15. Aṭṭhānapāḷi ( paṭhamavagga )
(15)1. Aṭṭhānapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
268. Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ
V1.197M1.211 avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānaṃ , natthi ṭhānanti vā aṭṭhānaṃ .
Anavakāsoti etthāpi eseva nayo .
Tadatthanigamanameva hi ‘‘ netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti vacananti .
Tenāha –
‘‘ ubhayenapī ’’ tiādi .Yan ti kāraṇatthe paccattavacanaṃ .
Hetuattho cettha kāraṇatthoti āha –
‘‘ yanti yena kāraṇenā ’’ ti .
Ukkaṭṭhaniddesenettha diṭṭhisampatti veditabbāti vuttaṃ –
‘‘ maggadiṭṭhiyā sampanno ’’ ti .
Kuto panāyamattho labbhatīti ?
Liṅgato , liṅgaṃ cetassa niccato upagamanappaṭikkhepo .
Catubhūmakesūti idaṃ catutthabhūmakasaṅkhārānaṃ ariyasāvakassa visayabhāvūpagamanato vuttaṃ , na pana te ārabbha niccato upagamanasabbhāvato .
Vakkhati hi ‘‘ tadabhāve catutthabhūmakasaṅkhārā panā ’’ tiādinā .
Abhisaṅkhatasaṅkhāraabhisaṅkharaṇakasaṅkhārānaṃ sappadesattā nippadesasaṅkhāraggahaṇatthaṃ ‘‘ saṅkhatasaṅkhāresū ’’ ti vuttaṃ , lokuttarasaṅkhārānaṃ pana nivattane kāraṇaṃ sayameva vakkhati .
Etaṃ kāraṇaṃ natthīti tathā upagamane setughāto natthi .
Tejussadattāti saṃkilesavidhamanatejassa adhikabhāvato .
Tathā hi te gambhīrabhāvena duddasā akusalānaṃ ārammaṇaṃ na hontīti .
Idaṃ pana pakaraṇavasena vuttaṃ .
Appahīnavipallāsānañhi santānesu kusaladhammānampi te ārammaṇaṃ na honti .
269. Asukhe sukhanti vipallāso ca idha sukhato upagamanassa ṭhānanti dassento ‘‘ ekanta … pe … attadiṭṭhivasenā ’’ ti padhānadiṭṭhimāha .
Gūthan ti gūthaṭṭhānaṃ , diṭṭhiyā nibbānassa avisayabhāvo heṭṭhā vutto evāti kasiṇādipaṇṇattisaṅgahatthanti vuttaṃ .
270. Paricchedoti paricchindanaṃ paricchijja tassa gahaṇaṃ .
Svāyaṃ yesu niccādito upagamanaṃ sambhavati , tesaṃ vasenayeva kātabboti dassento ‘‘ sabbavāresu vā ’’ tiādimāha .
Sabbavāresūti ‘‘ niccato upagaccheyyā ’’ tiādinā āgatesu sabbesu suttapadesu .
Puthujjano hīti hi -saddo hetuattho .
Yasmā yaṃ yaṃ saṅkhāraṃ puthujjano niccādivasena gaṇhāti , taṃ taṃ ariyasāvako aniccādivasena gaṇhanto yāthāvato
M1.212 jānanto taṃ gāhaṃ taṃ diṭṭhiṃ vissajjeti , tasmā yatthaV1.198 gāho , tattha vissajjanāti catubhūmakasaṅkhārā idha saṅkhāraggahaṇena na gayhantīti attho . 271. Puttasambandhena mātupitusamaññā dattakittimādivasenapi puttavohāro loke dissati , so ca kho pariyāyenāti nippariyāyena siddhaṃ taṃ dassetuṃ –
‘‘ janikāva mātā , janakova pitā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā ānantariyakammassa adhippetattā ‘‘ manussabhūtova khīṇāsavo arahāti adhippeto ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Aṭṭhānametan ’’ tiādinā ‘‘ mātuādīnaṃyeva jīvitā voropane ariyasāvakassa abhabbabhāvadassanato tadaññaṃ ariyasāvako jīvitā voropetīti idaṃ atthato āpannamevā ’’ ti maññamāno vadati –
‘‘ kiṃ pana ariyasāvako aññaṃ jīvitā voropeyyā ’’ ti ?
