite saddāyatane pavattamānopiM1.30 sutavohāro ‘‘ dutiyaṃ tatiyan ’’ tiādiko viya paṭhamādīni diṭṭhamutaviññāte apekkhitvā pavattoti āha –
‘‘ diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato ’’ ti .
Assutaṃ na hotīti hi sutanti pakāsito ayamatthoti .
Attanā paṭividdhā suttassa pakāravisesā evanti therena paccāmaṭṭhāti āha –
‘‘ asammohaṃ dīpetī ’’ ti .
Nānappakārappaṭivedhasamattho hotīti etena vakkhamānassa suttassa nānappakārataṃ duppaṭivijjhatañca dasseti .
Sutassa asammosaṃ dīpetīti sutākārassa yāthāvato dassiyamānattā vuttaṃ .
Asammohenāti sammohābhāvena , paññāya eva vā savanakālasambhūtāya taduttarikālapaññāsiddhi .
Evaṃ asammosenāti etthāpi vattabbaṃ .
Byañjanānaṃ paṭivijjhitabbo ākāro nātigambhīro , yathāsutadhāraṇameva tattha karaṇīyanti satiyā byāpāro adhiko , paññā tattha guṇībhūtāti vuttaṃ –
‘‘ paññāpubbaṅgamāyā ’’ tiādi ‘‘ paññāya pubbaṅgamā ’’ ti katvā .
Pubbaṅgamatā cettha padhānabhāvo ‘‘ manopubbaṅgamā ’’ tiādīsu ( dha . pa .1,2) viya , pubbaṅgamatāya vā cakkhuviññāṇādīsu āvajjanādīnaṃ viya appadhānatte paññā pubbaṅgamā etissāti ayampi attho yujjati , evaṃ satipubbaṅgamāyāti etthāpi vuttanayānusārena yathāsambhavamattho veditabbo .
Atthabyañjanasampannassāti atthabyañjanaparipuṇṇassa , saṅkāsanappakāsanavivaraṇavibhajanauttānīkaraṇapaññattivasena chahi atthapadehi akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesavasena chahi byañjanapadehi ca samannāgatassāti vā attho daṭṭhabbo .
YonisomanasikāraṃV1.28 dīpeti evaṃ-saddena vuccamānānaṃ ākāranidassanāvadhāraṇatthānaṃ aviparītasaddhammavisayattāti adhippāyo .
Avikkhepaṃ dīpetīti ‘‘ cittapariyādānaṃ kattha bhāsitan ’’ tiādipucchāvase pakaraṇappattassa vakkhamānassa suttassa savanaṃ samādhānamantarena na sambhavatīti katvā vuttaṃ .
Vikkhittacittassātiādi tassevatthassa samatthanavasena vuttaṃ .
Sabbasampattiyāti atthabyañjanadesakappayojanādisampattiyā .
Aviparītasaddhammavisayehi viya ākāranidassanāvadhāraṇatthehi yonisomanasikārassa , saddhammassavanena viya ca avikkhepassa yathā yonisomanasikārena phalabhūtena attasammāpaṇidhipubbekatapuññatānaṃ siddhi vuttāM1.31 tadavinābhāvato .
Evaṃ avikkhepena phalabhūtena kāraṇabhūtānaṃ saddhammassavanasappurisūpanissayānaṃ siddhi dassetabbā siyā assutavato sappurisūpanissayarahitassa ca tadabhāvato .
Na hi vikkhittacittotiādinā samatthanavacanena pana avikkhepena kāraṇabhūtena sappurisūpanissayena ca phalabhūtassa saddhammassavanassa siddhi dassitā .
Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā , saddhammassavanasappurisūpanissayā na ekantena avikkhepassa kāraṇaṃ bāhiraṅgattā , avikkhepo pana sappurisūpanissayo viya saddhammassavanassa ekantakāraṇanti .
Evampi avikkhepena sappurisūpanissayasiddhijotanā na samatthitāva .
No na samatthitā vikkhittacittānaṃ sappurisapayirupāsanābhāvassa atthasiddhattā .
Ettha ca purimaṃ phalena kāraṇassa siddhidassanaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhisabbhāvassa , dutiyaṃ kāraṇena phalassa siddhidassanaṃ daṭṭhabbaṃ ekantavassinā viya meghavuṭṭhānena vuṭṭhippavattiyā .
Bhagavato vacanassa atthabyañjanappabhedaparicchedavasena sakalasāsanasampattiogāhanākāro niravasesaparahitapāripūritākāraṇanti vuttaṃ –
‘‘ evaṃ bhaddako ākāro ’’ ti .
Yasmā na hotīti sambandho .
Pacchimacakkadvayasampattin ti attasammāpaṇidhipubbekatapuññatāsaṅkhātaguṇadvayaṃ .
Aparāparaṃ vuttiyā cettha cakkabhāvo , caranti etehi sattā sampattibhavesūti vā .
Ye sandhāya vuttaṃ –
‘‘ cattārimāni , bhikkhave , cakkāni , yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī ’’ tiādi ( a . ni .4.31).
Purimapacchimabhāvo cettha desanākkamavasena daṭṭhabbo .
Pacchimacakkadvayasiddhiyāti pacchimacakkadvayassa atthitāya .
Sammāpaṇihitatto pubbe ca katapuñño suddhāsayo hoti tadasiddhihetūnaṃ kilesānaṃ dūrībhāvatoti āha –
‘‘ āsayasuddhi siddhā hotī ’’ ti .
Tathā hi vuttaṃ –
‘‘ sammāpaṇihitaṃ cittaṃ , seyyaso naṃ tato kare ’’ ti ( dha . pa .43),‘‘ katapuññosi tvaṃ , ānanda , padhānamanuyuñja , khippaṃ hohisi anāsavo ’’ ti ( dī . ni .2.207) ca .
Tenevāha –
‘‘ āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhī ’’ ti .
Payogasuddhiyāti yonisomanasikārapubbaṅgamassa dhammassavanappayogassa visadabhāvena .
Tathā cāha –
‘‘ āgamabyattisiddhī ’’ tiV1.29 , sabbassa vā kāyavacīpayogassa niddosabhāvena .
Parisuddhakāyavacīpayogo hi vippaṭisārābhāvato avikkhittacitto pariyattiyaṃ visārado hotīti .
NānappakārapaṭivedhadīpakenātiādināM1.32 atthabyañjanesu therassa evaṃ-saddasuta-saddānaṃ asammohadīpanato catuppaṭisambhidāvasena atthayojanaṃ dasseti .
Tattha sotappabhedapaṭivedhadīpakenāti etena ayaṃ suta-saddo evaṃ-saddasannidhānato , vakkhamānāpekkhāya vā sāmaññeneva sotabbadhammavisesaṃ āmasatīti dasseti .
Manodiṭṭhikaraṇānaṃ pariyattidhammānaṃ anupekkhanasuppaṭivedhā visesato manasikārappaṭibaddhāti te vuttanayena yonisomanasikāradīpakena evaṃ-saddena yojetvā , savanadhāraṇavacīparicayā pariyattidhammā visesena sotāvadhānappaṭibaddhāti te avikkhepadīpakena suta-saddena yojetvā dassento sāsanasampattiyā dhammassavane ussāhaṃ janeti .
Tattha dhammāti pariyattidhammā .
Manasā anupekkhitāti ‘‘ idha sīlaṃ kathitaṃ , idha samādhi , idha paññā , ettakā ettha anusandhayo ’’ tiādinā nayena manasā anu anu pekkhitā .
Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti nijjhānakkhanti bhūtāya , ñātapariññāsaṅkhātāya vā diṭṭhiyā tattha tattha vuttarūpārūpadhamme ‘‘ iti rūpaṃ , ettakaṃ rūpan ’’ tiādinā suṭṭhu vavatthapetvā paṭividdhā .
Sakalena vacanenāti pubbe tīhi padehi visuṃ visuṃ yojitattā vuttaṃ .
Asappurisabhūmin ti akataññutaṃ ,‘‘ idhekacco pāpabhikkhu tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā attano dahatī ’’ ti ( pārā .195) evaṃ vuttaṃ anariyavohārāvatthaṃ .
Sā eva anariyavohārāvatthā asaddhammo .
Nanu ca ānandattherassa ‘‘ mamedaṃ vacanan ’’ ti adhimānassa , mahākassapattherādīnañca tadāsaṅkāya abhāvato asappurisabhūmisamatikkamādivacanaṃ niratthakanti ?
Nayidamevaṃ ,‘‘ evaṃ me sutan ’’ ti vadantena ayampi attho vibhāvitoti dassanato .
Keci pana ‘‘ devatānaṃ parivitakkāpekkhaṃ tathāvacananti edisī codanā anavakāsā ’’ ti vadanti .
Tasmiṃ kira khaṇe ekaccānaṃ devatānaṃ evaṃ cetaso parivitakko udapādi ‘‘ bhagavā parinibbuto , ayañca āyasmā desanākusalo idāni dhammaṃ deseti , sakyakulappasuto tathāgatassa bhātā cūḷapituputto , kiṃ nu kho sayaṃ sacchikataṃ dhammaṃ deseti , udāhu bhagavato eva vacanaṃ yathāsutan ’’ ti , evaṃ tadāsaṅkitappakārato asappurisabhūmisamokkamādito atikkamādi vibhāvitanti .
Attano adahantoti ‘‘ mamedan ’’ ti attani aṭṭhapento .
AppetītiM1.33 nidasseti .
Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthesu yathārahaṃ satte netīti netti , dhammoyeva netti dhammanetti .
DaḷhataraniviṭṭhāV1.30 vicikicchā kaṅkhā .
Nātisaṃsappanaṃ matibhedamattaṃ vimati .
Assaddhiyaṃ vināseti bhagavatā bhāsitattā sammukhā cassa paṭiggahitattā khalitaduruttādiggahaṇadosābhāvato ca .
Ettha ca pañcamādayo tisso atthayojanā ākārādiatthesu aggahitavisesameva evaṃ-saddaṃ gahetvā dassitā , tato parā catasso ākāratthameva evaṃ-saddaṃ gahetvā vibhāvitā , pacchimā pana tisso yathākkamaṃ ākāratthaṃ nidassanatthaṃ avadhāraṇatthañca evaṃ-saddaṃ gahetvā yojitāti daṭṭhabbaṃ .
Eka-saddo aññaseṭṭhaasahāyasaṅkhādīsu dissati .
Tathā hesa ‘‘ sassato attā ca loko ca , idameva saccaṃ moghamaññanti ittheke abhivadantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.27) aññatthe dissati ,‘‘ cetaso ekodibhāvan ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.228; pārā .11) seṭṭhe ,‘‘ eko vūpakaṭṭho ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.405;2.215; ma . ni .1.80; saṃ . ni .3.63; cūḷava .445) asahāye ‘‘ ekova kho , bhikkhave , khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā ’’ tiādīsu ( a . ni .8.29) saṅkhāyaṃ .
Idhāpi saṅkhāyanti dassento āha –
‘‘ ekanti gaṇanaparicchedaniddeso ’’ ti .
Kālañca samayañcāti yuttakālañca paccayasāmaggiñca .
Khaṇoti okāso .
Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayappaṭilābhahetuttā .
Khaṇo eva ca samayo .
Yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati , so eko evāti hi attho .
Mahāsamayoti mahāsamūho .
Samayopi khoti sikkhāpadapūraṇassa hetupi .
Samayappavādaketi diṭṭhippavādake .
Tattha hi nisinnā titthiyā attano attano samayaṃ pavadantīti .
Atthābhisamayāti hitappaṭilābhā .
Abhisametabboti abhisamayo , abhisamayo attho abhisamayaṭṭhoti pīḷanādīni abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā vuttāni .
Abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva tathā ekattena vuttāni .
TatthaM1.34 pīḷanaṃ dukkhasaccassa taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ .
Santāpo dukkhadukkhatādivasena santapanaṃ paridahanaṃ .
Tattha sahakārikāraṇe sanijjhaṃ sameti samavetīti samayo , samavāyo .
Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo , khaṇo .
Sameti ettha , etena vā saṃgacchati satto , sabhāvadhammo vā sahajātādīhi , uppādādīhi vāti samayo , kālo .
Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca kappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti .
Samaṃ , saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo , samūho yathā ‘‘ samudāyo ’’ ti .
Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūhoti .
AvasesapaccayānaṃV1.31 samāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo , hetu yathā ‘‘ samudayo ’’ ti .
