2. Saddagarukādīnan tiM1.68 ādisaddena gandharasaphoṭṭhabbagaruke saṅgaṇhāti . Āsayavasenāti ajjhāsayavasena .

Utusamuṭṭhānopi itthisantānagato saddo labbhati , so idha nādhippetoti ‘‘ cittasamuṭṭhāno ’’ ti vuttaṃ . Kathitasaddo ālāpādisaddo . Gītasaddo sarena gāyanasaddo . Itthiyā hasanasaddopettha saṅgahetabbo tassapi purisena assādetabbato . Tenāha – ‘‘ apica kho mātugāmassa saddaṃ suṇāti tirokuṭṭā vā tiropākārā vā hasantiyā vā bhaṇantiyā vā gāyantiyā vā , so tadassādetī ’’ tiādi . Nivatthanivāsanassāti khalitthaddhassa nivāsanassa . Alaṅkārassāti nūpurādikassa alaṅkārassa . Itthisaddotveva veditabboti itthipaṭibaddhabhāvato vuttaṃ . Tenāha – ‘‘ sabbopī ’’ tiādi .

Avidūraṭṭhāneti tassa hatthikulassa vasanaṭṭhānato avidūraṭṭhāne .

Kāyūpapannoti sampannakāyo thirakathinamahākāyo .

Mahāhatthīti mahānubhāvo hatthī . Jeṭṭhakaṃ katvāti yūthapatiṃ katvā .

KathinatikkhabhāvenaV1.61 siṅgasadisattā aḷasaṅkhātāni siṅgāni etassa atthīti siṅgī , suvaṇṇavaṇṇatāya mahābalatāya ca sīhahatthiādimigasadisattā migo viyāti migo .

Tattha tattha kiccaṃ netubhāvena cakkhuyeva nettaṃ , taṃ uggataṭṭhena āyataṃ etassāti āyatacakkhunetto . Aṭṭhi eva taco etassāti aṭṭhittaco .

Tenābhibhūtoti tena migena abhibhūto ajjhotthaṭo niccalaggahito hutvā . Karuṇaṃ rudāmīti kāruññapatto hutvā rodāmi viravāmi .

Paccatthikabhayato mutti nāma yathā tathā sahāyavato hoti , na ekākinoti āha – ‘‘ mā heva maṃ pāṇasamaṃ jaheyyā ’’ ti . Tattha mā heva man ti maṃ evarūpaṃ byasanaṃ pattaṃ attano pāṇasamaṃ piyasāmikaṃ tvaṃ māheva jahi .

Kuñce girikūṭe ramati abhiramati , tattha vā vicarati , koñjanādaṃ nadanto vā vicarati , ku vā pathavī , tadabhighātena jīratīti kuñjaro . Saṭṭhihāyanan ti jātiyā saṭṭhivassakālasmiṃ kuñjarā thāmena parihāyanti , taṃ sandhāya evamāha .

Pathabyā cāturantāyāti catūsu disāsu samuddaṃ patvā ṭhitāya cāturantāya pathaviyā . Suppiyoti suṭṭhu piyo .

Tesaṃ tvaṃ vārijo seṭṭhoti ye samudde vā gaṅgāya vā yamunāya vā nammadānadiyā vā kuḷīrā , tesaṃ sabbesaṃ vaṇṇasampattiyā mahantattena ca vārimhiM1.69 jātattā vārijo tvameva seṭṭho pasatthataro .

Muñca rodantiyā patin ti sabbesaṃ seṭṭhattā tameva yācāmi , rodamānāya mayhaṃ sāmikaṃ muñca .

Athāti gahaṇassa sithilakaraṇasamanantarameva .

Etassāti paṭisattumaddanassa .

Pabbatagahanaṃ nissāyāti tisso pabbatarājiyo atikkamitvā catutthāya pabbatarājiyaṃ pabbatagahanaṃ upanissāya . Evaṃ vadatīti ‘‘ udetayaṃ cakkhumā ’’ tiādinā ( jā .1.2.17) imaṃ buddhamantaṃ mantento vadati .

