Issues
Select Version
Ekakanipāta-aṭṭhakathā
Ekakanipāta-aṭṭhakathā

Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

5. Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā

41. PañcamassaV1.83 paṭhame upamāva opammaṃ , so eva attho , tasmiṃ opammatthe bodhetabbe nipāto . Seyyathāpīti yathāti attho .
Ettha ca tatra bhagavā katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya , pāricchattakopama ( a . ni .7.69) aggikkhandhopamā di ( a . ni .7.72) suttesu viya ca . Katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte ( a . ni .3.101) viya , suvaṇṇakārasattasūriyopamādi suttesuM1.91 ( a . ni .7.66) viya ca . Imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave ’’ tiādimāhāti potthakesu likhanti , taṃ majjhimaṭṭhakathāya vatthasuttavaṇṇanāya ( ma . ni . aṭṭha .1.70) na sameti . Tattha hi idaṃ vuttaṃ – Seyyathāpi , bhikkhave , vatthanti upamāvacanamevetaṃ . Upamaṃ karonto ca bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti , katthaci paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā pacchā upamaṃ , katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti , katthaci atthena upamaṃ . Tathā hesa ‘‘ seyyathāpissu , bhikkhave , dve agārā sadvārā , tattha cakkhumā puriso majjhe ṭhito passeyyā ’’ ti sakalampi devadūtasuttaṃ ( ma . ni .3.261 ādayo ) upamaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento āha . ‘‘ Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati , seyyathāpi , ākāse ’’ tiādinā pana nayena sakalampi iddhividhaṃ atthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā upamaṃ dassento āha . ‘‘ Seyyathāpi , brāhmaṇapuriso sāratthiko sāragavesī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.314) nayena sakalampi cūḷasāropamasuttaṃ upamāya atthaṃ parivāretvā dassento āha . ‘‘ Idha pana , bhikkhave , ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ … pe … seyyathāpi , bhikkhave , puriso alagaddatthiko ’’ tiādinā nayena sakalampi alagaddasuttaṃ ( ma . ni .1.238) mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni atthena upamaṃ parivāretvā dassento āha . Svāyaṃ idha paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassetīti . Ettha hi cūḷasāropamā dīsu ( ma . ni .1.312) paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ upameyyatthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvā dassetīti vutto . AlagaddūpamasuttādīsuV1.84 pana atthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā puna atthaṃ vadanto atthena upamaṃ parivāretvā dassetīti vutto . Tenevettha līnatthappakāsiniyaṃ vuttaṃ – ‘‘ upameyyatthaṃ paṭhamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ vatvā puna upamaṃ vadanto upamāya atthaṃ parivāretvāM1.92 dassetī ’’ ti vutto . Atthena upamaṃ parivāretvāti etthāpi eseva nayoti . Idha pana katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti . ‘‘ Vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā ’’ ti vuttaṃ . Tattha vatthasutte tāva ‘‘ seyyathāpi , bhikkhave , vatthaṃ saṃkiliṭṭhaṃ malaggahitaṃ , tamenaṃ rajako yasmiṃ yasmiṃ raṅgajāte upasaṃhareyya . Yadi nīlakāya , yadi pītakāya , yadi lohitakāya , yadi mañjiṭṭhakāya , durattavaṇṇamevassa aparisuddhavaṇṇamevassa . Taṃ kissa hetu ? Aparisuddhattā , bhikkhave , vatthassa . Evameva kho , bhikkhave , citte saṃkiliṭṭhe duggati pāṭikaṅkhā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.70) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā upameyyattho vutto , na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto . Yena katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti . Vatthasutte viyāti vadeyya . Tathā pāricchattakopamepi ‘‘ yasmiṃ , bhikkhave , samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti , attamanā , bhikkhave , devā tāvatiṃsā , tasmiṃ samaye honti paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro , na cirasseva dāni pannapalāso bhavissati … pe … evameva kho , bhikkhave , yasmiṃ samaye ariyasāvako agārasmā anagāriyaṃ pabbajjāya ceteti . Paṇḍupalāso , bhikkhave , ariyasāvako tasmiṃ samaye hotī ’’ tiādinā ( a . ni .7.69) paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto . Aggikkhandhopame ‘‘ passatha