Sameti saṃyojanabhāvato sambaddho eti attano visaye pavattati , daḷhaggahaṇabhāvato vā saṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo , diṭṭhi .
Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti .
Samiti saṅgati samodhānanti samayo , paṭilābho .
Samassa yānaṃ , sammā vā yānaṃ apagamoti samayo , pahānaṃ .
Abhimukhaṃ ñāṇena sammā etabbo abhisametabboti abhisamayo , dhammānaṃ aviparīto sabhāvo .
Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo , dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho .
Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā .
Samayasaddassa atthuddhāre abhisamayasaddassa udāharaṇaṃ vuttanayena veditabbaṃ .
Assāti samayasaddassa .
Kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato , desadesakaparisānaṃ viya suttassa nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca .
Kasmā panettha aniyamitavaseneva kālo niddiṭṭho , na utusaṃvaccharādivasena niyametvāti āha –
‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi .
Utusaṃvaccharādivasena niyamaṃ akatvā samayasaddassa vacane ayampi guṇo laddho hotīti dassento ‘‘ ye vā ime ’’ tiādimāha .
Sāmaññajotanā hi visese avatiṭṭhatīti .
Tattha diṭṭhadhammasukhavihārasamayo devasikaṃ jhānasamāpattīhi vītināmanakālo , visesato sattasattāhāni .
Suppakāsāti dasasahassilokadhātuyā pakampanaobhāsapātubhāvādīhiM1.35 pākaṭā .
Yathāvuttabhedesu eva samayesu ekadesaṃ pakārantarehi saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘ yo cāyan ’’ tiādimāha .
Tathā hi ñāṇakiccasamayo attahitappaṭipattisamayo ca abhisambodhisamayo , ariyatuṇhībhāvasamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo , karuṇākiccaparahitappaṭipattidhammikathāsamayo desanāsamayoyeva .
Karaṇavacanena niddeso katoti sambandho .
Tatthāti abhidhammavinayesu .
Tathāti bhummakaraṇehi .
Adhikaraṇattho ādhārattho .
Bhāvo nāma kiriyā , kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ .
Tattha yathā kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññāto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘ pubbaṇhe jāto , sāyanhe gacchatī ’’ ti ca ādīsu , samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññāpīyati ‘‘ rukkhe sākhā , yavarāsiyaṃ sambhūto ’’ tiādīsu , evaṃ idhāpīti dassento āha –
‘‘ adhikaraṇaṃ … pe … dhammānan ’’ ti .
Yasmiṃ kāle , dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃ eva kāle , dhammapuñjeV1.32 ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho .
Yathā ‘‘ gāvīsu duyhamānāsu gato , duddhāsu āgato ’’ ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati , evaṃ idhāpi ‘‘ yasmiṃ samaye , tasmiṃ samaye ’’ ti ca vutte ‘‘ satī ’’ ti ayamattho viññāyamāno eva hoti padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā , phassādīnaṃ bhavanakiriyā ca lakkhīyatīti .
Yasmiṃ samayeti yasmiṃ navame khaṇe , yasmiṃ yonisomanasikārādihetumhi , paccayasamavāye vā sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti , tasmiṃyeva khaṇe hetumhi paccayasamavāye ca phassādayopi hontīti ubhayattha samayasadde bhummaniddeso kato lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti dassento āha –
‘‘ khaṇa … pe … lakkhīyatī ’’ ti .
Hetuattho karaṇattho ca sambhavati ‘‘ annena vasati , ajjhenena vasati , pharasunā chindati , kudālena khaṇatī ’’ tiādīsu viya .
Vītikkamañhi sutvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇe vatthusmiṃ taṃ puggalaṃ paṭipucchitvāM1.36 vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadāni paññāpento bhagavā viharati sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno tatiyapārājikādīsu viya .
Accantameva ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ parahitappaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena .
Tadatthajotanatthan ti accantasaṃyogatthajotanatthaṃ .
Upayogavacananiddeso kato yathā ‘‘ māsaṃ ajjhetī ’’ ti .
Porāṇāti aṭṭhakathācariyā .
Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso .
Tena suttavinayesu vibhattibyattayo katoti dasseti .
Idāni ‘‘ bhagavā ’’ ti imassa atthaṃ dassento āha –
‘‘ bhagavāti garū ’’ tiādi .
Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhan ti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ , seṭṭhaguṇasahacaraṇaṃ seṭṭhanti vuttaṃ .
Atha vā vuccatīti vacanaṃ , attho .
Yasmā yo ‘‘ bhagavā ’’ ti vacanena vacanīyo attho , so seṭṭhoti attho .
Bhagavāti vacanamuttaman ti etthāpi eseva nayo .
Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato .
Garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto , gāravārahoti attho .
Sippādisikkhāpakā garū honti , na ca gāravayuttā , ayaṃ pana tādiso na hoti , tasmā garūti vatvā gāravayuttoti vuttanti keci .
Vuttoyeva , na idha vattabbo visuddhimaggassa imissā aṭṭhakathāya ekadesabhāvatoti adhippāyo .
Dhammasarīraṃ paccakkhaṃ karotīti ‘‘ yo vo , ānanda , mayā dhammo ca vinayo ca desito paññattoV1.33 , so vo mamaccayena satthā ’’ ti ( dī . ni .2.216) vacanato dhammassa satthubhāvapariyāyo vijjatīti katvā vuttaṃ .
Vajirasaṅghātasamānakāyo parehi abhejjasarīrattā .
Na hi bhagavato rūpakāye kenaci sakkā antarāyo kātunti .
Desanāsampattiṃ niddisati vakkhamānassa sakalasuttassa evanti niddisanato .
Sāvakasampattiṃ niddisati paṭisambhidāpattena pañcasu ṭhānesu bhagavatā etadagge ṭhapitena mayā mahāsāvakena sutaṃ , tañca kho mayā sutaṃ , na anussutikaṃ , na paramparābhatanti imassa atthassa dīpanato .
Kālasampattiṃ niddisati ‘‘ bhagavā ’’ ti padassa sannidhāne payuttassa samayasaddassa kālassa buddhuppādappaṭimaṇḍitabhāvadīpanatoM1.37 .
Buddhuppādaparamā hi kālasampadā .
Tenetaṃ vuccati –
‘‘ Kappakasāye kaliyuge , buddhuppādo aho mahacchariyaṃ ;
Hutāvahamajjhe jātaṃ , samuditamakarandamaravindan ’’ ti .( dī . ni . ṭī .1.1; saṃ . ni . ṭī .1.1.1 devatāsaṃyutta );
Bhagavāti desakasampattiṃ niddisati guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanabhāvato .
Evaṃnāmake nagareti kathaṃ panetaṃ nagaraṃ evaṃnāmakaṃ jātanti ?
Vuccate , yathā kākandassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī kākandī , mākandassa nivāsaṭṭhāne māpitā mākandī , kusambassa nivāsaṭṭhāne māpitā kosambīti vuccati , evaṃ savatthassa isino nivāsaṭṭhāne māpitā nagarī sāvatthīti vuccati .
Evaṃ tāva akkharacintakā vadanti .
Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti –
‘‘ yaṃ kiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ , sabbamettha atthī ’’ ti sāvatthi .
Satthasamāyoge ca ‘ kiṃ bhaṇḍamatthī ’ ti pucchite ‘ sabbamatthī ’ ti vacanamupādāya sāvatthi .
‘‘ Sabbadā sabbūpakaraṇaṃ , sāvatthiyaṃ samohitaṃ ;
Tasmā sabbamupādāya , sāvatthīti pavuccati .( ma . ni . aṭṭha .1.14; khu . pā . aṭṭha .5. maṅgalasuttavaṇṇanā ; udā . aṭṭha .5; paṭi . ma .2.1.184);
‘‘ Kosalānaṃ puraṃ rammaṃ , dassaneyyaṃ manoramaṃ ;
Dasahi saddehi avivittaṃ , annapānasamāyutaṃ .
‘‘ VuddhiṃV1.34 vepullataṃ pattaṃ , iddhaṃ phītaṃ manoramaṃ ;
Āḷakamandāva devānaṃ , sāvatthipuramuttaman ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.14; khu . pā . aṭṭha .5. maṅgalasuttavaṇṇanā );
Avisesenāti na visesena , vihārabhāvasāmaññenāti attho .
Iriyāpathavihāro … pe … vihāresūti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu .
Samaṅgiparidīpanan ti samaṅgibhāvaparidīpanaṃ .
Etan ti viharatīti etaṃ padaṃ .
Tathā hi taṃ ‘‘ idhekacco gihisaṃsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.241) iriyāpathavihāre āgataṃ ,‘‘ yasmiṃ samaye , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehiM1.38 … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ tiādīsu ( dha . sa .499; vibha .624) dibbavihāre ,‘‘ so mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.556;3.308; ma . ni .1.77,459,509;2.309,315,451,471;3.230, vibha .642,643) brahmavihāre ,‘‘ so khohaṃ , aggivessana , tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi , samādahāmi , yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.387) ariyavihāre .
Tattha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā , kāyappayogo .
Tassā pavattanūpāyabhāvato ṭhānādi iriyāpatho .
Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vā .
Atha vā iriyati pavattati etena attabhāvo , kāyakiccaṃ vāti iriyā , tassā pavattiyā upāyabhāvato pathoti iriyāpatho , ṭhānādi eva .
So ca atthato gatinivattiādiākārena pavatto catusantatirūpappabandho eva .
Viharaṇaṃ , viharati etenāti vā vihāro .
Divi bhavo dibbo , tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevaloke bhavoti attho .
Tattha yo dibbānubhāvo , tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo , abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo , dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro , catasso rūpāvacarasamāpattiyo .
Arūpasamāpattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchanti .
Brahmānaṃ , brahmāno vā vihārā brahmavihārā , catasso appamaññāyo .
Ariyo , ariyānaṃ vā vihāro ariyavihāro , cattāri sāmaññaphalāni .
So hi ekaṃ iriyāpathabādhanan tiādi yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti , tathāpi upādinnakasarīrassa ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ vuttaṃ .
Yasmā vā bhagavā yattha katthaci vasanto veneyyānaṃ dhammaṃ desento nānāsamāpattīhiV1.35 ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhahitasukhaṃ harati upaneti uppādeti , tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evamettha attho veditabbo .
JetassaM1.39 rājakumārassāti ettha attano paccatthikajanaṃ jinātīti jeto .
Sotasaddo viya hi kattusādhano jetasaddo .
Atha vā raññā pasenadikosalena attano paccatthikajane jite jātoti jeto .
Rañño hi jayaṃ āropetvā kumāro jitavāti jetoti vutto .
Maṅgalakāmatāya vā tassa evaṃnāmameva katanti jeto .
Maṅgalakāmatāya hi jeyyoti etasmiṃ atthe jetoti vuttaṃ .
Vitthāro panātiādinā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti ettha sudatto nāma so , gahapati , mātāpitūhi katanāmavasena , sabbakāmasamiddhatāya pana vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi .
Tena anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato .
Āramanti ettha pāṇino , visesena vā pabbajitāti ārāmo , tassa pupphaphalādisobhāya nātidūranaccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā ca tato tato āgamma ramanti abhiramanti , anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti attho .
Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṃyeva ānetvā rametīti ārāmo .
So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahiraññakoṭīhi santhārena kiṇitvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahiraññakoṭīhi vihāramahaṃ niṭṭhāpetvā evaṃ catupaññāsahiraññakoṭipariccāgena buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa niyyātito , tasmā ‘‘ anāthapiṇḍikassa ārāmo ’’ ti vuccatīti imamatthaṃ nidasseti .
Tatthāti ‘‘ ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti yaṃ vuttaṃ vākyaṃ , tattha .
Siyāti kassaci evaṃ parivitakko siyā , vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho .
Atha tattha viharatīti yadi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati .
Na vattabban ti nānāṭhānabhūtattā sāvatthijetavanānaṃ ,‘‘ ekaṃ samayan ’’ ti ca vuttattāti adhippāyo .
Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ ‘‘ na hi sakkā ’’ tiādinā vivarati .
Itaro sabbametaṃ aviparītaṃ atthaṃ ajānantena tayā vuttanti dassento ‘‘ na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabban ’’ tiādimāha .
Tattha etan ti ‘‘ sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme ’’ ti etaṃ vacanaṃ .