Tattha udetīti pācīnalokadhātuto uggacchati . Cakkhumāti sakalacakkavāḷavāsīnaṃ andhakāraṃ vidhamitvā cakkhuppaṭilābhakaraṇena yantena tesaṃ dinnaṃ cakkhu , tena cakkhunā cakkhumā . Ekarājāti sakalacakkavāḷe ālokakarānaṃ antare seṭṭhaṭṭhena rañjanaṭṭhena ca ekarājā . Harissavaṇṇoti harisamānavaṇṇo , suvaṇṇavaṇṇoti attho . Pathaviṃ pabhāsetīti pathavippabhāso . Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ evarūpaṃ bhavantaṃ namassāmi vandāmi . Tayājja guttā viharemha divasan ti tayā ajja rakkhitā hutvā imaṃ divasaṃ catuiriyāpathavihārena sukhaṃ vihareyyāma .

EvaṃV1.62 bodhisatto imāya gāthāya sūriyaṃ namassitvā dutiyagāthāya atīte parinibbute buddhe ceva buddhaguṇe ca namassati ‘‘ ye brāhmaṇā ’’ tiādinā .

Tattha ye brāhmaṇāti ye bāhitapāpā parisuddhā brāhmaṇā . Vedagūti vedānaṃ pāraṃ gatā , vedehi pāraṃ gatāti vā vedagū . Idha pana sabbe saṅkhatadhamme vidite pākaṭe katvā katāti vedagū . Tenevāha – ‘‘ sabbadhamme ’’ ti . Sabbe khandhāyatanadhātudhamme salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena attano ñāṇassa vidite pākaṭe katvā tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā sammāsambodhiṃ pattā , saṃsāraṃ vā atikkantāti attho .

Te me namoti te mama imaṃ namakkāraṃ paṭicchantu . Te ca maṃ pālayantūti evaṃ mayā namassitā ca te bhagavanto maṃ pālayantu rakkhantu .

Namattu buddhānaṃ … pe … vimuttiyāti ayaṃ mama namakkāro atītānaṃ parinibbutānaṃ buddhānaṃ atthu , tesaṃyeva catūsu phalesu ñāṇasaṅkhātāya bodhiyā atthu , tathā tesaññeva arahattaphalavimuttiyāM1.70 vimuttānaṃ atthu , yā ca nesaṃ tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇasaṅkhātā pañcavidhā vimutti , tāya vimuttiyāpi ayaṃ mayhaṃ namakkāro atthūti attho .

Imaṃ so parittaṃ katvā , moro carati esanāti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha . Tassattho – bhikkhave , so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano gocarabhūmiyaṃ pupphaphalādīnaṃ atthāya nānappakārāya esanāya caratīti .

Evaṃ divasaṃ caritvā sāyaṃ pabbatamatthake nisīditvā atthaṃ gacchantaṃ sūriyaṃ olokento buddhaguṇe āvajjetvā nivāsaṭṭhāne rakkhāvaraṇatthāya puna brahmamantaṃ vadanto ‘‘ apetayan ’’ tiādimāha . Tenevāha – ‘‘ divasaṃ gocaraṃ gahetvā ’’ tiādi .

Tattha apetīti apayāti atthaṃ gacchati .

3. Tatiye rūpāyatanassa viya gandhāyatanassapi samuṭṭhāpakapaccayavasena viseso natthīti āha – ‘‘ catusamuṭṭhānikan ’’ ti .

Itthiyā sarīragandhassa kāyāruḷhaanulepanādigandhassa ca tappaṭibaddhabhāvato avisesena gahaṇappasaṅge idhādhippetagandhaṃ niddhārento ‘‘ svāyan ’’ tiādimāha . Tattha itthiyāti pākatikāya itthiyā . Duggandhoti pākatikāya itthiyā sarīragandhabhāvato duggandho hoti . Idhādhippetoti iṭṭhabhāvato assādetabbattā vuttaṃ .

Kathaṃ pana itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvoti āha – ‘‘ ekaccā hī ’’ tiādi . Tattha assassa viya gandhoV1.63 assā atthīti assagandhinī . Meṇḍakassa viya gandho assā atthīti meṇḍakagandhinī . Sedassa viya gandho assā atthīti sedagandhinī . Soṇitassa viya gandho assā atthīti soṇitagandhinī .

Rajjatevāti anādimati saṃsāre avijjādikilesavāsanāya parikaḍḍhitahadayattā phoṭṭhabbassādagadhitacittatāya ca andhabālo evarūpāyapi duggandhasarīrāya itthiyā rajjatiyeva .

Pākatikāya itthiyā sarīragandhassa duggandhabhāvaṃ dassetvā idāni visiṭṭhāya ekaccāya itthiyā tadabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘ cakkavattinoM1.71 panā ’’ tiādimāha .

Yadi evaṃ īdisāya itthiyā sarīragandhopi idha kasmā nādhippetoti āha – ‘‘ ayaṃ na sabbāsaṃ hotī ’’ tiādi .

Tiracchānagatāya itthiyā ekaccāya ca manussitthiyā sarīragandhassa ativiya assādetabbabhāvadassanato puna tampi avisesena anujānanto ‘‘ itthikāye gandho vā hotū ’’ tiādimāha .

Itthigandhotveva veditabboti tappaṭibaddhabhāvato vuttaṃ .

4. Catutthādīsu kiṃ tenāti jivhāviññeyyarase idhādhippete kiṃ tena avayavarasādinā vuttena payojanaṃ .

Oṭṭhamaṃsaṃ sammakkhetīti oṭṭhamaṃsasammakkhano , kheḷādīni . Ādisaddena oṭṭhamaṃsamakkhano tambulamukhavāsādiraso gayhati .

Sabbo so itthirasoti itthiyāvassa gahetabbattā .

5. Itthiphoṭṭhabboti etthāpi eseva nayo . Yadi panettha itthigatāni rūpārammaṇādīni avisesato purisassa cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti , atha kasmā bhagavatā tāni visuṃ visuṃ gahetvā desitānīti āha – ‘‘ iti satthā ’’ tiādi .

Yathā hītiādinā tamevatthaṃ samattheti . Gametīti vikkhepaṃ gameti , ayameva vā pāṭho . Gametīti ca saṅgameti .

Na tathā sesā saddādayo , na tathā rūpādīni ārammaṇānīti etena sattesu rūpādigarukatā asaṃkiṇṇā viya dassitā , na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ anekavidhattā sattānaṃ ajjhāsayassāti dassetuṃ – ‘‘ ekaccassa cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Pañcagarukavasenāti pañcārammaṇagarukavasena .

Ekaccassa hi purisassa yathāvuttesu pañcasupi ārammaṇesu garukatā hoti , ekaccassa tattha katipayesu , ekasmiṃ eva vā , te sabbepi pañcagarukātveva veditabbā yathā ‘‘ sattisayo aṭṭhavimokkhā ’’ ti .

Na pañcagarukajātakavasena ekekārammaṇe garukasseva nādhippetattā . Ekekārammaṇagarukānañhi pañcannaṃ puggalānaṃ tattha āgatattā taṃ jātakaṃ ‘‘ pañcagarukajātakan ’’ ti vuttaṃ .

Yadi evaṃ tena idha payojanaṃ natthīti āha – ‘‘ sakkhibhāvatthāyā ’’ ti .

Āharitvā kathetabban ti rūpādigarukatāya ete anayabyasanaṃ pattāti dassetuṃ kathetabbaṃ .

6-8. Tesan tiV1.64M1.72 suttānaṃ . Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchīti tassa thokaṃ virūpadhātukattā na icchi . Anatikkamantoti saṃsandento . Dve hatthaṃ pattānīti dve uppalāni hatthaṃ gatāni . Pahaṭṭhākāraṃ dassetvāti aparāhi itthīhi ekekaṃ laddhaṃ , mayā dve laddhānīti santuṭṭhākāraṃ dassetvā . Parodīti tassā pubbasāmikassa mukhagandhaṃ saritvā . Tassa hi mukhato uppalagandho vāyati . Hāretvāti tasmā ṭhānā apanetvā ,‘‘ harāpetvā ’’ ti vā pāṭho , ayamevattho . Sādhu sādhūti bhāsatoti dhammakathāya anumodanavasena ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti bhāsato . Uppalaṃva yathodaketi yathā uppalaṃ uppalagandho mukhato nibbattoti . Vaṭṭameva kathitan ti yathārutavasena vuttaṃ . Yadipi evaṃ vuttaṃ , tathāpi yathārutamatthe avatvā vivaṭṭaṃ nīharitvā kathetabbaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya . Rūpādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya Paṭhamavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā niṭṭhitā . 2. Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā

6-8. Tesan tiV1.64M1.72 suttānaṃ .

Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchīti tassa thokaṃ virūpadhātukattā na icchi .

Anatikkamantoti saṃsandento .

Dve hatthaṃ pattānīti dve uppalāni hatthaṃ gatāni . Pahaṭṭhākāraṃ dassetvāti aparāhi itthīhi ekekaṃ laddhaṃ , mayā dve laddhānīti santuṭṭhākāraṃ dassetvā . Parodīti tassā pubbasāmikassa mukhagandhaṃ saritvā . Tassa hi mukhato uppalagandho vāyati . Hāretvāti tasmā ṭhānā apanetvā ,‘‘ harāpetvā ’’ ti vā pāṭho , ayamevattho . Sādhu sādhūti bhāsatoti dhammakathāya anumodanavasena ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti bhāsato . Uppalaṃva yathodaketi yathā uppalaṃ uppalagandho mukhato nibbattoti . Vaṭṭameva kathitan ti yathārutavasena vuttaṃ . Yadipi evaṃ vuttaṃ , tathāpi yathārutamatthe avatvā vivaṭṭaṃ nīharitvā kathetabbaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya . Rūpādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya Paṭhamavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā niṭṭhitā . 2. Nīvaraṇappahānavaggavaṇṇanā

6-8. Tesan tiV1.64M1.72 suttānaṃ .

Uppaṇḍetvā gaṇhituṃ na icchīti tassa thokaṃ virūpadhātukattā na icchi .

Dve hatthaṃ pattānīti dve uppalāni hatthaṃ gatāni .

Pahaṭṭhākāraṃ dassetvāti aparāhi itthīhi ekekaṃ laddhaṃ , mayā dve laddhānīti santuṭṭhākāraṃ dassetvā . Parodīti tassā pubbasāmikassa mukhagandhaṃ saritvā . Tassa hi mukhato uppalagandho vāyati .

Hāretvāti tasmā ṭhānā apanetvā ,‘‘ harāpetvā ’’ ti vā pāṭho , ayamevattho .

Sādhu sādhūti bhāsatoti dhammakathāya anumodanavasena ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti bhāsato . Uppalaṃva yathodaketi yathā uppalaṃ uppalagandho mukhato nibbattoti .

Vaṭṭameva kathitan ti yathārutavasena vuttaṃ . Yadipi evaṃ vuttaṃ , tathāpi yathārutamatthe avatvā vivaṭṭaṃ nīharitvā kathetabbaṃ vimuttirasattā bhagavato desanāya .

Rūpādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti manorathapūraṇiyā aṅguttaranikāya-aṭṭhakathāya Paṭhamavaggavaṇṇanāya anuttānatthadīpanā niṭṭhitā .