16. Ekadhammapāḷi
(16)1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
296. Ekadhammapāḷivaṇṇanāyaṃ
V1.208M1.222 idha dhamma-saddo sabhāvattho ‘‘ kusalā dhammā ’’ tiādīsu viyāti āha –
‘‘ ekasabhāvo ’’ ti .Ekantenāti ekaṃsena , avassanti attho .
Vaṭṭeti saṃsāravaṭṭe .
Nibbindanatthāyāti anabhiramanatthāya .
Virajjanatthāyāti arajjanatthāya .
Virajjanāyāti palujjanāya .
Tenevāha –
‘‘ vigamāyā ’’ ti .
Rāgādīnaṃ nirodhāyāti maggañāṇena rāgādīnaṃ nirodhanatthāya .
Maggañāṇena nirodhanaṃ nāma accantaṃ appavattikaraṇanti āha –
‘‘ appavattikaraṇatthāyā ’’ ti .
Yathā khādanīyassa mukhe katvā khādanaṃ nāma yāvadeva ajjhoharaṇatthaṃ , evaṃ rāgādīnaṃ nirodhanaṃ vaṭṭanirodhanatthamevāti vuttaṃ –
‘‘ vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāyā ’’ ti .
Yasmā kilesesu khīṇesu itaraṃ vaṭṭadvayampi khīṇameva hoti , tasmā mūlameva gaṇhanto ‘‘ upasamāyāti kilesavūpasamanatthāyā ’’ ti āha .
Saṅkhatadhammānaṃ abhijānanaṃ nāma tattha lakkhaṇattayāropanamukhenevāti āha –
‘‘ aniccādi … pe … abhijānanatthāyā ’’ ti .
Sambujjhitabbāni nāma cattāri ariyasaccāni tabbinimuttassa ñeyyassa abhāvato .
‘‘ Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāyā ’’ ti vatvā tayidaṃ bujjhanaṃ yassa ñāṇassa vasena ijjhati , tassa ñāṇassa vasena dassetuṃ –
‘‘ bodhi vuccatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Appaccayanibbānassāti amatadhātuyā .
Ussāhajananatthanti kammaṭṭhāne abhiruciuppādanāya .
Visakaṇṭakoti guḷassa vāṇijasamaññā .
‘‘ Kismiñci dese desabhāsā ’’ ti keci .
Ucchuraso samapākapakko cuṇṇādīhi missetvā piṇḍīkato guḷo , apiṇḍīkato phāṇitaṃ .
Pākavisesena khaṇḍakhaṇḍasedito khaṇḍo , malābhāvaṃ āpanno sakkarā .
Saratīti sati .
Anu anu saratīti anussati , anu anurūpā satītipi anussati .
Duvidhaṃ hotīti payojanavasena duvidhaṃ hoti .
Cittasampahaṃsanatthan ti pasādanīyavatthusmiṃ pasāduppādanena bhāvanācittassa paritosanatthaṃ .
Vipassanatthan ti vipassanāsukhatthaṃ .
Upacārasamādhinā hi citte samāhite vipassanāsukhena ijjhati .
Cittuppādoti bhāvanāvasena pavatto cittuppādo
V1.209 .
Upahaññati patihaññati paṭikūlattā ārammaṇassa .
TatoM1.223 eva ukkaṇṭhati , kammaṭṭhānaṃ riñcati , nirassādo hoti bhāvanassādassa alabbhanato .Pasīdati buddhaguṇānaṃ pasādanīyattā .
Tathā ca kaṅkhādicetokhilābhāvena vinīvaraṇo hoti .
Dametvāti nīvaraṇanirākaraṇena nibbisevanaṃ katvā .
Evaṃ kammaṭṭhānantarānuyuñjanena cittaparidamanassa upamaṃ dassento ,‘‘ kathan ’’ tiādimāha .
Ko ayaṃ … pe … anussarīti ko ayaṃ mama abbhantare ṭhatvā anussari .
Pariggaṇhantoti bāhirakaparikappitassa anussarakassa sabbaso abhāvadassanametaṃ .
Tenāha –
‘‘ na añño kocī ’’ ti .