Evan ti ‘‘ yadi tāva bhagavā ’’ tiādināM1.40 yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ , taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ , na ubhayattha apubbaṃ acarimaṃ vihāradassanatthanti attho .
Idāni attanā yathādhippetaṃ aviparītamatthaṃ , tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ , tena ca appaṭividdhataṃ pakāsento ‘‘ nanu avocumha … pe … jetavane ’’ ti āha .
EvampiV1.36 ‘‘ jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme viharati ’’ cceva vattabbaṃ , na ‘‘ sāvatthiyan ’’ ti codanaṃ manasi katvā vuttaṃ –
‘‘ gocaragāmanidassanatthan ’’ tiādi .
Avassañcettha gocaragāmakittanaṃ kattabbaṃ .
Tathā hi taṃ yathā jetavanādikittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ , evaṃ gocaragāmakittanampi gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhapayojananti dassento ‘‘ sāvatthivacanenā ’’ tiādimāha .
Tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamapayirupāsanānaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesu sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca gahaṭṭhānuggahakaraṇaṃ , uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha pabbajitānuggahakaraṇaṃ veditabbaṃ .
Karuṇāya upagamanaṃ , na lābhādinimittaṃ .
Paññāya apagamanaṃ , na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāveti .
Dhammikasukhaṃ nāma anavajjasukhaṃ .
Devatānaṃ upakārabahulatā janavivittatāya .
Pacurajanavivittañhi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti .
Tadatthaparinipphādanan ti lokatthanipphādanaṃ , buddhakiccasampādananti attho .
Evamādināti ādi -saddena sāvatthikittanena rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti , jetavanādikittanena dhammakāyassa .
Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ , dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ .
Purimena vā karuṇākiccaṃ , itarena paññākiccaṃ .
Purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ , pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamaṃ dīpeti .
Bhagavā hi sabbasatte paramāya anukampāya anukampati , na ca tattha sinehadosānupatito paramupekkhakabhāvato .
Upekkhako ca na parahitasukhakaraṇe appossukko mahākāruṇikabhāvato .
Tassa mahākāruṇikatāya lokanāthatā , upekkhakatāya attanāthatā .
Tathā hesa bodhisattabhūto mahākaruṇāya sañcoditamānaso sakalalokahitāya ussukkamāpanno mahābhinīhārato paṭṭhāyaM1.41 tadatthanipphādanatthaṃ puññañāṇasambhāre sampādento aparimitaṃ kālaṃ anappakaṃ dukkhamanubhosi , upekkhakatāya sammā patitehi dukkhehi na vikampitatā .
Mahākāruṇikatāya saṃsārābhimukhatā , upekkhakatāya tato nibbindanā .
Tathā upekkhakatāya nibbānābhimukhatā , mahākāruṇikatāya tadadhigamo .
Tathā mahākāruṇikatāya paresaṃ ahiṃsāpanaṃ , upekkhakatāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ .
Mahākāruṇikatāya paraṃ rakkhato attano rakkhaṇaṃ , upekkhakatāya attānaṃ rakkhato paresaṃ rakkhaṇaṃ .
Tenassa attahitāya paṭipannādīsu catutthapuggalabhāvo siddho hoti .
Tathā mahākāruṇikatāya saccādhiṭṭhānassa ca cāgādhiṭṭhānassa ca pāripūrī , upekkhakatāya upasamādhiṭṭhānassa ca paññādhiṭṭhānassa ca pāripūrīV1.37 .
Evaṃ purisuddhāsayappayogassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva rajjasampadādibhavasampattiyā upagamanaṃ , upekkhakatāya tiṇāyapi amaññamānassa tato apagamanaṃ .
Iti suvisuddhaupagamāpagamassa mahākāruṇikatāya lokahitatthameva dānavasena sampattīnaṃ pariccajanā , upekkhakatāya cassa phalassa attano apaccāsīsanā .
Evaṃ samudāgamanato paṭṭhāya acchariyabbhutaguṇasamannāgatassa mahākāruṇikatāya paresaṃ hitasukhatthaṃ atidukkarakāritā , upekkhakatāya kāyampi analaṅkāritā .
Tathā mahākāruṇikatāya carimattabhāve jiṇṇāturamatadassanena sañjātasaṃvego , upekkhakatāya uḷāresu devabhogasadisesu bhogesu nirapekkho mahābhinikkhamanaṃ nikkhami .
Tathā mahākāruṇikatāya ‘‘ kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno ’’ tiādinā ( dī . ni .2.57; saṃ . ni .2.4,10) karuṇāmukheneva vipassanārambho , upekkhakatāya buddhabhūtassa satta sattāhāni vivekasukheneva vītināmanaṃ .
Mahākāruṇikatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā dhammadesanāya appossukkanaṃ āpajjitvāpi mahābrahmuno ajjhesanāpadesena okāsakaraṇaṃ , upekkhakatāya pañcavaggiyādiveneyyānaṃ ananurūpasamudācārepi anaññathābhāvo .
Mahākāruṇikatāya katthaci paṭighātābhāvenassa sabbattha amittasaññābhāvo , upekkhakatāya katthacipi anurodhābhāvena sabbattha sinehasanthavābhāvo .
Mahākāruṇikatāya paresaṃ pasādanā , upekkhakatāyaM1.42 pasannākārehi na vikampanā .
Mahākāruṇikatāya dhammānurāgābhāvena tattha ācariyamuṭṭhiabhāvo , upekkhakatāya sāvakānurāgābhāvena parivāraparikammatābhāvo .
Mahākāruṇikatāya dhammaṃ desetuṃ parehi saṃsaggamupagacchatopi upekkhakatāya na tattha abhirati .
Mahākāruṇikatāya gāmādīnaṃ āsannaṭṭhāne vasatopi upekkhakatāya araññaṭṭhāne eva viharaṇaṃ .
Tena vuttaṃ –
‘‘ purimenassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ dīpetī ’’ ti .
Tan ti tatrāti padaṃ .
‘‘ Desakālaparidīpanan ’’ ti ye desakālā idha viharaṇakiriyāvisesanabhāvena vuttā , tesaṃ paridīpananti dassento ‘‘ yaṃ samayaṃ … pe … dīpetī ’’ ti āha .
Taṃ-saddo hi vuttassa atthassa paṭiniddeso , tasmā idha kālassa desassa vā paṭiniddeso bhavitumarahati , na aññassa .
Ayaṃ tāva tatra-saddassa paṭiniddesabhāve atthavibhāvanā .
Yasmā pana īdisesu ṭhānesu tatra-saddo dhammadesanāvisiṭṭhaṃ desakālañca vibhāveti , tasmā vuttaṃ –
‘‘ bhāsitabbayutte vā desakāle dīpetī ’’ ti .
Tena tatrāti yatra bhagavā dhammadesanatthaṃ bhikkhū ālapati bhāsati , tādise dese , kāle vāti attho .
Na hītiādinā tamevatthaṃ samattheti .
Nanu ca yattha ṭhito bhagavā ‘‘ akālo kho tāvā ’’ tiādināV1.38 bāhiyassa dhammadesanaṃ paṭikkhipi , tattheva antaravīthiyaṃ ṭhito tassa dhammaṃ desesīti ?
Saccametaṃ , adesetabbakāle adesanāya idaṃ udāharaṇaṃ .
Tenevāha –
‘‘ akālo kho tāvā ’’ ti .
Yaṃ pana tattha vuttaṃ –
‘‘ antaragharaṃ paviṭṭhamhā ’’ ti , tampi tassa akālabhāvasseva pariyāyena dassanatthaṃ vuttaṃ .
Tassa hi tadā addhānaparissamena rūpakāye akammaññatā ahosi , balavapītivegena nāmakāye .
Tadubhayassa vūpasamaṃ āgamento papañcaparihāratthaṃ bhagavā ‘‘ akālo kho ’’ ti pariyāyena paṭikkhipi .
Adesetabbadese adesanāya pana udāharaṇaṃ ‘‘ atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi ( saṃ . ni .2.154), vihārapacchāyāyaṃ paññatte āsane nisīdī ’’ ti ( dī . ni .1.363) ca evamādikaṃ idha ādisaddena saṅgahitaṃ .
‘‘ Atha kho so , bhikkhave , bālo idha pubbe nesādo idha pāpāni kammāni karitvā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.251) padapūraṇamatte kho-saddo ,‘‘ dukkhaṃ kho agāravo viharatiM1.43 appatisso ’’ tiādīsu ( a . ni .4.21) avadhāraṇe ,‘‘ kittāvatā nu kho , āvuso , satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṃ nānusikkhantī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.31) ādikālatthe , vākyārambheti attho .
Tattha padapūraṇena vacanālaṅkāramattaṃ kataṃ hoti , ādikālatthena vākyassa upaññāsamattaṃ .
Avadhāraṇatthena pana niyamadassanaṃ , tasmā āmantesi evāti āmantane niyamo dassito hoti .
Bhagavāti lokagarudīpanan ti kasmā vuttaṃ , nanu pubbepi bhagavāsaddassa attho vuttoti ?
Yadipi vutto , taṃ panassa yathāvutte ṭhāne viharaṇakiriyāya kattu visesadassanatthaṃ kataṃ , na āmantanakiriyāya , idha pana āmantanakiriyāya , tasmā tadatthaṃ puna ‘‘ bhagavā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttanti tassatthaṃ dassetuṃ ‘‘ bhagavāti lokagarudīpanan ’’ ti āha .
Tena lokagarubhāvato tadanurūpaṃ paṭipattiṃ patthento attano santikaṃ upagatānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desetuṃ te āmantesīti dasseti .
Kathāsavanayuttapuggalavacanan ti vakkhamānāya cittapariyādānadesanāya savanayoggapuggalavacanaṃ .
Catūsupi parisāsu bhikkhū eva edisānaṃ desanānaṃ visesena bhājanabhūtāti sātisayaṃ sāsanasampaṭiggāhakabhāvadassanatthaṃ idha bhikkhuggahaṇanti dassetvā idāni saddatthaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Tattha bhikkhakoti bhikkhūti bhikkhanadhammatāya bhikkhūti attho .
Bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti buddhādīhi ajjhupagataṃ bhikkhācariyaṃ , uñchācariyaṃ , ajjhupagatattā anuṭṭhitattā bhikkhu .
Yo hi appaṃ vā mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya agārasmā anagāriyaṃ pabbajito , so kasigorakkhādijīvikākappanaṃ hitvā liṅgasampaṭicchanenevaV1.39 bhikkhācariyaṃ ajjhupagatattā bhikkhu , parappaṭibaddhajīvikattā vā vihāramajjhe kājabhattaṃ bhuñjamānopi bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhu , piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāya pabbajjāya ussāhajātattā vā bhikkhācariyaṃ ajjhupagatoti bhikkhūti evamettha attho daṭṭhabbo .
Ādinā nayenāti ‘‘ chinnabhinnapaṭadharoti bhikkhu , bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhu , bhinnattā pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ bhikkhū ’’ tiādinā ( vibha .510) vibhaṅge āgatanayena .
Ñāpaneti avabodhane , paṭivedaneti attho .
BhikkhanasīlatātiM1.44 bhikkhanena jīvanasīlatā , na kasivāṇijjādinā jīvanasīlatā .
Bhikkhanadhammatāti ‘‘ uddissa ariyā tiṭṭhantī ’’ ti ( jā .1.7.59) evaṃ vuttā bhikkhanasabhāvatā , na yācanakohaññasabhāvatā .
Bhikkhane sādhukāritāti ‘‘ uttiṭṭhe nappamajjeyyā ’’ ti ( dha . pa .168) vacanaṃ anussaritvā tattha appamajjanā .
Atha vā sīlaṃ nāma pakatisabhāvo , idha pana tadadhiṭṭhānaṃ .
Dhammoti vataṃ .
Sādhukāritāti sakkaccakāritā ādarakiriyā .
Hīnādhikajanasevitan ti ye bhikkhubhāve ṭhitāpi jātimadādivasena uddhatā unnaḷā , ye ca gihibhāve paresaṃ adhikabhāvampi anupagatattā bhikkhācariyaṃ paramakāruññataṃ maññanti , tesaṃ ubhayesampi yathākkamaṃ ‘‘ bhikkhavo ’’ ti vacanena hīnajanehi daliddehi paramakāruññataṃ pattehi parakulesu bhikkhācariyāya jīvikaṃ kappentehi sevitaṃ vuttiṃ pakāsento uddhatabhāvaniggahaṃ karoti .