‘‘ Aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya , netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ ti vacanato ‘‘ etampi aṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ sace hī ’’ tiādi .
Evaṃ sante kasmā ‘‘ mātaran ’’ tiādinā visesetvā vuttanti āha –
‘‘ puthujjanabhāvassa panā ’’ tiādi .
Tattha baladīpanatthan ti saddhādibalasamannāgamadīpanatthaṃ .
Ariyamaggenāgatasaddhādhibalavasena hi ariyasāvako tādisaṃ sāvajjaṃ na karoti .
275. Pañcahi kāraṇehīti idamettha nipphādakāni tesaṃ pubbabhāgiyāni ca kāraṇāni kāraṇabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ , na pana sabbesaṃ samānayogakkhamattā .
Ākārehīti kāraṇehi .
Anussāvanenāti anurūpaṃ sāvanena .
Bhedassa anurūpaṃ yathā bhedo hoti , evaṃ bhinditabbānaṃ bhikkhūnaṃ attano vacanassa sāvanena viññāpanena .
Tenāha –
‘‘ nanu tumhe ’’ tiādi .
Kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvāti etena pākaṭaṃ katvā bhedakaravatthudīpanaṃ vohāro , tattha attano nicchitamatthaṃ rahassavasena viññāpanaṃ anussāvananti dasseti .
Kammameva uddeso vā pamāṇan ti tehi saṅghabhedasiddhito vuttaṃ , itare pana tesaṃ sambhārabhūtā .
Tenāha –
‘‘ vohārā ’’ tiādi .
Tatthāti voharaṇe .
Cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ nāma , tasmiṃ anantare niyuttāni , tannibbattanena anantarakaraṇasīlāni , anantarappayojanāni cāti ānantariyāni , tāni eva kammānīti ānantariyakammāni .
Kammatoti
M1.213 ‘‘ evaṃ ānantariyakammaṃ hoti , evaṃ ānantariyakammasadisan ’’ ti evaṃ kammavibhāgato .
Dvāratoti kāyadvārato .
Kappaṭṭhitiyatoti ‘‘ idaṃ kappaṭṭhitiyavipākaṃ , idaṃ na kappaṭṭhitiyavipākan ’’ ti evaṃ kappaṭṭhitiyavibhāgato .
Pākasādhāraṇādīhīti ‘‘ idamettha vipaccati , idaṃV1.199 na vipaccatī ’’ ti vipaccanavibhāgato , gahaṭṭhapabbajitānaṃ sādhāraṇāsādhāraṇato , ādi -saddena vedanādivibhāgato ca .
Kammato tāva vinicchayo vuccatīti sambandho .Yasmā manussattabhāve ṭhitasseva kusaladhammānaṃ tikkhavisadabhāvāpatti , yathā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ bodhittayanibbattiyaṃ , evaṃ manussabhāve ṭhitasseva edisānaṃ akusaladhammānampi tikkhavisadabhāvāpattīti āha –
‘‘ manussabhūtassevā ’’ ti .
Pākatikamanussānampi ca kusaladhammānaṃ visesappatti vimānavatthuaṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbā .
Yathāvutto ca attho samānajātiyassa vikopane garutaro , na tathā vijātiyassāti vuttaṃ –
‘‘ manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā ’’ ti .
Liṅgaparivatte ca so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyapabandho ca , na aññoti āha –
‘‘ api parivattaliṅgan ’’ ti .
Arahattaṃ pattepi eseva nayo .
Tassa vipākan tiādi kammassa ānantariyabhāvasamatthanaṃ .
Catukkoṭiyañcettha sambhavati .
Tattha paṭhamā koṭi dassitā , itarāsu visaṅketabhāvaṃ dassetuṃ –
‘‘ yo panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yadipi tattha visaṅketo , kammaṃ pana garutaraṃ ānantariyasadisaṃ bhāyitabbanti āha –
‘‘ bhāriyaṃ … pe … tiṭṭhatī ’’ ti .
Ayaṃ pañhoti ñāpanicchānibbattā kathā .
Abhisandhināti adhippāyena .