no tumhe , bhikkhave , amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtanti . Evaṃ , bhanteti . Taṃ kiṃ maññatha , bhikkhave , katamaṃ nu kho varaṃ yaṃ amuṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ ādittaṃ sampajjalitaṃ sajotibhūtaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā , yaṃ khattiyakaññaṃ vā brāhmaṇakaññaṃ vā gahapatikaññaṃ vā mudutalunahatthapādaṃ āliṅgetvā upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā ’’ tiādinā ( a . ni .7.72) paṭhamaṃ upamaṃyeva dassetvā pacchā attho vutto , na pana paṭhamaṃ atthaṃ vatvā tadanantaraṃ upamaṃ dassetvā puna attho vutto , tasmā ‘‘ katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā ’’ ti na vattabbaṃ . KeciM1.93 panettha evaṃ vaṇṇayanti ‘‘ atthaṃ paṭhamaṃ vatvā pacchā ca upamaṃ dassento atthena upamaṃ parivāretvā dasseti nāma , upamaṃ pana paṭhamaṃ vatvā pacchā atthaṃ dassento upamāya atthaṃV1.85 parivāretvā dasseti nāma , tadubhayassapi āgataṭṭhānaṃ nidassento ‘ vatthasutte viyā ’ tiādimāhā ’’ ti . Tampi ‘‘ katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti vatthasutte viya pāricchattakopamaaggikkhandhopamādisuttesu viya cā ’’ ti vattabbaṃ , evañca vuccamāne ‘‘ katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dasseti loṇambilasutte viyā ’’ ti visuṃ na vattabbaṃ ‘‘ aggikkhandhopamādisutte viyā ’’ ti ettha ādisaddeneva saṅgahitattā . Loṇambilasuttepi hi – ‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , paṇḍito byatto kusalo sūdo rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā nānaccayehi sūpehi paccupaṭṭhito assa ambilaggehipi tittakaggehipi kaṭukaggehipi madhuraggehipi khārikehipi akhārikehipi loṇikehipi aloṇikehipi . ‘‘ Sa kho so , bhikkhave , paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattassa nimittaṃ uggaṇhāti ‘ idaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati , imassa vā abhiharati , imassa vā bahuṃ gaṇhāti , imassa vā vaṇṇaṃ bhāsati . Ambilaggaṃ vā me ajja bhattasūpeyyaṃ ruccati , ambilaggassa vā abhiharati , ambilaggassa vā bahuṃ gaṇhāti , ambilaggassa vā vaṇṇaṃ bhāsati … pe … aloṇikassa vā vaṇṇaṃ bhāsatī ’ ti . Sa kho so , bhikkhave , paṇḍito byatto kusalo sūdo lābhī ceva hoti acchādanassa , lābhī vetanassa , lābhī abhihārānaṃ . Taṃ kissa hetu ? Tathā hi so , bhikkhave , paṇḍito byatto kusalo sūdo sakassa bhattanimittaṃ uggaṇhāti . Evameva kho , bhikkhave , idhekacco paṇḍito byatto kusalo bhikkhu kāye kāyānupassī viharati … pe … vedanāsu … pe … citte … pe … dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṃ . Tassa dhammesu dhammānupassino viharato cittaṃ samādhiyati , upakkilesā pahīyanti , so taṃ nimittaṃ uggaṇhāti . ‘‘ SaM1.94 kho , bhikkhave , paṇḍito byatto kusalo bhikkhu lābhī ceva hoti diṭṭheva dhamme sukhavihārānaṃ , lābhī hoti satisampajaññassa . Taṃ kissa hetu ? Tathā hi so , bhikkhave , paṇḍito byatto kusalo bhikkhu sakassa cittassa nimittaṃ uggaṇhātī ’’ ti ( saṃ . ni .5.374)– Evaṃ paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vutto . ‘‘ Suvaṇṇakārasūriyopamādisuttesu viya cā ’’ tiV1.86 idañca udāharaṇamattena saṅgahaṃ gacchati suvaṇṇakārasuttādīsu paṭhamaṃ upamāya adassitattā . Etesu hi suvaṇṇakāropamasutte ( a . ni .3.103) tāva – ‘‘ Adhicittamanuyuttena , bhikkhave , bhikkhunā tīṇi nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbāni , kālena kālaṃ samādhinimittaṃ manasi kātabbaṃ , kālena kālaṃ paggahanimittaṃ manasi kātabbaṃ , kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi kātabbaṃ . Sace , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ samādhinimittaṃyeva manasi kareyya , ṭhānaṃ taṃ cittaṃ kosajjāya saṃvatteyya . Sace , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ paggahanimittaṃyeva manasi kareyya , ṭhānaṃ taṃ cittaṃ uddhaccāya saṃvatteyya . Sace , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu ekantaṃ upekkhānimittaṃyeva manasi kareyya , ṭhānaṃ taṃ cittaṃ na sammā samādhiyeyya āsavānaṃ khayāya . Yato ca kho , bhikkhave , adhicittamanuyutto bhikkhu kālena kālaṃ samādhinimittaṃ … pe … paggahanimittaṃ … pe … upekkhānimittaṃ manasi karoti , taṃ hoti cittaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca , na ca pabhaṅgu , sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya . ‘‘ Seyyathāpi , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā ukkaṃ bandheyya , ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyya , ukkāmukhaṃ ālimpitvā saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyya , ukkāmukhe pakkhipitvā kālena kālaṃ abhidhamati , kālena kālaṃ udakena paripphoseti , kālena kālaṃ ajjhupekkhati . Sace , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ abhidhameyya , ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃM1.95 daheyya . Sace , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ udakena paripphoseyya , ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ nibbāpeyya . Sace , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ ekantaṃ ajjhupekkheyya , ṭhānaṃ taṃ jātarūpaṃ na sammā paripākaṃ gaccheyya . Yato ca kho , bhikkhave , suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā taṃ jātarūpaṃ kālena kālaṃ abhidhamati , kālena kālaṃ udakena paripphoseti , kālena kālaṃ ajjhupekkhati , taṃ hoti jātarūpaṃ muduñca kammaniyañca pabhassarañca , na ca pabhaṅgu , sammā upeti kammāya . Yassā yassā ca piḷandhanavikatiyā ākaṅkhati , yadi paṭṭikāya yadi kuṇḍalāya yadi gīveyyakena yadi suvaṇṇamālāya , tañcassa atthaṃ anubhoti . ‘‘ EvamevaV1.87 kho , bhikkhave , adhicittamanuyuttena bhikkhu … pe … sammā samādhiyati āsavānaṃ khayāya . Yassa yassa ca abhiññāsacchikaraṇīyassa dhammassa cittaṃ abhininnāmeti abhiññāsacchikiriyāya , tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ ti ( a . ni .3.103)– Evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadatantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho evaṃ paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto . Sattasūriyopame ca – ‘‘ Aniccā , bhikkhave , saṅkhārā , adhuvā , bhikkhave , saṅkhārā , anassāsikā , bhikkhave , saṅkhārā , yāvañcidaṃ , bhikkhave , alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṃ alaṃ virajjituṃ alaṃ vimuccituṃ . Sineru , bhikkhave , pabbatarājā caturāsītiyojanasahassāni āyāmena , caturāsītiyojanasahassāni vitthārena , caturāsītiyojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho , caturāsītiyojanasahassāni mahāsamuddā accuggato . Hoti so kho , bhikkhave , samayo , yaṃ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassati , deveM1.96 kho pana , bhikkhave , avassante ye kecime bījagāmabhūtagāmā osadhitiṇavanappatayo , te ussussanti visussanti na bhavanti . Evaṃ aniccā , bhikkhave , saṅkhārā , evaṃ adhuvā , bhikkhave , saṅkhārā ’’ tiādinā ( a . ni .7.66)– Paṭhamaṃ atthaṃ dassetvā tadanantaraṃ upamaṃ vatvā punapi attho vutto . Atha vā ‘‘ sūriyassa , bhikkhave , udayato etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ , yadidaṃ aruṇuggaṃ . Evameva kho , bhikkhave , bhikkhuno ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa uppādāya etaṃ pubbaṅgamaṃ etaṃ pubbanimittaṃ , yadidaṃ kalyāṇamittatā ’’ ti yadetaṃ saṃyuttanikāye ( saṃ . ni .5.49) āgataṃ , taṃ idha sūriyopamasuttanti adhippetaṃ siyā . Tampi ‘‘ katthaci upamāya atthaṃ parivāretvā dassetī ’’ ti iminā na sameti paṭhamaṃ upamaṃ vatvā tadanantaraṃ atthaṃ dassetvā puna upamāya avuttattā . Paṭhamameva hi tattha upamā dassitā ,‘‘ imasmiṃ pana sālisūkopame upamāya atthaṃ parivāretvā dassento seyyathāpi , bhikkhaveti ādimāhā ’’ ti . Idampi vacanamasaṅgahitaṃ vatthasuttassa imassa ca visesābhāvato . Ubhayatthāpi hi paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā attho vuttoV1.88 , tasmā evamettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘ tatra bhagavā katthaci paṭhamaṃyeva upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dasseti vatthasutte viya pāricchattakopama- ( a . ni .7.69) aggikkhandhopamādi suttesu ( a . ni .7.72) viya ca , katthaci atthena upamaṃ parivāretvā dasseti suvaṇṇakārasattasūriyopamādi suttesu ( a . ni .7.66) viya , imasmiṃ pana sālisūkopame paṭhamaṃ upamaṃ dassetvā pacchā atthaṃ dassento seyyathāpi , bhikkhaveti ādimāhā ’’ ti . Aññathā majjhimaṭṭhakathāya virujjhati . Idhāpi ca pubbenāparaṃ na sameti . Majjhimaṭṭhakathāya vuttanayeneva vā idhāpi pāṭho gahetabbo .