Adhikajanehi uḷārabhogakhattiyakulādito pabbajitehi buddhādīhi ājīvavisodhanatthaṃ sevitaṃ vuttiṃ pakāsento dīnabhāvaniggahaṃ karotīti yojetabbaṃ .
Yasmā ‘‘ bhikkhavo ’’ ti vacanaṃ āmantanabhāvato abhimukhīkaraṇaṃ , pakaraṇato sāmatthiyato ca sussusājananaṃ sakkaccasavanamanasikāraniyojanañca hoti , tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘ bhikkhavoti iminā ’’ tiādimāha .
Tattha sādhukaṃ savanamanasikāreti sādhukasavane sādhukamanasikāre ca .
Kathaṃ pana pavattitā savanādayo sādhukaṃ pavattitā hontīti ?
‘‘ Addhā imāya sammāpaṭipattiyā sakalasāsanasampatti hatthagatā bhavissatī ’’ ti ādaragāravayogena kathādīsu aparibhavādinā ca .
Vuttañhi ‘‘ pañcahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ .
Katamehi pañcahi ?
Kathaṃ na paribhoti , kathitaṃ na paribhoti , na attānaṃ paribhoti , avikkhittacitto dhammaṃ suṇāti ekaggacitto , yoniso ca manasikaroti .
Imehi kho , bhikkhave , pañcahi dhammehi samannāgato suṇanto saddhammaṃ bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan ’’ ti ( a . ni .5.151).
Tenevāha –
‘‘ sādhukaṃ savanamanasikārāyattā hi sāsanasampattī ’’ ti .
PubbeV1.40 sabbaparisāsādhāraṇattepi bhagavato dhammadesanāya ‘‘ jeṭṭhaseṭṭhā ’’ tiādinā bhikkhūnaṃ eva āmantane kāraṇaṃ dassetvā idāni bhikkhūM1.45 āmantetvāva dhammadesanāya payojanaṃ dassetuṃ ‘‘ kimatthaṃ pana bhagavā ’’ ti codanaṃ samuṭṭhāpeti .
Tattha aññaṃ cintentāti aññavihitā .
Vikkhittacittāti asamāhitacittā .
Dhammaṃ paccavekkhantāti hiyyo tato paraṃ divasesu vā sutadhammaṃ pati pati manasā avekkhantā .
Bhikkhū āmantetvā dhamme desiyamāne ādito paṭṭhāya desanaṃ sallakkhetuṃ sakkontīti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ te anāmantetvā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhikkhavoti cettha sandhivasena i-kāralopo daṭṭhabbo .
Bhikkhavo itīti ayaṃ iti -saddo hetuparisamāpanādiatthapadatthavipariyāyapakārāvadhāraṇanidassanādianekatthappabhedo .
Tathā hesa ‘‘ ruppatīti kho , bhikkhave , tasmā rūpanti vuccatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.79) hetvatthe dissati .
‘‘ Tasmātiha me , bhikkhave , dhammadāyādā bhavatha , mā āmisadāyādā .
Atthi me tumhesu anukampā .
Kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.19) parisamāpane .
‘‘ Iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.13) ādiatthe .
‘‘ Māgaṇḍiyoti tassa brāhmaṇassa saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanamabhilāpo ’’ tiādīsu ( mahāni .73,75) padatthavipariyāye .
‘‘ Iti kho , bhikkhave , sappaṭibhayo bālo , appaṭibhayo paṇḍito , saupaddavo bālo , anupaddavo paṇḍito , saupasaggo bālo , anupasaggo paṇḍito ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.124) pakāre .
‘‘ Atthi idappaccayā jarāmaraṇanti puṭṭhena satā ,‘ ānanda , atthī ’ tissa vacanīyaṃ .
‘ Kiṃ paccayā jarāmaraṇan ’ ti iti ce vadeyya .
Jātipaccayā jarāmaraṇaṃ iccassa vacanīyan ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.96) avadhāraṇe .
‘‘ Atthīti kho , kaccāna , ayameko anto , natthīti kho , kaccāna , ayaṃ dutiyo anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15; saṃ . ni .3.90) nidassane .
Idhāpi nidassane eva daṭṭhabbo .
Bhikkhavoti hi āmantanākāro .
Tamesa iti-saddo nidasseti ‘‘ bhikkhavoti āmantesī ’’ ti .
Iminā nayena ‘‘ bhaddante ’’ tiādīsupi yathārahaṃ iti-saddassa attho veditabbo .
Pubbe ‘‘ bhagavā āmantesī ’’ ti vuttattā ‘‘ bhagavato paccassosun ’’ tiM1.46 idha ‘‘ bhagavato ’’ ti sāmivacanaṃ āmantanameva sambandhiantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘ bhagavato āmantanaṃ paṭiassosun ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Bhagavato ’’ ti pana idaṃ paṭissavasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘ devadattāya paṭissuṇotī ’’ ti .
Yaṃ nidānaṃ bhāsitanti sambandho .
Imassa suttassa sukhāvagāhaṇatthan ti kamalakuvalayujjalavimalasādurasasalilāya pokkharaṇiyāV1.41 sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanāvilāsasobhitaratanasopānaṃ vippakiṇṇamuttātalasadisavālukācuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya paṭivijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohanatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitassa kathitahasitamadhurassaragehajanavijambhitavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhānaṃ desanāñāṇagambhīrabhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagāhatthaṃ .
Etthāha –
‘‘ kimatthaṃ pana dhammavinayasaṅgahe kayiramāne nidānavacanaṃ , nanu bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabbo ’’ ti ?
Vuccate , desanāya ṭhitiasammosasaddheyyabhāvasampādanatthaṃ .
Kāladesadesakanimittaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca .
Desakālakattuhetunimittehi upanibaddho viya vohāravinicchayo .
Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘ cittapariyādānasuttaṃ , āvuso ānanda , kattha bhāsitan ’’ tiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ vissajjanaṃ karontena dhammabhaṇḍāgārikena ‘‘ evaṃ me sutan ’’ tiādinā imassa suttassa nidānaṃ bhāsitaṃ .
Apica satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ .
Tathāgatassa hi bhagavato pubbacaraṇānumānāgamatakkābhāvato sammāsambuddhabhāvasiddhi .
Na hi sammāsambussa pubbacaraṇādīhi attho atthi sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya ekappamāṇattā ca ñeyyadhammesu .
Tathā ācariyamuṭṭhidhammamacchariyasāsanasāvakānānurāgābhāvato khīṇāsavabhāvasiddhi .
Na hi sabbaso khīṇāsavassa te sambhavantīti suvisuddhassa parānuggahappavatti .
EvaṃM1.47 desakasaṃkilesabhūtānaṃ diṭṭhisīlasampadādūsakānaṃ avijjātaṇhānaṃ accantābhāvasaṃsūcakehi ñāṇappahānasampadābhibyañjanakehi ca sambuddhavisuddhabhāvehi purimavesārajjadvayasiddhi , tato ca antarāyikaniyyānikadhammesu sammohābhāvasiddhito pacchimavesārajjadvayasiddhīti bhagavato catuvesārajjasamannāgamo attahitaparahitappaṭipatti ca nidānavacanena pakāsitā hoti .
Tattha tattha sampattaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanato , idha pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānurūpaṃ ṭhānuppattikappaṭibhānena dhammadesanādīpanatoti yojetabbaṃ .
Tena vuttaṃ –
‘‘ satthusampattippakāsanatthaṃ nidānavacanan ’’ ti .
Tathā sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ .
Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavatoV1.42 natthi niratthakā paṭipatti , attahitatthā vā .
Tasmā paresaṃ eva atthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ , na kapparacanā .
Tayidaṃ satthucaritaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati .
‘‘ Idha pana rūpagarukānaṃ puggalānan ’’ tiādi sabbaṃ purimasadisameva .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sāsanasampattippakāsanatthaṃ nidānavacanan ’’ ti .
Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena vacanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ , tañca desakappamāṇabhāvadassanaṃ heṭṭhā vuttanayānusārena ‘‘ bhagavā ’’ ti ca iminā padena vibhāvitanti veditabbaṃ .
Bhagavāti hi tathāgatassa rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritadosappahānadīpanena vacanena anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇakaruṇādiguṇavisesayogaparidīpanena tato eva sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti .
Idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattanidassanaṃ .
Nikkhittassāti desitassa .
Desanā hi desetabbassa sīlādiatthassa veneyyasantānesu nikkhipanato ‘‘ nikkhepo ’’ ti vuccati .
Suttanikkhepaṃ vicāretvāva vuccamānā pākaṭā hotīti sāmaññato bhagavato desanāya samuṭṭhānassa vibhāgaṃ dassetvā ‘‘ etthāyaṃ desanā evaṃsamuṭṭhānā ’’ ti desanāya samuṭṭhāne dassite suttassa sammadeva nidānaparijānanena vaṇṇanāya suviññeyyattā vuttaṃ .
Tattha yathāM1.48 anekasataanekasahassabhedānipi suttantāni saṃkilesabhāgiyādipaṭṭhānanayavasena soḷasavidhataṃ nātivattanti , evaṃ attajjhāsayādisuttanikkhepavasena catubbidhabhāvanti āha –
‘‘ cattāro hi suttanikkhepā ’’ ti .
Ettha ca yathā attajjhāsayassa aṭṭhuppattiyā ca parajjhāsayapucchāhi saddhiṃ saṃsaggabhedo sambhavati ‘‘ attajjhāsayo ca parajjhāsayo ca , attajjhāsayo ca pucchāvasiko ca , aṭṭhuppattiko ca parajjhāsayo ca , aṭṭhuppattiko ca pucchāvasiko cā ’’ ti ajjhāsayapucchānusandhisabbhāvato , evaṃ yadipi aṭṭhuppattiyā attajjhāsayenapi saṃsaggabhedo sambhavati , attajjhāsayādīhi pana purato ṭhitehi aṭṭhuppattiyā saṃsaggo natthīti na idha niravaseso vitthāranayo sambhavatīti ‘‘ cattāro suttanikkhepā ’’ ti vuttaṃ .
Tadantogadhattā vā sesanikkhepānaṃ mūlanikkhepavasena cattārova dassitā .
Yathādassanañhettha ayaṃ saṃsaggabhedo gahetabboti .
Tatrāyaṃ vacanattho – nikkhipīyatīti nikkhepo , suttaṃ eva nikkhepo suttanikkhepo .
Atha vā nikkhipanaṃ nikkhepo , suttassa nikkhepo suttanikkhepo , suttadesanāti attho .
Attano ajjhāsayo attajjhāsayo , so assa atthi kāraṇabhūtoti attajjhāsayo .
Attano ajjhāsayo etassātiV1.43 vā attajjhāsayo .
Parajjhāsayepi eseva nayo .
Pucchāya vaso pucchāvaso , so etassa atthīti pucchāvasiko .
Suttadesanāvatthubhūtassa atthassa uppatti atthuppatti , atthuppattiyeva aṭṭhuppatti ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā .
Sā etassa atthīti aṭṭhuppattiko .
Atha vā nikkhipīyati suttaṃ etenāti suttanikkhepo , attajjhāsayādi eva .
Etasmiṃ atthavikappe attano ajjhāsayo attajjhāsayo .
Paresaṃ ajjhāsayo parajjhāsayo .
Pucchīyatīti pucchā , pucchitabbo attho .
Pucchāvasena pavattaṃ dhammappaṭiggāhakānaṃ vacanaṃ pucchāvasikaṃ , tadeva nikkhepasaddāpekkhāya pulliṅgavasena vuttaṃ –
‘‘ pucchāvasiko ’’ ti .
Tathā aṭṭhuppatti eva aṭṭhuppattikoti evamettha attho veditabbo .
Apicettha paresaṃ indriyaparipākādikāraṇanirapekkhattā attajjhāsayassa visuṃ suttanikkhepabhāvo yutto kevalaṃ attano ajjhāsayeneva dhammatantiṭṭhapanatthaṃ pavattitadesanattā .
Parajjhāsayapucchāvasikānaṃ pana paresaṃ ajjhāsayapucchānaṃ desanāpavattihetubhūtānaṃ uppattiyaṃ pavattitānaṃM1.49 kathamaṭṭhuppattiyā anavarodho , pucchāvasikaaṭṭhuppattikānaṃ vā parajjhāsayānurodhena pavattitānaṃ kathaṃ parajjhāsaye anavarodhoti ?