Disvāti pariyesananayena vuttappakāraṃ cittameva anussarīti disvā sabbampetan ti etaṃ hadayavatthuādippabhedaṃ sabbampi .
Idañca rūpaṃ purimañca arūpan ti idaṃ ruppanasabhāvattā rūpaṃ , purimaṃ ataṃsabhāvattā arūpanti saṅkhepato rūpārūpaṃ vavatthapetvā .
Pañcakkhandhe vavatthapetvāti yojanā .
Sambhāvikāti samuṭṭhāpikā .
Tassāti samudayasaccassa .
Nirodhoti nirodhanimittaṃ .
Appanāvāroti yathāraddhāya desanāya nigamanavāro .
297. Eseva nayoti iminā yvāyaṃ ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādinā atthanayo buddhānussatiyaṃ vibhāvitoti atidisati , svāyaṃ atideso payojanavasena navasupi anussatīsu sādhāraṇavasena vuttopi ānāpānassatiādīsu tīsu vipassanatthāneva hontīti iminā apavādena nivattitoti tāsaṃ ekappayojanatāva daṭṭhabbā .
Dhamme anussati dhammānussatīti samāsapadavibhāgadassanampi vacanatthadassanapakkhikamevāti āha –
‘‘ ayaṃ panettha vacanattho ’’ ti .
Dhammaṃ ārabbhāti hi dhammassa anussatiyā visayabhāvadassanametaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Sīlaṃ ārabbhāti attano pārisuddhisīlaṃ ārabbha .
Cāgaṃ ārabbhāti attano cāgaguṇaṃ ārabbha .
Devatā ārabbhāti ettha devatāguṇasadisatāya attano saddhāsīlasutacāgapaññāsu devatāsamaññā .
Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘ tāni osadhāni , esa brahmadatto ’’ ti ca .
Tenāha –
‘‘ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā ’’ tiādi .
Tattha devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘ yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā , mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati .
Yathārūpena sīlena , yathārūpena
M1.224 sutena , yathārūpena cāgena , yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā , mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī ’’ ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā .Assāsapassāsanimittaṃ nāma tattha laddhabbappaṭibhāganimittaṃ .
Gatāti ārammaṇakaraṇavasena upagatā pavattā .
Upasammati
V1.210 ettha dukkhanti upasamo , nibbānaṃ .
Accantameva ettha upasammati vaṭṭattayanti accantūpasamo , nibbānameva .
Khiṇoti khepeti kileseti khayo , ariyamaggo .
Te eva upasametīti upasamo , ariyamaggo eva .
Khayo ca so upasamo cāti khayūpasamo .
Tatracāyaṃ upasamo dhammo evāti dhammānussatiyā upasamānussati ekasaṅgahoti ?
Saccaṃ ekasaṅgaho dhammabhāvasāmaññe adhippete , saṅkhatadhammato pana asaṅkhatadhammo sātisayo uḷāratamapaṇītatamabhāvatoti dīpetuṃ visuṃ nīharitvā vuttaṃ .
Imameva hi visesaṃ sandhāya bhagavā –
‘‘ dhammānussatī ’’ ti vatvāpi upasamānussatiṃ avoca anussarantassa savisesaṃ santapaṇītabhāvena upaṭṭhānato .
Evañca katvā idha khayūpasamaggahaṇampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ .
Yatheva hi samānepi lokuttaradhammabhāve ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādivacanato ( itivu .90) maggaphaladhammehi nibbānadhammo sātisayo , evaṃ phaladhammato maggadhammo kilesappahānena acchariyadhammabhāvato , tasmā accantūpasamena saddhiṃ khayūpasamopi gahitoti daṭṭhabbaṃ .Vipassanatthāneva hontīti kasmā vuttanti ?
‘‘ Ekantanibbidāyātiādivacanato ’’ ti keci , taṃ akāraṇaṃ buddhānussatiādīsupi tathā desanāya āgatattā .
Yathā pana buddhānussatiādīni kammaṭṭhānāni vipassanatthāni honti , nimittasampahaṃsanatthānipi honti , na evametāni , etāni pana vipassanatthānevāti tathā vuttaṃ .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā
298. Micchā
V1.211 passati tāya , sayaṃ vā micchā passati , micchādassanameva vā tanti micchādiṭṭhi , yaṃ kiñci viparītadassanaṃ .