Kaṇasadiso sāliphalassa tuṇḍe uppajjanakavālo sālisūkaṃ , tathā yavasūkaṃ .
Sūkassa tanukabhāvato bhedavato bhedo nātimahā hotīti āha – ‘‘ bhindissati , chaviṃ chindissatīti attho ’’ ti .
Yathā micchāṭhapitasālisūkādi akkantampi hatthādiṃ na bhindati bhindituṃ ayoggabhāvena ṭhitattā , evaṃ ācayagāmicittaṃ avijjaṃ na bhindati bhindituṃM1.97 ayoggabhāvena uppannattāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ micchāṭhapitenā ’’ tiādinā .
Aṭṭhasu ṭhānesūti ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ tiādinā vuttesu dukkhādīsu catūsu saccesu pubbantādīsu catūsu cāti aṭṭhasu ṭhānesu . Ghanabahalan ti cirakālaparibhāvanāya ativiya bahalaṃ . Mahāvisayatāya mahāpaṭipakkhatāya bahuparivāratāya bahudukkhatāya ca mahatī avijjāti mahāavijjā . Taṃ mahāavijjaṃ . Mahāsaddo hi bahubhāvatthopi hoti ‘‘ mahājano ’’ tiādīsu viya .
Taṇhāvānato nikkhantabhāvenāti tattha taṇhāya abhāvameva vadati .
42. Dutiye pādeneva avamaddite akkantanti vuccamāne hatthena avamadditaṃ akkantaṃ viya akkantanti ruḷhī hesāti āha – ‘‘ akkantanteva vuttan ’’ ti .
Ariyavohāroti ariyadesavāsīnaṃ vohāro .
Mahantaṃ aggahetvā appamattakasseva gahaṇe payojanaṃ dassetuṃ – ‘‘ kasmā panā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Paccekabodhiṃ buddhabhūmin ti ca paccatte upayogavacanaṃ .
Vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitan ti yathākkamena vuttaṃ .
43. Tatiye dosena paduṭṭhacittan ti sampayuttadhammānaṃ , yasmiṃ santāne uppajjati , tassa ca dūsanena visasaṃsaṭṭhapūtimuttasadisena dosena padūsitacittaṃ .
Attano cittenāti attano cetopariyañāṇena sabbaññutaññāṇena vā sahitena cittena . Paricchinditvāti ñāṇena paricchinditvāV1.89 .
Iṭṭhākārena etīti ayo , sukhaṃ . Sabbaso apeto ayo etassa , etasmāti vā apāyo , kāyikassa cetasikassa ca dukkhassa gati pavattiṭṭhānanti duggati , kāraṇāvasena vividhaṃ vikārena ca nipātiyanti etthāti vinipāto , appakopi natthi ayo sukhaṃ etthāti nirayoti evamettha attho veditabbo .
44. Catutthe saddhāpasādena pasannan ti saddhāsaṅkhātena pasādena pasannaṃ , na indriyānaṃ avippasannatāya .
Sukhassa gatin ti sukhassa pavattiṭṭhānaṃ . Sukhamevettha gacchanti , na dukkhanti vā sugati .
Manāpiyarūpāditāya saha aggehīti saggaṃ , lokaṃ .
45. PañcameM1.98 pariḷāhavūpasamakaro rahado etthāti rahado , udakapuṇṇo rahado udakarahado . Udakaṃ dahati dhāretīti udakadaho .
Āviloti kalalabahulatāya ākulo . Tenāha – ‘‘ avippasanno ’’ ti .