Ānantariyaṃ phusatīti maraṇādhippāyeneva ānantariyavatthuno vikopitattā vuttaṃ .
Ānantariyaṃ na phusatīti ānantariyavatthuabhāvato ānantariyaṃ na hoti .
Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ , vadhakacittaṃ pana tadārammaṇaṃ jīvitindriyañca ānantariyabhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ .
Saṅgāmacatukkaṃ sampattavasena yojetabbaṃ .
Yo hi parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati ‘‘ etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī ’’ ti , yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti .
‘‘ Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī ’’ ti khipati , usuṃ ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti , vohāravasena pitughātakoti vuccati , ānantariyaṃ pana natthīti .
Coracatukkaṃ pana yo ‘‘ coraṃ māressāmī ’’ ti
M1.214 coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti , ānantariyaṃ phusatītiādinā yojetabbaṃ .Tenevāti teneva payogena .
Arahantaghātako hotiyevāti arahato māritattā vuttaṃ , puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotīti etthāyamadhippāyo – yathā vadhakacetanā paccuppannārammaṇāpi pabandhavicchedanavasena jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattati , na evaṃ cāgacetanā .
Sā hi cajitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti , aññasantakabhāvakaraṇañca tassa cajanaṃ , tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ , tasseva dinnaṃ hotīti .
Lohitaṃ
V1.200 samosaratīti abhighātena pakuppamānaṃ sañcitaṃ hoti .Mahantataran ti garutaraṃ .
Sarīrappaṭijaggane viyāti satthurūpakāyappaṭijaggane viya .
Asannipatiteti idaṃ sāmaggiyadīpanaṃ .
Bhedo ca hotīti saṅghassa bhedo ca hoti .
Vaṭṭatīti saññāyāti ‘‘ īdisaṃ karaṇaṃ saṅghabhedāya na hotī ’’ ti saññāya .
Tathā navato ūnaparisāyāti navato ūnaparisāya karontassa tathāti yojetabbaṃ .
Tathāti ca iminā ‘‘ na ānantariyakamman ’’ ti imaṃ ākaḍḍhati , na pana ‘‘ bhedova hotī ’’ ti idaṃ .
Heṭṭhimantena hi navannameva vasena saṅghabhedo .
Dhammavādino anavajjāti yathādhammaṃ anavaṭṭhānato .
Saṅghabhedassa pubbabhāgo saṅgharāji .
Kāyadvārameva pūrenti kāyakammabhāveneva lakkhitabbato .
Saṇṭhahantehi kappe … pe … muccatīti idaṃ kappaṭṭhakathāya ( kathā .654 ādayo ) na sameti .
Tattha hi aṭṭhakathāya ( kathā . aṭṭha .654-657) vuttaṃ –
‘‘ āpāyikoti idaṃ suttaṃ yaṃ so ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ tiṭṭheyya , taṃ āyukappaṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Kappavināseyevāti ca āyukappavināse evāti atthe sati natthi virodho .
Ettha ca saṇṭhahanteti idampi ‘‘ sveva vinassissatī ’’ ti viya abhūtaparikappavasena vuttaṃ .
Ekadivasameva niraye paccati , tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā .
Sesānīti saṅghabhedato aññāni ānantariyakammāni .
Yadi tāni ahosikammasaṅkhaṃ gacchanti , evaṃ sati kathaṃ nesaṃ ānantariyatā cutianantaraṃ vipākadānābhāvato .
Atha sati phaladāne cutianantaro
M1.215 eva etesaṃ phalakālo , na aññoti phalakālaniyamena niyatatā icchitā , na phaladānaniyamena .
Evampi niyataphalakālānaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ diṭṭhadhammavedanīyānañca niyatatā āpajjeyya , tasmā vipākadhammadhammānaṃ paccayantaravikalatādīhi avipaccamānānampi attano sabhāvena vipākadhammatā viya balavatā ānantariyena vipāke dinne avipaccamānānampi ānantariyānaṃ phaladāne niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavattīti attano sabhāvena phaladānaniyameneva niyatā ānantariyatā ca veditabbā .
Avassañca ānantariyasabhāvā tato eva niyatasabhāvā ca tesaṃ pavattīti sampaṭicchitabbametaṃ , aññassa balavato ānantariyassa abhāve sati cutianantaraṃ ekantena phaladānato .
NanuV1.201 evaṃ aññesampi upapajjavedanīyānaṃ aññasmiṃ vipākadāyake asati cutianantarameva ekantena phaladānato niyatasabhāvā ānantariyasabhāvā ca pavatti āpajjatīti ?
Nāpajjati asamānajātikena cetopaṇidhivasena upaghātakena ca nivattetabbavipākattā anantare ekantaphaladāyakattābhāvā , na pana ānantariyānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ dutiyajjhānādīni viya asamānajātikaṃ phalanivattakaṃ atthi sabbānantariyānaṃ avīciphalattā , na ca heṭṭhūpapattiṃ icchato sīlavato cetopaṇidhi viya uparūpapattijanakakammaphalaṃ ānantariyaphalaṃ nivattetuṃ samattho cetopaṇidhi atthi anicchantasseva avīcipātanato , na ca ānantariyopaghātakaṃ kiñci kammaṃ atthi , tasmā tesaṃyeva anantare ekantavipākajanakasabhāvā pavattīti .
Anekāni ca ānantariyāni katāni ekantena vipāke niyatasabhāvattā uparatāvipaccanasabhāvāsaṅkattā nicchitāni sabhāvato niyatāneva .
Tesu pana samānasabhāvesu ekena vipāke dinne itarāni attanā kattabbakiccassa teneva katattā na dutiyaṃ tatiyampi ca paṭisandhiṃ karonti , na samatthatāvighātattāti natthi tesaṃ ānantariyakatānivatti , garugarutarabhāvo pana tesaṃ labbhatevāti saṅghabhedassa siyā garutarabhāvoti ‘‘ yena … pe … vipaccatī ’’ ti āha .
Ekassa pana aññāni upatthambhakāni hontīti daṭṭhabbāni .
Paṭisandhivasena vipaccatīti vacanena itaresaṃ pavattivipākadāyitā anuññātā viya dissati .No vā tathā sīlavatīti yathā pitā sīlavā , tathā sīlavatī
M1.216 no vā hotīti yojanā .Sace mātā sīlavatī , mātughāto paṭisandhivasena vipaccatīti yojanā .
Pakatattoti anukkhitto .
Samānasaṃvāsakoti apārājiko .
Samānasīmāyan ti ekasīmāyaṃ .
276. Satthu kiccaṃ kātuṃ asamatthoti yaṃ satthārā kātabbakiccaṃ anusāsanādi , naṃ kātuṃ asamatthoti bhagavantaṃ paccakkhāya .
Aññaṃ titthakaran ti aññaṃ satthāraṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Titthaṃ jānitabbaṃ , titthakaro jānitabbo , titthiyā jānitabbā , titthiyasāvakā jānitabbā .
Tattha titthaṃ nāma dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo .
Ettha hi satthā taranti uplavanti ummujjanimujjaṃ karonti , tasmā titthanti vuccanti .
Tādisānaṃ diṭṭhīnaṃ uppādetā titthakaro nāma pūraṇakassapādiko .
Tassa laddhiṃ gahetvā pabbajitā titthiyā nāma .
Te hi titthe jātāti titthiyā .
Yathāvuttaṃ vā diṭṭhigatasaṅkhātaṃ titthaṃ etesaṃ atthīti titthikā
V1.202 , titthikā eva titthiyā .
Tesaṃ paccayadāyakā titthiyasāvakāti veditabbā ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .1.140). 277. Abhijātiādīsu pakampanadevatūpasaṅkamanādinā jātacakkavāḷena samānayogakkhamaṃ dasasahassaparimāṇaṃ cakkavāḷaṃ jātikhettaṃ .
Dasasahassī lokadhātūti imāya lokadhātuyā saddhiṃ imaṃ lokadhātuṃ parivāretvā ṭhitā dasasahassī lokadhātu .
Tattakānaṃyeva jātikhettabhāvo dhammatāvasena veditabbo .
‘‘ Pariggahavasenā ’’ ti keci ,‘‘ sabbesaṃyeva buddhānaṃ tattakaṃyeva jātikhettaṃ tannivāsīnaṃyeva devatānaṃ dhammābhisamayo ’’ ti ca vadanti .
Mātukucchi okkamanakālādīnaṃ channaṃ eva gahaṇaṃ nidassanamattaṃ mahābhinīhārādikālepi tassa pakampanassa labbhanato .
Saraseneva āṇāpavattanaṭṭhānaṃ āṇākhettaṃ .
Āṇākhettaṃ nāma yaṃ ekajjhaṃ saṃvaṭṭati vivaṭṭati ca , āṇā pavattati āṇāya tannivāsidevatānaṃ sirasā sampaṭicchanena , tañca kho kevalaṃ buddhānaṃ ānubhāveneva , na adhippāyavasena .
Adhippāyavasena
M1.217 pana ‘‘ yāvatā vā pana ākaṅkheyyā ’’ ti ( a . ni .3.81) vacanato tato parampi āṇā vatteyyeva .Visayabhūtaṃ ṭhānaṃ visayakhettaṃ .
Na uppajjantīti pana atthīti ‘‘ na me ācariyo atthi , sadiso me na vijjatī ’’ tiādiṃ ( ma . ni .1.285; mahāva .11; kathā .405) imissā lokadhātuyā ṭhatvā vadantena bhagavatā ‘‘ kiṃ panāvuso , sāriputta , atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyanti , evaṃ puṭṭho ahaṃ , bhante ,‘ no ’ ti vadeyyan ’’ ti ( dī . ni .3.161) vatvā tassa kāraṇaṃ dassetuṃ –
‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṃ acarimaṃ uppajjeyyun ’’ ti imaṃ suttaṃ ( a . ni .1.277; vibha .809; ma . ni .3.129; mi . pa .5.1.1) āharantena dhammasenāpatinā ca buddhakhettabhūtaṃ imaṃ lokadhātuṃ ṭhapetvā aññattha anuppatti vuttā hotīti adhippāyo .
Ekatoti saha , ekasmiṃ kāleti attho , so pana kālo kathaṃ paricchinnoti carimabhave paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya yāva dhātuparinibbānāti dassento ,‘‘ tatthā ’’ tiādimāha .
Anacchariyattāti dvīsupi uppajjamānesu acchariyattābhāvatoti attho .
Dvīsupi uppajjamānesu anacchariyatā , kimaṅgaṃ pana bahūsūti dassento ,‘‘ yadi cā ’’ tiādimāha .
Buddhā nāma majjhe bhinnasuvaṇṇaṃ viya ekasadisāti tesaṃ desanāpi ekarasā ekadhāti āha –
‘‘ desanāya ca visesābhāvato ’’ ti
V1.203 .
Etenapi anacchariyattameva sādheti .Vivādabhāvatoti etena vivādābhāvatthaṃ dve buddhā ekato na uppajjantīti dasseti .
Etaṃ kāraṇan ti etaṃ anacchariyatādikāraṇaṃ .
Tatthāti milindapañhe .
Ekaṃ eva buddhaṃ dhāretīti ekabuddhadhāraṇī .
Etena evaṃsabhāvā ete buddhaguṇā , yena dutiyabuddhaguṇe dhāretuṃ asamatthā ayaṃ lokadhātūti dasseti .
Paccayavisesanipphannānañhi guṇadhammānaṃ bhāriyo viseso mahāpathaviyāpi dussahoti sakkā viññātuṃ .
Tathā hi abhisambodhisamaye upagatassa lokanāthassa guṇabhāraṃ bodhirukkhassa tīsupi disāsu mahāpathavī sandhāretuṃ nāsakkhi .
Tasmā ‘‘ na dhāreyyā ’’ ti vatvā tameva adhāraṇaṃ pariyāyantarehi pakāsento ‘‘ caleyyā ’’ tiādimāha .
Idāni tattha nidassanaṃ dassento ,‘‘ yathā , mahārājā ’’ tiādimāha .
Tattha eke puriseti ekasmiṃ purise .
Samupādikāti samaṃ uddhaṃ pajjati pavattatīti samupādikā , udakassa upari samaṃ gāminīti attho .
‘‘ Samuppādikā ’’ tipi paṭhanti , ayamevattho .
Vaṇṇenāti saṇṭhānena .
Pamāṇenāti ārohena .
Kisathūlenāti kisathūlabhāvena , pariṇāhenāti attho .
Dvinnampīti dvepi , dvinnampi vā sarīrabhāraṃ .
Chādentan ti rocentaṃ ruciṃ uppādentaṃ .
Tandikatoti tena bhojanena tandibhūto .
Anonamitadaṇḍajātoti yāvadatthaṃ bhojanena onamituṃ asakkuṇeyyatāya anonamanadaṇḍo viya jāto .
Sakiṃ bhutto vameyyāti ekampi ālopaṃ ajjhoharitvā vameyyāti attho .
Atidhammabhārena pathavī calatīti dhammena nāma pathavī tiṭṭheyya .
Sā kiṃ teneva calati vinassatīti adhippāyena pucchati .
Puna thero ‘‘ ratanaṃ nāma loke kuṭumbaṃ sandhārentaṃ abhimatañca lokena attano garusabhāvatāya sakaṭabhaṅgassa kāraṇaṃ atibhārabhūtaṃ diṭṭhaṃ .
Evaṃ dhammo ca hitasukhavisesehi taṃsamaṅgīnaṃ dhārento abhimato ca viññūnaṃ gambhīrappameyyabhāvena garusabhāvattā atibhārabhūto pathavīcalanassa kāraṇaṃ hotī ’’ ti dassento ,‘‘ idha , mahārāja , dve sakaṭā ’’ tiādimāha
V1.204 .Ekassāti ekasmā , ekassa vā sakaṭassa ratanaṃ , tasmā sakaṭā gahetvāti attho .
Osāritan ti uccāritaṃ , vuttanti attho .
Aggoti sabbasattehi aggo .
Jeṭṭhoti vuddhataro .
Seṭṭhoti pasatthataro .
Visiṭṭhehi sīlādīhi guṇehi samannāgatattā visiṭṭho .
Uggatatamoti uttamo .
Pavaroti
M1.219 tasseva vevacanaṃ .
Natthi etassa samoti asamo .
Asamā pubbabuddhā , tehi samoti asamasamo .
Natthi etassa paṭisamo paṭipuggaloti appaṭisamo .
Natthi etassa paṭibhāgoti appaṭibhāgo .
Natthi etassa paṭipuggaloti appaṭipuggalo .Sabhāvapakatikāti sabhāvabhūtā akittimā pakati .
Kāraṇamahantattāti kāraṇānaṃ mahantatāya , mahantehi buddhakaradhammehi pāramisaṅkhātehi kāraṇehi buddhaguṇānaṃ nibbattitoti vuttaṃ hoti .
Pathavīādīni mahantāni vatthūni , mahantā cakkavāḷādayo attano attano visaye ekekāva , evaṃ sammāsambuddhopi mahanto attano visaye eko eva .
Ko ca tassa visayo ?
Buddhabhūmi , yāvatakaṃ vā ñeyyaṃ .
‘‘ Ākāso viya anantavisayo bhagavā eko eva hotī ’’ ti vadanto paracakkavāḷesupi dutiyassa buddhassa abhāvaṃ dasseti .
Imināva padenāti ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti iminā eva padena .
Dasa cakkavāḷasahassāni gahitānīti jātikhettāpekkhāya gahitāni .
Ekacakkavāḷenevāti iminā eva ekacakkavāḷena , na yena kenaci .
Yathā ‘‘ imasmiṃyeva cakkavāḷe uppajjantī ’’ ti vutte imasmimpi cakkavāḷe jambudīpe eva , tatthāpi majjhimadese evāti paricchindituṃ vaṭṭati , evaṃ ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti jātikhette adhippetepi imināva cakkavāḷena paricchindituṃ vaṭṭati .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
15. Aṭṭhānapāḷi ( dutiyavagga )
(15)2. Aṭṭhānapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā
278. Vivādupacchedatoti
V1.205 vivādupacchedakāraṇā .
Dvīsu uppannesu yo vivādo bhaveyya , tassa anuppādoyevettha vivādupacchedo .Ekasmiṃ dīpetiādinā dīpantarepi ekajjhaṃ na uppajjati , pageva ekadīpeti dasseti .
Sopi parihāyethāti cakkavāḷassa padese eva pavattitabbattā parihāyeyya .
279-280.
Manussattan ti
M1.220 manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇānaṃ yoggabhāvato .
Liṅgasampattīti purisabhāvo .
Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā .
Satthāradassanan ti satthusammukhībhāvo .
Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu , bhikkhūsu vā pabbajjā .
Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā .
Adhikāroti buddhe uddissa adhiko kāro , savisesā upakārakiriyā adhiko sakkāroti vuttaṃ hoti .
Chandova chandatā , sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando .
Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena .
Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ .
Samijjhatīti nipphajjati .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya ( cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathā ) vuttanayena veditabbo .Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattuttamādīhi sabbākārena sampannameva .
Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatādi sambhavati .
Dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva .
Tenevāha – anantaravāre ‘‘ yasmā ’’ tiādi .
279-280.
Manussattan ti
M1.220 manussabhāvo tasseva pabbajjādiguṇānaṃ yoggabhāvato .
Liṅgasampattīti purisabhāvo .
Hetūti manovacīpaṇidhānapubbikā hetusampadā .
Satthāradassanan ti satthusammukhībhāvo .
Pabbajjāti kammakiriyavādīsu tāpasesu , bhikkhūsu vā pabbajjā .
Guṇasampattīti abhiññādiguṇasampadā .
Adhikāroti buddhe uddissa adhiko kāro , savisesā upakārakiriyā adhiko sakkāroti vuttaṃ hoti .
Chandova chandatā , sammāsambodhiṃ uddissa sātisayo kattukamyatākusalacchando .
Aṭṭhadhammasamodhānāti etesaṃ aṭṭhannaṃ dhammānaṃ samāyogena .
Abhinīhāroti kāyapaṇidhānaṃ .
Samijjhatīti nipphajjati .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana paramatthadīpaniyā cariyāpiṭakavaṇṇanāya ( cariyā . aṭṭha . pakiṇṇakakathā ) vuttanayena veditabbo .
Sabbākāraparipūramevāti paripuṇṇalakkhaṇatāya sattuttamādīhi sabbākārena sampannameva .
Na hi itthiyā kosohitavatthaguyhatādi sambhavati .
Dutiyapakati ca nāma paṭhamapakatito nihīnā eva .
Tenevāha – anantaravāre ‘‘ yasmā ’’ tiādi . 281. Idha purisassa tattha nibbattanatoti imasmiṃ manussaloke purisabhūtassa tattha brahmaloke brahmattabhāvena nibbattanato .
Tena asatipi purisaliṅge purisākārā brahmāno hontīti dasseti .
Taṃyeva ca purisākāraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā ‘‘ yaṃ puriso brahmattaṃ kāreyyā ’’ ti .
Tenevāha –
‘‘ samānepī ’’ tiādi .
Yadi evaṃ itthiyo brahmaloke na uppajjeyyunti āha –
‘‘ brahmattan ’’ tiādi .
290-295.
‘‘ Kāyaduccaritassā ’’ tiādipāḷiyā
V1.206 kammaniyāmo nāma kathito .
Samañjanaṃ samaṅgo , samannāgamo , so etassa atthīti samaṅgī , samannāgato , samañjanasīlo vā samaṅgī , pubbabhāge upakaraṇasamudāyato pabhuti āyūhanavasena āyūhanasamaṅgītā , sanniṭṭhāpakacetanāvasena cetanāsamaṅgitā .
Cetanāsantativasena vā āyūhanasamaṅgitā , taṃtaṃcetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgītā .
Katūpacitassa avipakkavipākassa kammassa vasena kammasamaṅgitā .
Kamme pana vipaccituṃ āraddhe vipākappavattivasena vipākasamaṅgitā .
Kammādīnaṃ upaṭṭhānakālavasena upaṭṭhānasamaṅgitā .Kusalākusalakammāyūhanakkhaṇeti kusalakammassa akusalakammassa
M1.221 ca samīhanakkhaṇe .
Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati .Tathāti iminā kusalākusalakammapadaṃ ākaḍḍhati .