Na codetabbametaṃ .
Paresañhi abhinīhāraparipucchādivinimuttasseva suttadesanākāraṇuppādassa aṭṭhuppattibhāvena gahitattā parajjhāsayapucchāvasikānaṃ visuṃ gahaṇaṃ .
Tathā hi brahmajāladhammadāyādasuttādīnaṃ vaṇṇāvaṇṇaāmisuppādādidesanānimittaṃ ‘‘ aṭṭhuppattī ’’ ti vuccati .
Paresaṃ pucchaṃ vinā ajjhāsayaṃ eva nimittaṃ katvā desito parajjhāsayo , pucchāvasena desito pucchāvasikoti pākaṭoyamatthoti .
Attano ajjhāsayeneva kathesīti dhammatantiṭṭhapanatthaṃ kathesi .
Vimuttiparipācanīyā dhammā saddhindriyādayo .
Ajjhāsayan ti adhimuttiṃ .
Khantin ti diṭṭhinijjhānakkhantiṃ .
Manan ti paññatticittaṃ .
Abhinīhāran ti paṇidhānaṃ .
Bujjhanabhāvan ti bujjhanasabhāvaṃ , paṭivijjhanākāraṃ vā .
Rūpagarukānan ti pañcasu ārammaṇesu rūpārammaṇagarukā rūpagarukā .
Cittena rūpaninnā rūpapoṇā rūpapabbhārā rūpadassanappasutā rūpena ākaḍḍhitahadayā , tesaṃ rūpagarukānaṃ .
Paṭisedhatthoti paṭikkhepattho .
Kassa pana paṭikkhepatthoti ?
Kiriyāpadhānañhi vākyaṃ , tasmā ‘‘ na samanupassāmī ’’ ti samanupassanākiriyāpaṭisedhattho .
Tenāha –
‘‘ imassa pana padassā ’’ tiādi .
Yo paro na hoti , so attāti lokasamaññāmattasiddhaṃ sattasantānaṃ sandhāya –
‘‘ ahan ’’ ti satthā vadati , na bāhirakaparikappitaṃ ahaṃkāravisayaṃ ahaṃkārassa bodhimūleyeva samucchinnattā .
Lokasamaññānatikkamantā eva hi buddhānaṃ lokiye visaye desanāpavatti .
Bhikkhaveti ālapane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
Aññanti apekkhāsiddhattā aññatthassaV1.44 ‘‘ idāni vattabbaitthirūpato aññan ’’ ti āha .
Ekampi rūpan ti ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ .
Samaṃ visamaṃ sammā yāthāvato anu anu passatīti samanupassanā , ñāṇaṃ .
Saṃkilissanavasena anu anu passatīti samanupassanā , diṭṭhi .
No niccatoti ettha iti -saddo ādiattho , evamādikoti attho .
Tena ‘‘ dukkhato samanupassatī ’’ ti evamādīni saṅgaṇhāti .
Olokentopīti devamanussavimānakapparukkhamaṇikanakādigatāni rūpāni anavasesaṃ sabbaññutaññāṇena olokentopi .
Sāmaññavacanopi yaṃ-saddo ‘‘ ekarūpampī ’’ ti rūpassaM1.50 adhigatattā rūpavisayo icchitoti ‘‘ yaṃ rūpan ’’ ti vuttaṃ .
Tathā purisasaddo pariyādiyitabbacittapuggalavisayoti rūpagarukassāti visesitaṃ .
Gahaṇaṃ ‘‘ khepanan ’’ ti ca adhippetaṃ , pariyādānañca uppattinivāraṇanti āha –
‘‘ catubhūmakakusalacittan ’’ ti .
Tañhi rūpaṃ tādisassa parittakusalassapi uppattiṃ nivāreti , kimaṅgaṃ pana mahaggatānuttaracittassāti lokuttarakusalacittassapi uppattiyā nivāraṇaṃ hotuṃ samatthaṃ , lokiyakusaluppattiyā nivārakatte vattabbameva natthīti ‘‘ catubhūmakakusalacittaṃ pariyādiyitvā ’’ ti vuttaṃ .
Na hi kāmaguṇassādappasutassa purisassa dānādivasena savipphārikā kusaluppatti sambhavati .
Gaṇhitvā khepetvāti attānaṃ assādetvā pavattamānassa akusalacittassa paccayo hontaṃ pavattinivāraṇena muṭṭhigataṃ viya gahetvā anuppādanirodhena khepetvā viya tiṭṭhati .
Tāva mahati lokasannivāse tassa pariyādiyaṭṭhānaṃ avicchedato labbhatīti āha –
‘‘ tiṭṭhatī ’’ ti yathā ‘‘ pabbatā tiṭṭhanti , najjo sandantī ’’ ti .
Tenāha –
‘‘ idha ubhayampi vaṭṭatī ’’ tiādi .
Yathayidan ti sandhivasena ākārassa rassattaṃ yakārāgamo cāti āha –
‘‘ yathā idan ’’ ti .
Itthiyā rūpan ti itthisarīragataṃ tappaṭibaddhañca rūpāyatanaṃ .
Paramatthassa niruḷho , paṭhamaṃ sādhāraṇato saddasatthalakkhaṇāni vibhāvetabbāni , pacchā asādhāraṇatoti tāni pāḷivasena vibhāvetuṃ –
‘‘ ruppatīti kho … pe … veditabban ’’ ti āha .
Tattha ruppatīti sītādivirodhipaccayehi vikāraṃ āpādīyati , āpajjatīti vā attho .
Vikāruppatti ca virodhipaccayasannipāte visadisuppatti vibhūtatarā , kuto panāyaṃ visesoti ce ?
‘‘ Sītenā ’’ tiādivacanato .
Evañca katvā vedanādīsu anavasesarūpasamaññā sāmaññalakkhaṇanti sabbarūpadhammasādhāraṇaṃ rūppanaṃ .
Idāni atthuddhāranayena rūpasaddaṃ saṃvaṇṇento ‘‘ ayaṃ panā ’’ tiādimāha .
Rūpakkhandhe vattatīti ‘‘ oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā ’’ tiādivacanato ( ma . ni .1.361;2.113;3.86,89; vibha .2).
Rūpūpapattiyāti ettha rūpabhavo rūpaṃ uttarapadalopena .
Rūpabhavūpapattiyāti ayañhettha attho .
Kasiṇanimitteti pathavīkasiṇādisaññite paṭibhāganimitte .
Rūppati attano phalassa sabhāvaṃ karotīti rūpaṃ , sabhāvahetūtiV1.45M1.51 āha –
‘‘ sarūpā … pe … ettha paccaye ’’ ti .
Karacaraṇādiavayavasaṅghātabhāvena rūpīyati nirūpīyatīti rūpaṃ , rūpakāyoti āha –
‘‘ ākāso … pe … ettha sarīre ’’ ti .
Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ , vaṇṇāyatanaṃ .
Ārohapariṇāhādibhedarūpagataṃ saṇṭhānasampattiṃ nissāya pasādaṃ āpajjamāno rūpappamāṇoti vuttoti āha –
‘‘ ettha saṇṭhāne ’’ ti .
Piyarūpan tiādīsu sabhāvattho rūpasaddo .
Ādisaddena rūpajjhānādīnaṃ saṅgaho .
‘‘ Rūpī rūpāni passatī ’’ ti ettha ajjhattaṃ kesādīsu parikammasaññāvasena paṭiladdharūpajjhānaṃ rūpaṃ , taṃ assa atthīti rūpīti vutto .
Itthiyā catusamuṭṭhāne vaṇṇeti itthisarīrapariyāpannameva rūpaṃ gahitaṃ , tappaṭibaddhavatthālaṅkārādirūpampi pana purisacittassa pariyādāyakaṃ hotīti dassetuṃ –
‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Gandhavaṇṇaggahaṇena vilepanaṃ vuttaṃ .
Kāmaṃ ‘‘ asukāya itthiyā pasādhanan ’’ ti sallakkhitassa akāyappaṭibaddhassapi vaṇṇo paṭibaddhacittassa purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭheyya , taṃ pana na ekantikanti ekantikaṃ dassento ‘‘ kāyappaṭibaddho ’’ tiāha .
Upakappatīti cittassa pariyādānāya upakappati .
Purimassevāti pubbe vuttaatthasseva daḷhīkaraṇatthaṃ vuttaṃ yathā ‘‘ dvikkhattuṃ bandhaṃ subandhan ’’ ti .
Nigamanavasena vā etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Opammavasena vuttan ti ‘‘ yaṃ evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’’ ti sakalamevidaṃ purimavacanaṃ upamāvasena vuttaṃ , tattha pana upamābhūtaṃ atthaṃ dassetuṃ –
‘‘ yathayidaṃ … pe … itthirūpan ’’ ti vuttaṃ .
Pariyādāne ānubhāvo sambhavo pariyādānānubhāvo , tassa dassanavasena vuttaṃ .
Idaṃ pana ‘‘ itthirūpan ’’ tiādivacanaṃ pariyādānānubhāve sādhetabbe dīpetabbe vatthu kāraṇaṃ .
Nāgo nāma so rājā , dīghadāṭhikattā pana ‘‘ mahādāṭhikanāgarājā ’’ ti vutto .
Asaṃvaraniyāmenāti cakkhudvārikena asaṃvaranīhārena .
Nimittaṃ gahetvāti rāguppattihetubhūtaṃ rūpaṃ subhanimittaṃ gahetvā .
Visikādassanaṃ gantvāti sivathikadassanaṃ gantvā .
Tattha hi ādīnavānupassanā ijjhati .
Vatthulobhena kuto tādisāya maraṇanti asaddahanto ‘‘ mukhaṃ tumhākaṃ dhūmavaṇṇan ’’ ti te daharasāmaṇere uppaṇḍento vadati .
Ratanattaye suppasannattā kākavaṇṇatissādīhi visesanatthañca so tissamahārājā saddhāsaddena visesetvā vuccati .
Daharassa cittaṃ pariyādāyaM1.52 tiṭṭhatīti adhikāravasena vuttaṃ .
Niṭṭhituddesakiccoti gāme asappāyarūpadassanaṃ imassa anatthāya siyāti ācariyena nivāritagāmappaveso pacchā niṭṭhituddesakicco hutvā ṭhito .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atthakāmānaṃ vacanaṃ aggahetvā ’’ tiV1.46 .
Nivatthavatthaṃ sañjānitvāti attanā diṭṭhadivase nivatthavatthaṃ tassā matadivase sivathikadassanatthaṃ gatena laddhaṃ sañjānitvā .
Evampīti evaṃ maraṇasampāpanavasenapi .
Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathāya anuttānatthadīpanā .
Nettinayavaṇṇanā
Idāni pakaraṇanayena pāḷiyā atthavaṇṇanaṃ karissāma .
Sā pana atthasaṃvaṇṇanā yasmā desanāya samuṭṭhānappayojanabhājanesu piṇḍatthesu ca niddhāritesu sukarā hoti suviññeyyā ca , tasmā suttadesanāya samuṭṭhānādīni paṭhamaṃ niddhārayissāma .
Tattha samuṭṭhānaṃ nāma desanānidānaṃ , taṃ sādhāraṇamasādhāraṇanti duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikasamuṭṭhānaṃ nāma lokanāthassa mahākaruṇā .
Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī ’’ tiādi ( ma . ni .1.283; mahāva .9; saṃ . ni .1.173).
Ettha ca hetāvatthāyapi mahākaruṇāya saṅgaho daṭṭhabbo yāvadeva saṃsāramahoghato saddhammadesanāhatthadānehi sattasantāraṇatthaṃ taduppattito .
Yathā ca mahākaruṇā , evaṃ sabbaññutaññāṇaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya abbhantarasamuṭṭhānabhāvena vattabbā .
Sabbañhi ñeyyadhammaṃ tesaṃ desetabbākāraṃ sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānanto bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti .
Bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatibrahmuno ajjhesanaṃ .
Tadajjhesanuttarakālañhi dhammagambhīratāpaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭippassambhetvā dhammassāmī dhammadesanāya ussāhajāto ahosi .
Asādhāraṇampi abbhantarabāhirabhedato duvidhameva .
Tattha abbhantaraṃ yāya mahākaruṇāya yena ca desanāñāṇenaM1.53 idaṃ suttaṃ pavattitaṃ , tadubhayaṃ veditabbaṃ .
Bāhiraṃ pana rūpagarukānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayo .
Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva .
Payojanampi sādhāraṇāsādhāraṇato duvidhaṃ .
Tattha sādhāraṇaṃ yāva anupādāparinibbānaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya .
Tenevāha –
‘‘ etadatthā kathā , etadatthā mantanā ’’ tiādi .
Asādhāraṇaṃ pana tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpe chandarāgassa jahāpanaṃ , ubhayampetaṃ bāhirameva .
Sace pana veneyyasantānagatampi desanābalasiddhisaṅkhātaṃ payojanaṃ adhippāyasamijjhanabhāvato yathādhippetatthasiddhiyā mahākāruṇikassa bhagavatopi payojanamevāti gaṇheyya , iminā pariyāyenassa abbhantaratāpi siyā .
ApicaV1.47 tesaṃ rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ vijjamānassa ādīnavassa yāthāvato anavabodho imissā desanāya samuṭṭhānaṃ , tadavabodho payojanaṃ .
So hi imāya desanāya bhagavantaṃ payojeti tannipphādanaparāyaṃ desanāti katvā .
Yañhi desanāya sādhetabbaṃ phalaṃ , taṃ ākaṅkhitabbattā desakaṃ desanāya payojetīti payojananti vuccati .
Tathā tesaṃ puggalānaṃ tadaññesañca veneyyānaṃ rūpamukhena pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavadassanañcettha payojanaṃ .
Tathā saṃsāracakkanivattisaddhammacakkappavattisassatādimicchāvādanirākaraṇaṃ sammāvādapurekkhāro akusalamūlasamūhananaṃ kusalamūlasamāropanaṃ apāyadvārapidahanaṃ saggamaggadvāravivaraṇaṃ pariyuṭṭhānavūpasamanaṃ anusayasamugghātanaṃ ‘‘ mutto mocessāmī ’’ ti purimapaṭiññāvisaṃvādanaṃ tappaṭipakkhamāramanorathavisaṃvādanaṃ titthiyadhammanimmathanaṃ buddhadhammapatiṭṭhāpananti evamādīnipi payojanāni idha veditabbāni .
Yathā te puggalā rūpagarukā , evaṃ tadaññe ca sakkāyagarukā sakkāyasmiṃ allīnā saṅkhatadhammānaṃ sammāsambuddhassa ca paṭipattiṃ ajānantā asaddhammassavanasādhāraṇaparicariyamanasikāraparā saddhammassavanadhāraṇaparicayappaṭivedhavimukhā ca bhavavippamokkhesino veneyyā imissā desanāya bhājanaṃ .
PiṇḍattāM1.54 cettha rūpaggahaṇena rūpadhāturūpāyatanarūpakkhandhapariggaṇhanaṃ rūpamukhena catudhammānaṃ vaṭṭattayavicchedanūpāyo āsavoghādivivecanaṃ abhinandananivāraṇasaṅgatikkamo vivādamūlapariccāgo sikkhattayānuyogo pahānattayadīpanā samathavipassanānuṭṭhānaṃ bhāvanāsacchikiriyāsiddhīti evamādayo veditabbā .
Ito paraṃ pana soḷasa hārā dassetabbā .
Tattha ‘‘ rūpan ’’ ti sahajātā tassa nissayabhūtā tappaṭibaddhā ca sabbe rūpārūpadhammā taṇhāvajjā dukkhasaccaṃ .
Taṃsamuṭṭhāpikā tadārammaṇā ca taṇhā samudayasaccaṃ .
Tadubhayesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ .
Nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ .
Tattha samudayena assādo , dukkhena ādīnavo , magganirodhehi nissaraṇaṃ , rūpārammaṇassa akusalacittassa kusalacittassa ca pariyādānaṃ phalaṃ .
Yañhi desanāya sādhetabbaṃ payojanaṃ , taṃ phalanti vuttovāyamattho .
Tadatthaṃ hidaṃ suttaṃ bhagavatā desitanti .
Yathā taṃ kusalacittaṃ na pariyādiyati , evaṃ paṭisaṅkhānabhāvanābalapariggahitā indriyesu guttadvāratā upāyo .
Purisassa kusalacittapariyādānenassa rūpassa aññarūpāsādhāraṇatādassanāpadesena atthakāmehiV1.48 tato cittaṃ sādhukaṃ rakkhitabbaṃ .
Ayamettha bhagavato āṇattīti ayaṃ desanāhāro .
Assādādisandassanavibhāvanalakkhaṇo hi desanāhāro .
Vuttañhetaṃ nettippakaraṇe –
‘‘ Assādādīnavatā , nissaraṇampi ca phalaṃ upāyo ca ;
Āṇattī ca bhagavato , yogīnaṃ desanāhāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Desīyati saṃvaṇṇīyati etāya suttatthoti desanā , desanāya sahacaraṇato vā desanā .
Nanu ca aññepi hārā desanāsaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanāto desanāya sahacārino vāti ?
Saccametaṃ , ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamāno desanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati , na tathāpare .
Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanarahitā suttadesanā atthi .
Kiṃ pana tesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro , udāhuM1.55 ekaccānanti ?
Niravasesānaṃyeva .
Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni , tattha vattabbameva natthi .
Yattha pana ekadesena āgatāni , na ca sarūpena , tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo .
Sayaṃ samantacakkhubhāvato taṃdassanena sabhāvato ca ‘‘ ahan ’’ ti vuttaṃ .
Bhikkhanasīlatādiguṇayogato abhimukhīkaraṇatthañca ,‘‘ bhikkhave ’’ ti vuttaṃ .
Attābhāvato aparatādassanatthañca ‘‘ aññan ’’ ti vuttaṃ .
Ekassa anupalabbhadassanatthaṃ anekabhāvappaṭisedhanatthañca ‘‘ ekarūpampī ’’ ti vuttaṃ .
Tādisassa rūpassa abhāvato adassanato ca ‘‘ na samanupassāmī ’’ ti vuttaṃ .
Tassa paccāmasanato aniyamato ca ‘‘ yan ’’ ti vuttaṃ .
Idāni vuccamānākāraparāmasanato tadaññākāranisedhanato ca ‘‘ evan ’’ ti vuttaṃ .
Visabhāgindriyavatthuto sabhāgavatthusmiṃ tadabhāvato ca ‘‘ purisassā ’’ ti vuttaṃ .
Nimittaggāhassa vatthubhāvato tathā parikappitattā ca ‘‘ cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’’ ti vuttaṃ .
Evanti vuttākāraparāmasanatthañceva nidassanatthañca ‘‘ yathā ’’ ti vuttaṃ .
Attano paccakkhabhāvato bhikkhūnaṃ paccakkhakaraṇatthañca ‘‘ idan ’’ ti vuttaṃ .
Itthisantānapariyāpannato tappaṭibaddhabhāvato ca ‘‘ itthirūpan ’’ ti vuttanti evaṃ anupadavicayato vicayo hāro .
Vicīyanti etena , ettha vā padapañhādayoti vicayo , viciti eva vā tesanti vicayo .
Padapucchāvissajjanapubbāparānuggahanaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavasena pavicayalakkhaṇo hi vicayo hāro .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ YaṃV1.49 pucchitañca vissajjitañca , suttassa yā ca anugīti ;
Suttassa yo pavicayo , hāro vicayoti niddiṭṭho ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Anādimati saṃsāre itthipurisānaṃ aññamaññarūpābhirāmatāya ‘‘ itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatī ’’ ti yujjatīti ayaṃ yuttihāro .
Byañjanatthānaṃ yuttāyuttavibhāgavibhāvanalakkhaṇo hi yuttihāro .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Sabbesaṃ hārānaṃ , yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ ;
Yuttāyuttiparikkhā , hāro yuttīti niddiṭṭho ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
YuttītiM1.56 ca upapatti sādhanayutti , idha pana yuttivicāraṇā yutti uttarapadalopena ‘‘ rūpabhavo rūpan ’’ ti yathā .
Yuttisahacaraṇato vā yutti .
Itthirūpaṃ ayoniso olokiyamānaṃ indriyesu aguttadvāratāya padaṭṭhānaṃ , sā kusalānaṃ dhammānaṃ abhāvanāya padaṭṭhānaṃ , sā sabbassapi saṃkilesapakkhassa parivuddhiyā padaṭṭhānaṃ .
Byatirekato pana itthirūpaṃ yoniso olokiyamānaṃ satipaṭṭhānabhāvanāya padaṭṭhānaṃ , sā bojjhaṅgānaṃ bhāvanāpāripūriyā padaṭṭhānaṃ , sā vijjāvimuttīnaṃ pāripūriyā padaṭṭhānaṃ , kusalassa cittassa pariyādānaṃ sammohābhinivesassa padaṭṭhānaṃ , so saṅkhārānaṃ padaṭṭhānaṃ , saṅkhārā viññāṇassāti sabbaṃ āvattati bhavacakkaṃ .
Byatirekato pana kusalassa cittassa apariyādānaṃ tesaṃ tesaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya pāripūriyā padaṭṭhānanti ayaṃ tāva avisesato nayo .
Visesato pana sīlassa apariyādānaṃ avippaṭisārassa padaṭṭhānaṃ , avippaṭisāro pāmojjassātiādinā yāva anupādāparinibbānaṃ netabbaṃ .
Ayaṃ padaṭṭhāno hāro .
Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme tesañca padaṭṭhānabhūteti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo hi padaṭṭhāno hāro .
Vuttañcetaṃ –
‘‘ Dhammaṃ deseti jino , tassa ca dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ ;
Iti yāva sabbadhammā , eso hāro padaṭṭhāno ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Padaṭṭhānan tiV1.50 āsannakāraṇaṃ .
Idha pana padaṭṭhānavicāraṇā padaṭṭhānotiādi yuttihāre vuttanayeneva veditabbaṃ .
Ekarūpan ti ca rūpāyatanaggahaṇena channampi bāhirānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ bāhirāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā .
Cittan ti manāyatanaggahaṇena channampi ajjhattikānaṃ āyatanānaṃ gahaṇaṃ ajjhattikāyatanabhāvena ekalakkhaṇattā .
Evaṃ khandhadhātādivasenapi ekalakkhaṇatā vattabbā .
Ayaṃ lakkhaṇo hāro .
Lakkhīyanti etena , ettha vā ekalakkhaṇadhammā avuttāpi ekaccavacanenāti lakkhaṇo .
Sutte anāgatepi dhamme vuttappakāre āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā , so lakkhaṇo hāro .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ VuttamhiM1.57 ekadhamme , ye dhammā ekalakkhaṇā keci ;
Vuttā bhavanti sabbe , so hāro lakkhaṇo nāmā ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Nidāne imissā desanāya rūpagarukānaṃ puggalānaṃ rūpasmiṃ anādīnavadassitā vuttā ,‘‘ kathaṃ nu kho ime imaṃ desanaṃ sutvā rūpe ādīnavadassanamukhena sabbasmimpi khandhapañcake sabbaso chandarāgaṃ pahāya sakalavaṭṭadukkhato mucceyyuṃ , pare ca tattha patiṭṭhāpeyyun ’’ ti ayamettha bhagavato adhippāyo .
Padanibbacanaṃ niruttaṃ , taṃ ‘‘ evan ’’ tiādinidānapadānaṃ ‘‘ nāhan ’’ tiādipāḷipadānañca aṭṭhakathāyaṃ tassā līnatthavaṇṇanāya ca vuttanayānusārena sukarattā na vitthārayimha .
Padapadatthadesanādesanānikkhepasuttasandhivasena pañcavidhā sandhi .
Tattha padassa padantarena sambandho padasandhi .
Padatthassa padatthantarena sambandho padatthasandhi , yo ‘‘ kiriyākārakasambandho ’’ ti vuccati .
Nānānusandhikassa suttassa taṃtaṃanusandhīhi sambandho , ekānusandhikassa ca pubbāparasambandho desanāsandhi , yā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ pucchānusandhi , ajjhāsayānusandhi , yathānusandhī ’’ ti tidhā vibhattā .
Ajjhāsayo cettha attajjhāsayo parajjhāsayoti dvidhā veditabbo .
Desanānikkhepasandhi catunnaṃ suttanikkhepānaṃ vasena veditabbā .
Suttasandhi idha paṭhamanikkhepavaseneva veditabbā .
‘‘ Kasmā panettha idameva cittapariyādānasuttaṃ paṭhamaṃ nikkhittan ’’ ti nāyamanuyogo katthaci na pavattati .
Apica ime sattā anādimati saṃsāre paribbhamantā itthipurisā aññamaññesaṃ pañcakāmaguṇasaṅkhātarūpābhirāmā , tattha itthī purisassa rūpe sattā giddhā gadhitā laggā laggitā āsattā , sā cassā tattha āsatti dubbivecanīyāV1.51 .
Tathā puriso itthiyā rūpe , tattha ca dassanasaṃsaggo garutaro itaresañca mūlabhūto .
Teneva hi bhagavā ‘‘ kathaṃ nu kho mātugāme paṭipajjitabban ’’ ti ( dī . ni .2.203) puṭṭho ‘‘ adassanamevā ’’ ti avoca .
Tasmā bhagavā pañcasu kāmaguṇesu rūpe chandarāgahāpanatthaṃ idameva suttaṃ paṭhamaṃ desesi .
Nibbānādhigamāya paṭipattiyā ādi resā paṭipattīti .
Yaṃ pana ekissā desanāya desanantarena saṃsandanaṃ , ayampi desanāsandhi .
Sā idha evaṃ veditabbā .
‘‘ Nāhaṃ , bhikkhave … pe … tiṭṭhatī ’’ ti ayaṃ desanā .
‘‘ Ye kho , bhikkhave , cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyāM1.58 , tañce bhikkhu abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati , tassa taṃ abhinandato abhivadato ajjhosāya tiṭṭhato uppajjanti aneke pāpakā akusalā dhammā ’’ ti ( saṃ . ni .4.118) imāya desanāya saṃsandati .
Tathā ‘‘ rūpe maññati , rūpesu maññati , rūpato maññati , rūpaṃ ‘ me ’ ti maññati .
Rūpaṃ , bhikkhave , anabhijānaṃ aparijānaṃ avirājayaṃ appajahaṃ abhabbo dukkhakkhayāyā ’’ ti ( saṃ . ni .4.112) evamādīhi desanāhi saṃsandatīti ayaṃ catubyūho hāro .
Viyūhīyanti vibhāgena piṇḍīyanti etena , ettha vāti byūho , nibbacanādīnaṃ catunnaṃ byūhoti catubyūho , catunnaṃ vā byūho etthāti catubyūho .
Nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāgalakkhaṇo hi catubyūho hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Neruttamadhippāyo , byañjanamatha desanānidānañca ;
Pubbāparānusandhī , eso hāro catubyūho ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
‘‘ Nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ … pe … itthirūpan ’’ ti etena ayonisomanasikāro dīpito .
Yaṃ tattha cittaṃ pariyādiyati , tena yonisomanasikāro .
Tattha ayonisomanasikaroto taṇhāvijjā parivaḍḍhanti , tāsu taṇhāgahaṇena nava taṇhāmūlakā dhammā āvaṭṭanti , avijjāgahaṇena avijjāmūlakaṃ sabbaṃ bhavacakkaṃ āvaṭṭati , yonisomanasikāraggahaṇena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā āvaṭṭanti , catubbidhañca sampatticakkanti .
Ayaṃ āvaṭṭo hāro .
Āvaṭṭayanti etena , ettha vā sabhāgavisabhāgā ca dhammā , tesaṃ vā āvaṭṭananti āvaṭṭo .
Desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgāsabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo hi āvaṭṭo hāro .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Ekamhi padaṭṭhāne , pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ ;
Āvaṭṭati paṭipakkhe , āvaṭṭo nāma so hāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
RūpaṃV1.52 catubbidhaṃ kammasamuṭṭhānaṃ , cittasamuṭṭhānaṃ , utusamuṭṭhānaṃ , āhārasamuṭṭhānaṃ , tathā iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattanti .
Idha pana iṭṭhaṃ adhippetaṃ .
Cittaṃ kusalacittamettha veditabbaṃ .
Taṃ kāmāvacaraṃ , rūpāvacaraṃ , arūpāvacaraṃ , lokuttaranti catubbidhaṃ .
Vedanādisampayuttadhammabhedato anekavidhantiM1.59 ayaṃ vibhattihāro .
Vibhajīyanti etena , ettha vā sādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ bhūmiyoti vibhatti .
Vibhajanaṃ vā etesaṃ bhūmiyoti vibhatti .
Saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito vibhajanalakkhaṇo hi vibhattihāro .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Dhammañca padaṭṭhānaṃ , bhūmiñca vibhajjate ayaṃ hāro ;
Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Itthirūpaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhati ayoniso manasikaroto , yoniso manasikaroto na pariyādiyati susaṃvutindriyattā sīlesu samāhitassāti ayaṃ parivatto hāro .
Paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā , ettha vā sutte vuttadhammā , parivattanaṃ vā tesanti parivatto .
Niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo hi parivatto hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Kusalākusale dhamme , niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca ;
Parivattati paṭipakkhe , hāro parivattano nāmā ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Bhikkhave , samaṇā pabbajitāti pariyāyavacanaṃ .
Aññaṃ paraṃ kiñcīti pariyāyavacanaṃ .
Rūpaṃ vaṇṇaṃ cakkhuviññeyyanti pariyāyavacanaṃ .
Samanupassāmi olokessāmi jānāmīti pariyāyavacanaṃ .
Evaṃ itthaṃ imaṃ pakāranti pariyāyavacanaṃ .
Purisassa puggalassāti pariyāyavacanaṃ .
Cittaṃ viññāṇaṃ manoti pariyāyavacanaṃ .
Pariyādāya gahetvā khepetvāti pariyāyavacanaṃ .
Tiṭṭhati dharati ṭhātīti pariyāyavacanaṃ .
Yathā yena pakārena yenākārenāti pariyāyavacanaṃ .
Itthī nārī mātugāmoti pariyāyavacananti ayaṃ vevacano hāro .
Vividhaṃ vacanaṃ ekassevatthassa vācakametthāti vivacanaṃ , vivacanameva vevacanaṃ .
Vividhaṃ vuccati etena atthoti vā vivacanaṃ , vivacanameva vevacanaṃ .
Ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddappayojanalakkhaṇo hi vevacano hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ VevacanāniV1.53 bahūni tu , sutte vuttāni ekadhammassa ;
Yo jānāti suttavidū , vevacano nāma so hāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
RūpaṃM1.60 kāḷasāmādivasena anekadhā paññattaṃ .
Puriso khattiyādivasena anekadhā paññatto .
Cittaṃ parittamahaggatādivasena anekadhā paññattaṃ .
‘‘ Pariyādāyā ’’ ti ettha pariyādānaṃ pariyādāyakānaṃ pāpadhammānaṃ vasena vītikkamapariyuṭṭhānādinā ca anekadhā paññattaṃ .
Ayaṃ paññattihāro .
Pakārehi , pabhedato vā ñāpīyanti iminā , ettha vā atthāti paññatti .
Ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo hi paññattihāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Ekaṃ bhagavā dhammaṃ , paññattīhi vividhāhi deseti ;
So ākāro ñeyyo , paññattī nāma so hāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Virodhipaccayasamavāye visadisuppattiruppanavaṇṇavikārāpattiyā taṃsamaṅgino hadayaṅgatabhāvappakāsanaṃ rūpaṭṭhoti aniccatāmukhena otaraṇaṃ , aniccassa pana dukkhattā dukkhatāmukhena , dukkhassa ca anattakattā suññatāmukhena otaraṇaṃ .
Cittaṃ manoviññāṇadhātu , tassā pariyādāyikā taṇhā tadekaṭṭhā ca pāpadhammā dhammadhātūti dhātumukhena otaraṇaṃ .
Evaṃ khandhāyatanādimukhehipi otaraṇaṃ vattabbanti ayaṃ otaraṇo hāro .
Otārīyanti anuppavesīyanti etena , ettha vā suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsūti otaraṇo .
Paṭiccasamuppādādimukhena suttatthassa otaraṇalakkhaṇo hi otaraṇo hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yo ca paṭiccuppādo , indriyakhandhā ca dhātuāyatanā ;
Etehi otarati yo , otaraṇo nāma so hāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Nāhaṃ , bhikkhave … pe … samanupassāmīti ārambho .
Evaṃ purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti padasuddhi , na pana ārambhasuddhi .
Yathayidan tiādi padasuddhi ceva ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro .
Sodhīyanti samādhīyanti etena , ettha vā sutte padapadatthapañhārambhāti sodhano .
Sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo hi sodhano hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ VissajjitamhiV1.54 pañhe , gāthāyaṃ pucchitāyamārabbha ;
Suddhāsuddhaparikkhā , hāro so sodhano nāmā ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Aññan tiM1.61 sāmaññato adhiṭṭhānaṃ kassaci visesassa anāmaṭṭhattā .
Ekarūpampīti taṃ avikappetvā visesavacanaṃ .
Yathayidan ti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ aniyamavacanabhāvato .
Itthirūpan ti taṃ avikappetvā visesavacananti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro .
Adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti etena , ettha vā sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappenāti adhiṭṭhāno .
Suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavaseneva sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo hi adhiṭṭhāno hāro .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ Ekattatāya dhammā , yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā ;
Tena vikappayitabbā , eso hāro adhiṭṭhāno ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Rūpassa kammāvijjādayo kammacittādayo ca hetu .
Samanupassanāya āvajjanādayo .
Kusalassa cittassa yoniso manasikārādayo .
Pariyādāyāti ettha pariyādānassa ayonisomanasikārādayoti ayaṃ parikkhāro hāro .
Parikaroti abhisaṅkharoti phalanti parikkhāro , hetu paccayo ca .
Parikkhāraṃ ācikkhatīti parikkhāro , hāro .
Parikkhāravisayattā , parikkhārasahacaraṇato vā parikkhāro .
Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhātahetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo hi parikkhāro hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Ye dhammā yaṃ dhammaṃ , janayantippaccayā paramparato ;
Hetumavakaḍḍhayitvā , eso hāro parikkhāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhatīti ettha pariyādāyikā visesato taṇhāvijjā veditabbā tāsaṃ vasena pariyādānasambhavato .
Tāsu taṇhāya rūpamadhiṭṭhānaṃ , avijjāya arūpaṃ .
Visesato taṇhāya samatho paṭipakkho , avijjāya vipassanā .
Samathassa cetovimutti , phalavipassanāya paññāvimutti .
Tathā hi tā rāgavirāgā avijjāvirāgāti visesetvā vuccantīti ayaṃ samāropano hāro .
Samāropīyanti etena , ettha vā padaṭṭhānādimukhena dhammāti samāropano .
Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo hi samāropano hāro .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ YeV1.55M1.62 dhammā yaṃ mūlā , ye cekatthā pakāsitā muninā ;
Te samāropayitabbā , esa samāropano hāro ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Ettāvatā ca –
‘‘ Desanā vicayo yutti , padaṭṭhāno ca lakkhaṇo ;
Catubyūho ca āvaṭṭo , vibhatti parivattano .
Vevacano ca paññatti , otaraṇo ca sodhano ;
Adhiṭṭhāno parikkhāro , samāropano soḷaso ’’ ti .( netti .1 uddesavāra )–
Evaṃ vuttā soḷasa hārā dassitāti veditabbā .
Harīyanti etehi , ettha vā suttageyyādivisayā aññāṇasaṃsayavipallāsāti hārā .
Haranti vā sayaṃ tāni , haraṇamattameva vāti hārā phalūpacārena .
Atha vā harīyanti voharīyanti dhammasaṃvaṇṇakadhammappaṭiggāhakehi dhammassa dānaggahaṇavasenāti hārā .
Atha vā hārā viyāti hārā .
Yathā hi anekaratanāvalisamūho hārasaṅkhāto attano avayavabhūtaratanasamphassehi samupajaniyamānahilādasukho hutvā tadupabhogijanasarīrasantāpaṃ nidāghapariḷāhūpajanitaṃ vūpasameti , evameva tepi nānāvidhaparamattharatanappabandhā saṃvaṇṇanāvisesā attano avayavabhūtaparamattharatanādhigamena samuppādiyamānanibbutisukhā dhammappaṭiggāhakajanahadayaparitāpaṃ kāmarāgādikilesahetukaṃ vūpasamentīti .
Atha vā hārayanti aññāṇādinīhāraṃ apagamaṃ karonti ācikkhantīti vā hārā .
Atha vā sotujanacittassa haraṇato ramaṇato ca hārā niruttinayena yathā ‘‘ bhavesu vantagamano bhagavā ’’ ti ( visuddhi .1.144; pārā . aṭṭha .1. verañjakaṇḍavaṇṇanā ).
Ito paraṃ pana nandiyāvaṭṭādipañcavidhanayā veditabbā – tattha taṇhāvijjā samudayasaccaṃ , tāsaṃ adhiṭṭhānādibhūtā rūpadhammā dukkhasaccaṃ , tesaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccaṃ .
Taṇhāgahaṇena cettha māyāsāṭheyyamānātimānamadappamādapāpicchatāpāpamittatāahirikaanottappādivasena akusalapakkho netabbo .
Avijjāgahaṇena viparītamanasikārakodhūpanāhamakkhapaḷāsaissāmacchariya- sārambhadovacassatābhavadiṭṭhivibhavadiṭṭhiādivasena akusalapakkho netabbo .
VuttavipariyāyatoM1.63 kusalapakkho netabbo .
Kathaṃ ?
Amāyāasāṭheyyādivasena aviparītamanasikārādivasena ca .
Tathā samathapakkhiyānaṃ saddhindriyādīnaṃV1.56 , vipassanāpakkhiyānaṃ aniccasaññādīnañca vasena vodānapakkho netabboti ayaṃ nandiyāvaṭṭassa nayassa bhūmi .
Yo hi taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa ca catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso , ayaṃ nandiyāvaṭṭanayo nāma .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Taṇhañca avijjampi ca , samathena vipassanāya yo neti ;
Saccehi yojayitvā , ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭo ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Nandiyāvaṭṭassa viya āvaṭṭo etassāti nandiyāvaṭṭo .
Yathā hi nandiyāvaṭṭo anto ṭhitena padhānāvayavena bahiddhā āvaṭṭati , evamayampi nayoti attho .
Atha vā nandiyā taṇhāya pamodassa vā āvaṭṭo etthāti nandiyāvaṭṭo .
Heṭṭhā vuttanayena gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu taṇhā lobho , avijjā moho , avijjāya sampayutto lohite sati pubbo viya taṇhāya sati sijjhamāno āghāto doso iti tīhi akusalamūlehi gahitehi , tappaṭipakkhato kusalacittaggahaṇena ca tīṇi kusalamūlāni gahitāni eva honti .
Idhāpi lobho sabbāni vā sāsavakusalamūlāni samudayasaccaṃ , tannibbattā tesaṃ adhiṭṭhānagocarabhūtā upādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā .
Phalaṃ panettha vimokkhattayavasena niddhāretabbaṃ , tīhi akusalamūlehi tividhaduccaritasaṃkilesamalavisamaakusalasaññāvitakkādivasena akusalapakkho netabbo , tathā tīhi kusalamūlehi tividhasucaritasamakusalasaññāvitakkasaddhammasamādhivimokkhamukhādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi .
Yo hi akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa ca catusaccayojanāmukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso , ayaṃ tipukkhalanayo nāma .
Tīhi avayavehiM1.64 lobhādīhi saṃkilesapakkhe , alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yo akusale samūlehi ,
Neti kusale ca kusalamūlehi ;
Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ ,
Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
VuttanayenaV1.57 gahitesu taṇhāvijjātappakkhiyadhammesu visesato taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena asubhe ‘‘ subhan ’’ ti , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti ca vipallāsā , avijjādiṭṭhīnaṃ vasena anicce ‘‘ niccan ’’ ti , anattani ‘‘ attā ’’ ti vipallāsā veditabbā .
Tesaṃ paṭipakkhato kusalacittaggahaṇena siddhehi sativīriyasamādhipaññindriyehi cattāri satipaṭṭhānāni siddhāniyeva honti .
Tattha catūhi indriyehi cattāro puggalā niddisitabbā .
Kathaṃ ?
Duvidho hi taṇhācarito mudindriyo tikkhindriyoti , tathā diṭṭhicarito .
Tesu paṭhamo asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipariyesaggāhī satibalena yathābhūtaṃ kāyasabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Dutiyo asukhe ‘‘ sukhan ’’ ti vipariyesaggāhī ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.26; a . ni .4.14;6.58) vuttena vīriyasaṃvarabhūtena vīriyabalena paṭipakkhaṃ vinodento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ vidhametvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Tatiyo anicce ‘‘ niccan ’’ ti vipallāsaggāhī samathabalena samāhitacitto saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvaṃ sallakkhento bhāvanābalena taṃ vipallāsaṃ samugghātetvā sammattaniyāmaṃ okkamati .
Catuttho santatisamūhakiccārammaṇaghanavañcitatāya phassādidhammapuñjamatte anattani ‘‘ attā ’’ ti micchābhinivesī catukoṭikasuññatāmanasikārena taṃ micchābhinivesaṃ viddhaṃsento sāmaññaphalaṃ sacchikaroti .
Subhasaññādīhi catūhipi vā vipallāsehi samudayasaccaṃ , tesamadhiṭṭhānārammaṇabhūtā pañcupādānakkhandhā dukkhasaccantiādinā saccayojanā veditabbā .
Phalaṃ panettha cattāri sāmaññaphalāni , catūhi cettha vipallāsehi caturāsavoghayogaganthaagatitaṇhupādānasallaviññāṇaṭṭhitiapariññādivasena akusalapakkho netabbo , tathā catūhi satipaṭṭhānehiM1.65 catubbidhajjhānavihārādhiṭṭhānasukhabhāgiyadhammaappamaññāsammappadhānaiddhipādādivasena vodānapakkho netabboti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmi .
Yo hi subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi ca vodānapakkhassa catusaccayojanāvasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso , ayaṃ sīhavikkīḷito nāma .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Yo neti vipallāsehi ,
Kilese indriyehi saddhamme ;
Etaṃ nayaṃ nayavidū ,
Sīhavikkīḷitaṃ āhū ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
AsantāsanajavaparakkamādivisesayogenaV1.58 sīho bhagavā , tassa vikkīḷitaṃ desanā vacīkammabhūto vihāroti katvā vipallāsatappaṭipakkhaparidīpanato sīhassa vikkīḷitaṃ etthāti sīhavikkīḷito , nayo .
Balavisesayogadīpanato vā sīhavikkīḷitasadisattā nayo sīhavikkīḷito .
Balaviseso cettha saddhādibalaṃ , dasabalāni eva vā .
Imesaṃ pana tiṇṇaṃ atthanayānaṃ siddhiyā vohāranayadvayaṃ siddhameva hoti .
Tathā hi atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Veyyākaraṇesu hi ye ,
Kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā ;
Manasā olokayate ,
Taṃ khu disālocanaṃ āhū ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Tathā ālocitānaṃ tesaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viya aṅkuso .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Oloketvā disalocanena , ukkhipiya yaṃ samāneti ;
Sabbe kusalākusale , ayaṃ nayo aṅkuso nāmā ’’ ti .( netti .4 niddesavāra );
Tasmā manasāva atthanayānaṃ disābhūtadhammānaṃ locanaṃ disālocanaṃ , tesaṃ samānayanaṃ aṅkusoti pañcapi nayāni yuttāni honti .
EttāvatāM1.66 ca –
‘‘ Paṭhamo nandiyāvaṭṭo , dutiyo ca tipukkhalo ;
Sīhavikkīḷito nāma , tatiyo nayalañjako .
Disālocanamāhaṃsu , catutthaṃ nayamuttamaṃ ;
Pañcamo aṅkuso nāma , sabbe pañca nayā gatā ’’ ti .( netti .1 uddesavāra )–
EvaṃV1.59 vuttapañcanayāpi ettha dassitāti veditabbā .
Nayati saṃkilesaṃ vodānañca vibhāgato ñāpetīti nayo , lañjeti pakāseti suttatthanti lañjako , nayo ca so lañjako cāti nayalañjako .
Idañca suttaṃ soḷasavidhe suttantapaṭṭhāne saṃkilesabhāgiyaṃ byatirekamukhena nibbedhāsekkhabhāgiyanti daṭṭhabbaṃ .
Aṭṭhavīsatividhe pana suttantapaṭṭhāne lokiyalokuttaraṃ sattadhammādhiṭṭhānaṃ ñāṇaññeyyaṃ dassanabhāvanaṃ sakavacanaṃ vissajjanīyaṃ kusalākusalaṃ anuññātaṃ paṭikkhittañcāti veditabbaṃ .
Tattha soḷasavidhasuttantaṃ paṭṭhānaṃ nāma ‘‘ saṃkilesabhāgiyaṃ suttaṃ , vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ , nibbedhabhāgiyaṃ suttaṃ , asekkhabhāgiyaṃ suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ , vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , saṃkilesabhāgiyañca vāsanābhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṃ , neva saṃkilesabhāgiyaṃ na vāsanābhāgiyaṃ na nibbedhabhāgiyaṃ na asekkhabhāgiyaṃ suttan ’’ ti ( netti .89) evaṃ vuttasoḷasasāsanapaṭṭhānāni .
Tattha saṃkilissanti etenāti saṃkileso , saṃkilesabhāge saṃkilesakoṭṭhāse pavattaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ .
Vāsanā puññabhāvanā , vāsanābhāge pavattaṃ vāsanābhāgiyaṃ , vāsanaṃ bhajāpetīti vā vāsanābhāgiyaṃ .
Nibbijjhanaṃ lobhakkhandhādīnaṃ padālanaṃ nibbedho , nibbedhabhāgeM1.67 pavattaṃ , nibbedhaṃ bhajāpetīti vā nibbedhabhāgiyaṃ .
Pariniṭṭhitasikkhā dhammā asekkhā , asekkhabhāge pavattaṃ , asekkhe bhajāpetīti vā asekkhabhāgiyaṃ .
Tesu yattha taṇhādisaṃkileso vibhatto , idaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ .
Yattha dānādipuññakiriyavatthu vibhattaṃ , idaṃ vāsanābhāgiyaṃ .
Yattha sekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā , idaṃ nibbedhabhāgiyaṃ .
Yattha pana asekkhā sīlakkhandhādayo vibhattā , idaṃ asekkhabhāgiyaṃ .
Itarāni tesaṃ vomissakanayavasena vuttāni .
Sabbāsavasaṃvarapariyāyādīnaṃ vasena sabbabhāgiyaṃ veditabbaṃ .
Tattha hi saṃkilesadhammā lokiyasucaritadhammā sekkhā dhammā asekkhā dhammā ca vibhattā .
Sabbabhāgiyaṃ pana ‘‘ passaṃ na passatī ’’ tiādikaṃ udakādianuvādavacanaṃ veditabbaṃ .
AṭṭhavīsatividhaṃV1.60 suttantapaṭṭhānaṃ pana ‘‘ lokiyaṃ , lokuttaraṃ , lokiyañca lokuttarañca , sattādhiṭṭhānaṃ , dhammādhiṭṭhānaṃ , sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca , ñāṇaṃ , ñeyyaṃ , ñāṇañca ñeyyañca , dassanaṃ , bhāvanā , dassanañca bhāvanā ca , sakavacanaṃ , paravacanaṃ , sakavacanañca paravacanañca , vissajjanīyaṃ , avissajjanīyaṃ , vissajjanīyañca avissajjanīyañca , kammaṃ , vipāko , kammañca vipāko ca kusalaṃ , akusalaṃ , kusalañca akusalañca anuññātaṃ , paṭikkhittaṃ , anuññātañca paṭikkhittañca , thavo ’’ ti ( netti .112) evamāgatāni aṭṭhavīsati sāsanapaṭṭhānāni .
Tattha lokiyan ti loke niyutto , loke vā vidito lokiyo .
Idha pana lokiyo attho yasmiṃ sutte vutto , taṃ suttaṃ lokiyaṃ .
Tathā lokuttaraṃ .
Yasmiṃ pana sutte padesena lokiyaṃ , padesena lokuttaraṃ vuttaṃ , taṃ lokiyañca lokuttarañca .
Sattaadhippāyasattapaññattimukhena desitaṃ sattādhiṭṭhānaṃ .
Dhammavasena desitaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ .
Ubhayavasena desitaṃ sattādhiṭṭhānañca dhammādhiṭṭhānañca .
Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .
Buddhādīnaṃ pana guṇābhitthavanavasena pavattaṃ suttaṃ thavo nāma –
‘‘ Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho , saccānaṃ caturo padā ;
Virāgo seṭṭho dhammānaṃ , dvipadānañca cakkhumā ’’ ti .( dha . pa .273; netti .170; peṭako .30) ādikaṃ viya –
Nettinayavaṇṇanā niṭṭhitā .