Luḷitoti vātena āloḷito . Tenāha – ‘‘ aparisaṇṭhito ’’ ti . Vātābhighātena vīcitaraṅgamalasamākulatāya hi parito na saṇṭhito vā aparisaṇṭhito .
Vātābhighātena udakassa ca appabhāvena kalalībhūto kaddamabhāvappattoti āha – ‘‘ kaddamībhūto ’’ ti .
Sippiyo muttasippiādayo . Sambukā saṅkhasalākavisesā .
Carantampi tiṭṭhantampīti yathālābhavacanametaṃ daṭṭhabbaṃ . Tameva hi yathālābhavacanataṃ dassetuṃ – ‘‘ etthā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Pariyonaddhenāti paṭicchāditena . Tayidaṃ kāraṇena āvilabhāvassa dassanaṃ .
Diṭṭhadhamme imasmiṃ attabhāve bhavo diṭṭhadhammiko , so pana lokiyopi hoti lokuttaropīti āha – ‘‘ lokiyalokuttaramissako ’’ ti .
Pecca samparetabbato samparāyo , paraloko . Tenāha – ‘‘ so hi parattha atthoti parattho ’’ ti .
Iti dvidhāpi sakasantatipariyāpanno eva gahitoti itarampi saṅgahetvā dassetuṃ – ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Ayan ti kusalakammapathasaṅkhāto dasavidho dhammo . Satthantarakappāvasāneti idaṃ tassa āsannabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ . Yassa kassaci antarakappassāvasāneti veditabbaṃ .
Ariyānaṃ yuttan ti ariyānaṃ ariyabhāvāya yuttaṃ , tato eva ariyabhāvaṃ kātuṃ samatthaṃ . Ñāṇameva ñeyyassa paccakkhakaraṇaṭṭhena dassanan ti āha – ‘‘ ñāṇameva hī ’’ tiādi . Kiṃ pana tanti āha – ‘‘ dibbacakkhū ’’ tiādi .
46. Chaṭṭhe acchoti tanuko . Tanubhāvameva hi sandhāya ‘‘ abahalo ’’ ti vuttaṃ . Yasmā pasanno nāma accho na bahalo , tasmā ‘‘ pasannotipi vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Vippasannoti visesena pasannoV1.90 . So pana sammā pasanno nāma hotīti āha – ‘‘ suṭṭhu pasanno ’’ ti .
Anāviloti akaluso . Tenāha – ‘‘ parisuddho ’’ tiādi . Saṅkhan ti khuddakasevālaṃ , yaṃ ‘‘ tilabījakan ’’ ti vuccati . Sevālan ti kaṇṇikasevālaṃ . Paṇakan ti udakamalaṃ .
Cittassa āvilabhāvo nīvaraṇahetukoti āha – ‘‘ anāvilenāti pañcanīvaraṇavimuttenā ’’ ti .
47. SattameM1.99 rukkhajātānīti ettha jātasaddena padavaḍḍhanameva kataṃ yathā ‘‘ kosajātan ’’ ti āha – ‘‘ rukkhānamevetaṃ adhivacanan ’’ ti .
Koci hi rukkho vaṇṇena aggo hoti yathā taṃ rattacandanādi . Koci gandhena yathā taṃ gosītacandanaṃ . Koci rasena khadirādi . Koci thaddhatāya campakādi .
Maggaphalāvahatāya vipassanāvasena bhāvitampi gahitaṃ .
‘‘ Tattha tattheva sakkhibhabbataṃ pāpuṇātī ’’ ti ( a . ni .3.103) vacanato ‘‘ abhiññāpādakacatutthajjhānacittameva , āvuso ’’ ti phussamittatthero vadati .
48. Aṭṭhame cittassa parivattanaṃ uppādanirodhā evāti āha – ‘‘ evaṃ lahuṃ uppajjitvā lahuṃ nirujjhanakan ’’ ti .
Adhimattapamāṇattheti atikkantapamāṇatthe , pamāṇātītatāyanti attho . Tenāha – ‘‘ ativiya na sukarā ’’ ti .
Cakkhuviññāṇampi adhippetamevāti sabbassapi cittassa samānakhaṇattā vuttaṃ .
Cittassa ativiya lahuparivattibhāvaṃ theravādena dīpetuṃ – ‘‘ imasmiṃ panatthe ’’ tiādi vuttaṃ . Cittasaṅkhārāti sasampayuttaṃ cittaṃ vadati .