Yathā kataṃ kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti , tathā kataṃ upacitaṃ .
Vipākārahan ti dutiyabhavādīsu vipaccanārahaṃ .
Uppajjamānānaṃ upapattinimittaṃ upaṭṭhātīti yojanā .
Upapattiyā uppajjanassa nimittaṃ kāraṇanti upapattinimittaṃ , kammaṃ , kammanimittaṃ , gatinimittañca .
Aṭṭhakathāyaṃ pana gatinimittavaseneva yojanā dassitā .
Kammakammanimittānampi upaṭṭhānaṃ yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Yānissa tāni pubbe katāni kammāni , tānissa tasmiṃ samaye olambanti ajjholambanti abhilambanti ’’ ti ( ma . ni .3.248) vacanato sāyanhe mahantānaṃ pabbatakūṭānaṃ chāyā viya āsannamaraṇassa sattassa citte supine viya vipaccituṃ katokāsaṃ kammaṃ , tassa nimittaṃ gatinimittaṃ upatiṭṭhateva .
Calatīti parivattati .
Ekena hi kammunā tajje nimitte upaṭṭhite paccayavisesavasena tato aññena kammunā tadaññassa nimittassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ .
Sesā niccalā avasesā catubbidhāpi samaṅgitā niccalā aparivattanato .
Sunakhavājikoti sunakhehi migavājavasena vajanasīlo , sunakhaluddakoti attho .
Talasantharaṇapūjan ti bhūmitalassa pupphehi santharaṇapūjaṃ .
Āyūhanacetanā kammasamaṅgitāvasenāti kāyaduccaritassa aparāparaṃ āyūhanena sanniṭṭhāpakacetanāya tasseva pakappane kammakkhayakarañāṇena akhepitattā yathūpacitakammunā ca samaṅgibhāvassa vasena .
Kamman ti akusalakammaṃ .
Tasmiṃyeva khaṇeti āyūhanakkhaṇeyeva .
Tassāti kammasamaṅgino puggalassa saggo vārito , tañce kammaṃ vipākavāraṃ labheyyāti adhippāyo .
Saggo vāritoti ca nidassanamattaṃ .
Manussalokopissa vāritovāti .
Apare pana purimehi vipākāvaraṇassa anuddhaṭattā ‘‘ tasmiṃyeva khaṇe ’’ ti ca avisesena vuttattā taṃ dosaṃ pariharituṃ ‘‘ āyūhitakammaṃ nāmā ’’ tiādimāha .
Yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhatīti idaṃ katokāsassa appaṭibāhiyattā vuttaṃ
V1.207 .Kamman ti akusalakammaṃ .
Tasmiṃyeva khaṇeti āyūhanakkhaṇeyeva .
Tassāti kammasamaṅgino puggalassa saggo vārito , tañce kammaṃ vipākavāraṃ labheyyāti adhippāyo .
Saggo vāritoti ca nidassanamattaṃ .
Manussalokopissa vāritovāti .
Apare pana purimehi vipākāvaraṇassa anuddhaṭattā ‘‘ tasmiṃyeva khaṇe ’’ ti ca avisesena vuttattā taṃ dosaṃ pariharituṃ ‘‘ āyūhitakammaṃ nāmā ’’ tiādimāha .
Yadā kammaṃ vipākavāraṃ labhatīti idaṃ katokāsassa appaṭibāhiyattā vuttaṃ
V1.207 .Tathā hi bhagavā tatiyapārājikavatthusmiṃ ( pārā .162 ādayo ) paṭisallīyi , imasmiṃ sutte ‘‘ kāyaduccaritasamaṅgī ’’ ti āgatattā vipākūpaṭṭhānasamaṅgitā na labbhanti .
Tathā hi bhagavā tatiyapārājikavatthusmiṃ ( pārā .162 ādayo ) paṭisallīyi , imasmiṃ sutte ‘‘ kāyaduccaritasamaṅgī ’’ ti āgatattā vipākūpaṭṭhānasamaṅgitā na labbhanti .
( Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .)
Aṭṭhānapāḷivaṇṇanāyaṃ anuttānatthadīpanā niṭṭhitā .