Tenāha –
‘‘ dvāsaṭṭhividhāyā ’’ tiādiM1.225 .Micchādiṭṭhi etassāti micchādiṭṭhiko .
Tassa micchādiṭṭhikassa .
299. Sammā passati tāya , sayaṃ vā sammā passati , sammādassanamattameva vā tanti sammādiṭṭhi .
Pañcavidhāyāti kammassakatājhānavipassanāmaggaphalavasena pañcavidhāya .
Tattha jhānacittuppādapariyāpannaṃ ñāṇaṃ jhānasammādiṭṭhi , vipassanāñāṇaṃ vipassanāsammādiṭṭhi .
302. Pañcasu khandhesu ‘‘ niccan ’’ tiādinā pavatto anupāyamanasikāro .
303.‘‘ Aniccan ’’ tiādinā pavatto upāyamanasikāro .
Yāva niyāmokkamanāti yāva micchattaniyāmokkamanā .
Micchattaniyāmokkamananayo pana sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṃ taṭṭīkāya ca vuttanayeneva veditabbo .
304. Ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hotīti kammapathappattiyā mahāsāvajjabhāvato vuttaṃ .
Saggāvaraṇāya hontiyā maggavibandhakabhāve vattabbameva natthīti vuttaṃ –
‘‘ maggāvaraṇā cā ’’ ti .
‘‘ Sassato loko ’’ tiādikā dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi .
Maggāvaraṇāva hoti viparītadassanabhāvato , na saggāvaraṇā akammapathapattitoti adhippāyo .
Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvāti viparītadassanañca na maggāvaraṇañcāti viruddhametaṃ uddhammabhāvato .
Tathā hi sati appahīnāya eva sakkāyadiṭṭhiyā maggādhigamena bhavitabbanti adhippāyena yathāvuttavidhānaṃ paṭikkhipitvā .
‘‘ Na saggāvaraṇā ’’ ti saggūpapattiyā avibandhakattaṃ vadantehi diṭṭhiyā saggāvahatāpi nāma anuññātā hotīti taṃ vādaṃ paṭikkhipantena ‘‘ diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthī ’’ ti vuttaṃ .
Kasmā ?
Ekantagarutarasāvajjabhāvato .
Tenāha –
‘‘ ekantaṃ nirayasmiṃyeva nimujjāpetī ’’ tiādi .
305. Vaṭṭaṃ
V1.212 viddhaṃsetīti maggasammādiṭṭhi kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭañca viddhaṃseti .
Vipākavaṭṭaṃ kā nu viddhaṃseti nāma .
Evaṃ pana attano kāraṇena viddhastabhavaṃ phalasammādiṭṭhi paṭibāhatīti vuttaṃ avasaradānato .Iccetaṃ kusalan ti arahattaṃ pāpetuṃ sace sakkoti , evametaṃ vipassanāya paṭisandhianākaḍḍhanaṃ
M1.226 kusalaṃ anavajjaṃ .
Satta bhave detīti sotāpattimaggassa paccayabhūtā vipassanāsammādiṭṭhi tassa puggalassa satta bhave deti .Evamayan ti pañcavidhampi sammādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenāha –
‘‘ lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā ’’ ti .
Imasmiṃ panattheti ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī ’’ tiādinā vutte gatimaggasaṅkhāte atthe .
‘‘ Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī ’’ ti vuttattā ‘‘ lokikā bhavanipphādikāva veditabbā ’’ ti vuttaṃ .
306. Yathādiṭṭhīti atthabyāpanicchāyaṃ yathā -saddo , tena uttarapadatthappadhāno samāsoti āha –
‘‘ yā yā diṭṭhī ’’ ti .
Tassā tassā anurūpan ti taṃtaṃdiṭṭhianurūpanti attho .
Samattan ti anavasesaṃ .
Tenāha –
‘‘ paripuṇṇan ’’ ti .
Samādinnan ti ādimajjhapariyosānesu samaṃ ekasadisaṃ katvā ādinnaṃ gahitaṃ anissaṭṭhaṃ .
Tadetan ti yadetaṃ ‘‘ yañceva kāyakamman ’’ tiādinā vuttaṃ , tadetaṃ kāyakammaṃ .
Yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakamman ti yā pana diṭṭhi ‘‘ natthi tatonidānaṃ pāpan ’’ tiādinā pavattā , tassaṃ diṭṭhiyaṃ ṭhitakassa ṭhitamattassa anissaṭṭhassa taṃdiṭṭhikassa kāyakammaṃ .
Diṭṭhisahajātaṃ kāyakamman ti tassa yathādiṭṭhikassa paresaṃ hatthamuddādinā viññāpanakāle tāya diṭṭhiyā sahajātaṃ kāyakammaṃ .
Na cettha vacīkammāsaṅkā uppādetabbā pāṇaghātādīnaṃyeva adhippetattā .
Diṭṭhānulomikaṃ kāyakamman ti yathā paresaṃ pākaṭaṃ hoti , evaṃ diṭṭhiyā anulomikaṃ katvā pavattitaṃ kāyakammaṃ .
Tenāha –
‘‘ samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhan ’’ ti .
Tatthātiādi suviññeyyameva .
Eseva nayoti iminā yathāvuttāya diṭṭhiyā ṭhitavacīkammaṃ , diṭṭhisahajātaṃ vacīkammaṃ , diṭṭhānulomikaṃ vacīkammanti tividhaṃ hotīti evamādi atidisati .
Micchādiṭṭhikassāti kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa .
‘‘ Yāya kāyaci micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa sato ’’ ti apare .
Diṭṭhisahajātāti yathāvuttāya diṭṭhiyā sahajātā cetanā .
Esa nayo sesapadesupi .
Patthanāti ‘‘ idaṃ nāma kareyyan ’’ ti taṇhāpatthanā .
Cetanāpatthanānaṃ vasenāti yathāvuttadiṭṭhigatanissitacetasikanikāmanānaṃ vasena .
Cittaṭṭhapanāti cittassa paṇidahanā .
Phassādayoti cetanādiṭṭhitaṇhādivinimuttā phassādidhammā .
Yasmā diṭṭhi pāpikā , tasmā tassa puggalassa sabbe te dhammā aniṭṭhāya … pe … saṃvattantīti yojanā .
Purimassevāti
M1.227 tittakapadassevaV1.213 .
Tittakaṃ kaṭukanti ca ubhayaṃ idha aniṭṭhapariyāyaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ pacchā te kaṭukaṃ bhavissatī ’’ tiādīsu viya .Amboyan ti ambo ayaṃ .
Tameva pūjan ti tameva pubbe laddhaparisiñcanadānādipūjaṃ .
Nivesareti pavisiṃsu .
Asātasannivāsenāti amadhuranimbamūlasaṃsaggena .
Taṃ pana paṭikkhipitvā … pe … vuttan ti sabbāpi micchādiṭṭhi ekantasāvajjattā aniṭṭhāya dukkhāya saṃvattatīti adhippāyena vuttaṃ .
Anantarasutteti dasamasutte .
Yojetvā veditabbānīti navamasutte viya yojetvā veditabbāni .
Cittaṭṭhapanāva patthanāti ettha paṇidhi cāti vattabbaṃ .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā
308. Tatiyassa
V1.214 paṭhame ayāthāvadiṭṭhikoti aniccādibhāvesu dhammesu niccātiādinā uppannadiṭṭhiko .
Tenāha –‘‘ tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano ’’ ti saddhammāti ettha santo pasattho sundaro dhammo , yo manussadhammotipi vuccati .
Tato hi micchādiṭṭhiko paraṃ vuṭṭhāpeyya , na ariyadhammato .
Tenāha –
‘‘ dasakusalakammapathadhammato ’’ ti .
Evarūpāti iminā pāthikaputtādike saṅgaṇhāti .
309. Sabbaññubodhisattoti sabbaññubhāgī bodhisatto .
Ādi -saddena pūritapāramikā paccekabodhisattā ekaccasāvakabodhisattā ca saṅgayhanti .
310. Paramāti mahāsāvajjabhāvena paramā , ukkaṃsagatāti attho .
Tesan ti ānantariyakammānaṃ .
Paricchedoti vipākavasena pariyosānaṃ .
Vaṭṭassa mūlaṃ , tato taṃsamaṅgīpuggalo vaṭṭassa khāṇūti vuccati .
Tenāha –
‘‘ tāyā ’’ tiādi .
Tañce gāhaṃ na vissajjeti , tassa punapi tabbhāvāvahattā vuttaṃ –
‘‘ bhavato vuṭṭhānaṃ natthī ’’ ti , na pana sabbaso vuṭṭhānassa abhāvato .
Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ dassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti na
M1.228 vattabbaṃ .
Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ , na kusalaṃ viya mahābalaṃ .
Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā , na ca micchattaniyāmo accantiko .
Teneva papañcasūdaniyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.100)–
‘‘ Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti , udāhu aññasmimpīti ?
Ekasmiṃyeva niyato , āsevanavasena bhavantarepi taṃ diṭṭhiṃ roceti evā ’’ ti –
Vuttaṃ .
Tatoyeva ca sumaṅgalavilāsiniyampi ( dī . ni . aṭṭha .1.170-172) vuttaṃ –
‘‘ YeV1.215 vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti , tesaṃ ‘ karoto na karīyati pāpaṃ , natthi hetu , natthi paccayo , mato ucchijjatī ’ ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , javanāni javanti .
Paṭhamajavane satekicchā honti , tathā dutiyādīsu .
Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā , tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati , koci dve , koci tīṇipi , ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti .
Patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca , abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ , pageva mokkhaṃ , vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako , yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthī ’’ ti .Piṭṭhicakkavāḷeti jhāyamānacakkavāḷassa parato ekasmiṃ okāse .
Yaṃ jhāyamānānaṃ ajjhāyamānānañca cakkavāḷānamantaraṃ , yattha lokantarikanirayasamaññā , tādise ekasmiṃ okāse .
Paccatiyevāti cakkavāḷe jhāyamāne ajjhāyamānepi attano kammabalena paccatiyeva .
311. Catutthe ‘‘ mā khalī ’’ ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmoti taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ ,‘‘ tāta , mā khalī ’’ ti sāmiko āha .
So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho .
Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi .
So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāto paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ
M1.229 pāvisi .
Manussā taṃ disvā ‘‘ ayaṃ samaṇo arahā appiccho , natthi iminā sadiso ’’ ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamitvā ‘‘ mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppannan ’’ ti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi , tadeva ca pabbajjaṃ aggahesi .
Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ –
‘‘ mā khalīti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro ’’ ti .Samāgataṭṭhāneti dvinnaṃ nadīnaṃ udakappavāhassa sannipātaṭṭhāne .
Dvinnaṃ udakānan ti dvinnaṃ udakappavāhānaṃ .
Yathāvuttaṭṭhāne macchaggahaṇatthaṃ khipitabbato khippaṃ , kuminaṃ , tadeva idha khippan ti vuttaṃ .
Tenāha –
‘‘ kuminan ’’ ti .
Ucchūhīti udakaucchūhi .
Tucchapuriso ariyadhammābhāvato .
Jhānamattampi
V1.216 hi tassa nattheva , kuto ariyamaggo .Manussakhippaṃ maññeti manussā patitvā byasanappattiatthaṃ oṭṭitaṃ kuminaṃ viya .
Tenāha –
‘‘ mahājanassā ’’ tiādi .
312. Pañcamādīsu bāhirakasāsanan ti avisesena vuttaṃ – tassa sabbassapi aniyyānikattā satthupaṭiññassapi asabbaññubhāvato .
Tenāha –
‘‘ tattha hī ’’ tiādi .
Gaṇoti sāvakagaṇo .
Tathābhāvāyāti ācariyena vuttākāratāya samaṅgibhāvatthaṃ .
Jaṅghasatan ti bahū aneke satte .
Samakameva akusalaṃ pāpuṇātīti tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ samādapanepi tesaṃ akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti ekajjhaṃ bahūnaṃ samādapanepi tathā ussahanassa balavabhāvato .
Visuṃ visuṃ samādapane vattabbameva natthi .
Yathā hi dhammacariyāyaṃ samakamevāti vattabbā kalyāṇamittatā , evaṃ adhammacariyāyaṃ akalyāṇamittatāti .
313. Suṭṭhu akkhāteti ekantato niyyānikabhāvena akkhāte .
Satthā ca sabbaññū hotīti asabbaññuno niyyānikabhāvena kathetuṃ asakkuṇeyyattā .
Dhammo ca svākkhāto sammāsambuddhappaveditattā .
Gaṇo ca suppaṭipanno satthārā suvinītattā .
Samādapako hītiādi suppaṭipattiyā nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ .
314. Pamāṇaṃ jānitabban ti ‘‘ ayaṃ ettakena yāpeti , imassa ettakaṃ dātuṃ yuttan ’’ ti evaṃ pamāṇaṃ jānitabbaṃ .
Atireke … pe … nibbānasampatti vā natthi durakkhātattā dhammassa .
Tassāti paṭiggāhakassa .
Appicchapaṭipadā nāma natthi durakkhāte dhammavinayeti adhippāyo .
315. Dāyakassa
M1.230 vaso nāma uḷāruḷāratābhedo ajjhāsayo .
Deyyadhammassa pana thokabahutāva deyyadhammassa vaso nāma .
Attano thāmoti yāpanappamāṇaṃ .
Yadi hītiādi ‘‘ kathan ’’ tiādinā saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ .Anuppannassāti anuppanno assa puggalassa .
Cakkhubhūto hotīti mahājanassa cakkhu viya hoti .
Sāsanaṃ ciraṭṭhititaṃ karotīti anuppannalābhuppādanena mahājanassa pasāduppādanena ca ciraṭṭhitikaṃ karoti .
Kuṭumbariyavihāreti kuṭumbariyagāmasannissitavihāre .
Bhuñjanatthāyāti tasmiṃyeva gehe nisīditvā bhuñjanatthāya .
Gahetvā gamanatthāyāti gehato bahi gahetvā gamanatthāya .
Dhurabhattānīti niccabhattāni .
Cūḷupaṭṭhākan ti veyyāvaccakaraṃ .
Vīmaṃsitvāti yathā uddissa kataṃ na hoti , evaṃ vīmaṃsitvā
V1.217 .Mahājano appiccho bhavituṃ maññatīti mahājano sayaṃ appiccho bhavituṃ maññati diṭṭhānugatiṃ āpajjanena .
Mahājanassāti bahujanassa .
Avattharitvāti vitthārikaṃ katvā .
316. Pañcātapatappanaṃ catūsu passesu aggisantāpassa upari sūriyasantāpassa ca tappanaṃ , tañca kho gimhakāle .
Chinnappapātapabbatasikharato patanaṃ maruppapātapatanaṃ .
Pubbaṇhādīsu ādiccābhimukhāvaṭṭanaṃ ādiccānuparivattanaṃ .
317. Ayampīti svākkhāte dhammavinaye kusītopi .
Sāmaññan ti tapacaraṇaṃ .
Dupparāmaṭṭhan ti micchācaritaṃ saṃkiliṭṭhaṃ .
Nirayāyupakaḍḍhatīti nirayadukkhāya naṃ kaḍḍhati .
318. Vuttappakāreti pañcātapatappanādike vuttappakāre .
319. Evan ti vuttappakārāya cittappasādavhayasuppaṭipattiyā .
Tena samaṇadhammakaraṇasukhañca saṅgaṇhāti .
320. Navakanipāteti imasmiṃyeva aṅguttaranikāye vakkhamānaṃ navakanipātaṃ sandhāyāha .
Nava puggalāti sattakkhattuparamakolaṃkolādayo nava puggalā .
Sabbatthāti imasmiṃ sutte vuttāvasiṭṭhesu sabbesu suttesu .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā
322. Catutthassa
V1.218M1.231 paṭhame saññāṇabhūtāti upalakkhaṇabhūtā .
Pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhāti pañcadasayojanakkhandhaparikkhepā .Yathā cāti ca -saddena kadambarukkhādīnaṃ kappaṭṭhāyibhāvaṃ viya yojanasatubbedhādibhāvaṃ samuccinoti , na pana jambuyā jambudīpassa viya tehi aparagoyānādīnaṃ saññāṇabhāvaṃ .
Rāmaṇeyyakan ti ramaṇīyabhāvaṃ .
Sesapadesūti vanarāmaṇeyyakādipadesu .
Uggataṃ kūlaṃ ussitabhāvo etassāti ukkūlaṃ , vigataṃ apagataṃ kūlaṃ etassāti vikūlan ti āha –
‘‘ unnataṭṭhānaṃ ninnaṭṭhānan ’’ ti ca .
Nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭhenevāti kujjakakulisakamacchasaṅghātapiṭṭheneva .
323. Dutiyādīsu cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā , na devā aññatra manussehīti hīnāya jātiyā adhippetattā .
Upādāyupādāyāpi majjhimadeso labbhati , yattha gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ aññesampi kammavādikiriyavādiviññujātikānaṃ , yo patirūpadesoti vuccati .
Tenāha –
‘‘ sakalopi hī ’’ tiādi .
324. Eḷāti doso .
Tenāha –
‘‘ niddosamukhāti attho ’’ ti .
326. Tathāgatassa guṇe jānitvā cakkhunāpi dassanaṃ dassanameva , ajānitvā pana dassanaṃ tiracchānagatānampi hotiyevāti āha –
‘‘ ye tathāgatassa guṇe jānitvā ’’ tiādi .
327. Pakāsetvā kathitan ti saccāni pakāsetvā kathitaṃ .
328. Sutānaṃ dhammānaṃ asammoso dhāraṇanti āha –
‘‘ dhārentīti na pammussantī ’’ ti .
329. Atthānatthaṃ upaparikkhantīti ‘‘ ayaṃ imissā pāḷiyā attho , ayaṃ na attho ’’ ti
V1.219 atthānatthaṃ upaparikkhanti .
Anatthaparihārena hi atthaggahaṇaṃ yathā adhammaparivajjanena dhammappaṭipatti . 330. Anulomapaṭipadan ti nibbānassa anulomikaṃ paṭipadaṃ .
331. Saṃvegajanakesu
M1.232 kāraṇesūti saṃvegajanakesu jātiādīsu kāraṇesu .
Saṃvejanīyesu ṭhānesu sahottappañāṇaṃ saṃvego . 332. Upāyenāti yena upāyena vaṭṭūpacchedo , tena upāyena .
Padhānavīriyaṃ karontīti sammappadhānasaṅkhātaṃ vīriyaṃ karonti uppādenti .
333. Vavassajīyanti vissajjīyanti ettha saṅkhārāti vavassaggo , asaṅkhatā dhātūti āha –
‘‘ vavassaggo vuccati nibbānan ’’ ti .
334. Uttamannānan ti uttamānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ .
Uttamarasānan ti uttamānaṃ rasānaṃ .
Uñchācārenāti uñchācariyāya kassaci apariggahabhūtassa kiñci ayācitvā gahaṇaṃ uñchācāro .
Ettha cātiādinā annādīnaṃ aggabhāvo nāma manāpaparamo icchitakkhaṇalābho , na tesaṃ lābhitāmattanti dasseti .
Paṭilabhantīti denti paṇītabhāvena .
Cakkavattiāhārato hi cātumahārājikānaṃ āhāro aggoti evaṃ yāva paranimmitavasavattidevā netabbaṃ .
Bhattassa ekapātīti ekapātipūraṃ bhattaṃ .
Idaṃ kiṃ nāmāti ‘‘ idaṃ annaggarasaggaṃ nāma hoti , na hotī ’’ ti pucchati .
Uñchena kapālābhatenāti missakabhattena .
Yāpenteti yāpanasīsena yāpanahetuṃ bhattaṃ vadati .
Upādāya aggarasaṃ nāmāti taṃ taṃ upādāyupādāya annaggarasaggaṃ daṭṭhabbanti dasseti .
335. Attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni ‘‘ ariyamaggānaṃ phalabhūto raso ’’ ti katvā .
Dhammaraso nāma cattāro maggā ‘‘ sāmaññaphalassa hetubhūto raso ’’ ti katvā vimuttiraso nāma amataṃ nibbānaṃ ‘‘ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti katvā .
Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Jambudīpapeyyālo niṭṭhito .