Vāhasatānaṃ kho , mahārāja , vīhīnan ti potthakesu likhanti ,‘‘ vāhasataṃ kho , mahārāja , vīhīnan ’’ ti pana pāṭhena bhavitabbaṃ . Milindapañhepi ( mi . pa .4.1.2) hi katthaci ayameva pāṭho dissati . ‘‘ Vāhasatānan ’’ ti vā paccatte sāmivacanaṃ byattayena vuttanti daṭṭhabbaṃ . Aḍḍhacūḷan ti thokena ūnaṃ upaḍḍhaṃ . Kassa pana upaḍḍhanti ? Adhikārato vāhassāti viññāyati . ‘‘ Aḍḍhacuddasan ’’ ti keci . ‘‘ Aḍḍhacatutthan ’’ ti apare . Sādhikaṃ diyaḍḍhasataṃ vāhāti daḷhaṃ katvā vadanti , vīmaṃsitabbaṃ . Catunāḷiko tumbo .
Pucchāya abhāvenāti ‘‘ sakkā pana , bhante , upamaṃ kātun ’’ ti evaṃ pavattāya pucchāya abhāvena na katā upamā .
Dhammadesanāpariyosāneti sannipatitaparisāya yathāraddhadhammadesanāya pariyosāne .
49. Navame pabhassaran ti pariyodātaṃ sabhāvaparisuddhaṭṭhena . Tenāha – ‘‘ paṇḍaraṃ parisuddhan ’’ ti .
Pabhassaratādayo nāma vaṇṇadhātuyaṃ labbhanakavisesāti āha – ‘‘ kiṃ pana cittassa vaṇṇo nāma atthī ’’ ti ? Itaro arūpatāya ‘‘ natthī ’’ ti paṭikkhipitvā pariyāyakathā ayaṃ tādisassa cittassa parisuddhabhāvanādīpanāyāti dassento ‘‘ nīlādīnan ’’ tiādimāha . TathāV1.91 hi ‘‘ so evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte ’’ ti ( dī . ni .1.243-244; ma . ni .1.384-386,431-433; pārā .12-13) vuttaṃM1.100 . Tenevāha – ‘‘ idampi nirupakkilesatāya parisuddhanti pabhassaran ’’ ti . Kiṃ pana bhavaṅgacittaṃ nirupakkilesanti ? Āma sabhāvato nirupakkilesaṃ , āgantukaupakkilesavasena pana siyā upakkiliṭṭhaṃ . Tenāha – ‘‘ tañca kho ’’ tiādi . Tattha attano tesañca bhikkhūnaṃ paccakkhabhāvato pubbe ‘‘ idan ’’ ti vatvā idāni paccāmasanavasena ‘‘ tan ’’ ti āha . Ca-saddo atthūpanayane . Kho-saddo vacanālaṅkāre , avadhāraṇe vā . Vakkhamānassa atthassa nicchitabhāvato bhavaṅgacittena sahāvaṭṭhānābhāvato upakkilesānaṃ āgantukatāti āha – ‘‘ asahajātehī ’’ tiādi . Rāgādayo upecca cittasantānaṃ kilissanti vibādhenti upatāpenti cāti āha – ‘‘ upakkilesehīti rāgādīhī ’’ ti . Bhavaṅgacittassa nippariyāyato upakkilesehi upakkiliṭṭhatā nāma natthi asaṃsaṭṭhabhāvato , ekasantatipariyāpannatāya pana siyā upakkiliṭṭhatāpariyāyoti āha – ‘‘ upakkiliṭṭhaṃ nāmāti vuccatī ’’ ti . Idāni tamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādimāha . Tena bhinnasantānagatāyapi nāma iriyāya loke gārayhatā dissati , pageva ekasantānagatāya iriyāyāti imaṃ visesaṃ dasseti . Tenāha – ‘‘ javanakkhaṇe … pe … upakkiliṭṭhaṃ nāma hotī ’’ ti .
50. Dasame bhavaṅgacittameva cittan ti ‘‘ pabhassaramidaṃ , bhikkhave , cittan ’’ ti vuttaṃ bhavaṅgacittameva .
Yadaggena bhavaṅgacittaṃ tādisapaccayasamavāye upakkiliṭṭhaṃ nāma vuccati , tadaggena tabbidhurapaccayasamavāye upakkilesato vimuttanti vuccati . Tenāha – ‘‘ upakkilesehi vippamuttaṃ nāma hotī ’’ ti . Sesamettha navamasutte vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Paṇihitaacchavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .