Issues
Select Version
Ekakanipāta-aṭṭhakathā
Ekakanipāta-aṭṭhakathā

Ekadhammapāḷi

Author: _System_commentary_ @ Administrator

16. Ekadhammapāḷi

(16)1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā

296. EkadhammapāḷivaṇṇanāyaṃV1.208M1.222 idha dhamma-saddo sabhāvattho ‘‘ kusalā dhammā ’’ tiādīsu viyāti āha – ‘‘ ekasabhāvo ’’ ti .
Ekantenāti ekaṃsena , avassanti attho . Vaṭṭeti saṃsāravaṭṭe . Nibbindanatthāyāti anabhiramanatthāya .
Virajjanatthāyāti arajjanatthāya . Virajjanāyāti palujjanāya . Tenevāha – ‘‘ vigamāyā ’’ ti .
Rāgādīnaṃ nirodhāyāti maggañāṇena rāgādīnaṃ nirodhanatthāya . Maggañāṇena nirodhanaṃ nāma accantaṃ appavattikaraṇanti āha – ‘‘ appavattikaraṇatthāyā ’’ ti . Yathā khādanīyassa mukhe katvā khādanaṃ nāma yāvadeva ajjhoharaṇatthaṃ , evaṃ rāgādīnaṃ nirodhanaṃ vaṭṭanirodhanatthamevāti vuttaṃ – ‘‘ vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāyā ’’ ti .
Yasmā kilesesu khīṇesu itaraṃ vaṭṭadvayampi khīṇameva hoti , tasmā mūlameva gaṇhanto ‘‘ upasamāyāti kilesavūpasamanatthāyā ’’ ti āha . Saṅkhatadhammānaṃ abhijānanaṃ nāma tattha lakkhaṇattayāropanamukhenevāti āha – ‘‘ aniccādi … pe … abhijānanatthāyā ’’ ti .
Sambujjhitabbāni nāma cattāri ariyasaccāni tabbinimuttassa ñeyyassa abhāvato . ‘‘ Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāyā ’’ ti vatvā tayidaṃ bujjhanaṃ yassa ñāṇassa vasena ijjhati , tassa ñāṇassa vasena dassetuṃ – ‘‘ bodhi vuccatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Appaccayanibbānassāti amatadhātuyā .
Ussāhajananatthanti kammaṭṭhāne abhiruciuppādanāya .
Visakaṇṭakoti guḷassa vāṇijasamaññā . ‘‘ Kismiñci dese desabhāsā ’’ ti keci .
Ucchuraso samapākapakko cuṇṇādīhi missetvā piṇḍīkato guḷo , apiṇḍīkato phāṇitaṃ . Pākavisesena khaṇḍakhaṇḍasedito khaṇḍo , malābhāvaṃ āpanno sakkarā .
Saratīti sati . Anu anu saratīti anussati , anu anurūpā satītipi anussati .
Duvidhaṃ hotīti payojanavasena duvidhaṃ hoti .
Cittasampahaṃsanatthan ti pasādanīyavatthusmiṃ pasāduppādanena bhāvanācittassa paritosanatthaṃ . Vipassanatthan ti vipassanāsukhatthaṃ . Upacārasamādhinā hi citte samāhite vipassanāsukhena ijjhati .
Cittuppādoti bhāvanāvasena pavatto cittuppādoV1.209 . Upahaññati patihaññati paṭikūlattā ārammaṇassa . TatoM1.223 eva ukkaṇṭhati , kammaṭṭhānaṃ riñcati , nirassādo hoti bhāvanassādassa alabbhanato .
Pasīdati buddhaguṇānaṃ pasādanīyattā . Tathā ca kaṅkhādicetokhilābhāvena vinīvaraṇo hoti .
Dametvāti nīvaraṇanirākaraṇena nibbisevanaṃ katvā .
Evaṃ kammaṭṭhānantarānuyuñjanena cittaparidamanassa upamaṃ dassento ,‘‘ kathan ’’ tiādimāha .
Ko ayaṃ … pe … anussarīti ko ayaṃ mama abbhantare ṭhatvā anussari . Pariggaṇhantoti bāhirakaparikappitassa anussarakassa sabbaso abhāvadassanametaṃ . Tenāha – ‘‘ na añño kocī ’’ ti . Disvāti pariyesananayena vuttappakāraṃ cittameva anussarīti disvā sabbampetan ti etaṃ hadayavatthuādippabhedaṃ sabbampi . Idañca rūpaṃ purimañca arūpan ti idaṃ ruppanasabhāvattā rūpaṃ , purimaṃ ataṃsabhāvattā arūpanti saṅkhepato rūpārūpaṃ vavatthapetvā . Pañcakkhandhe vavatthapetvāti yojanā . Sambhāvikāti samuṭṭhāpikā . Tassāti samudayasaccassa . Nirodhoti nirodhanimittaṃ .
Appanāvāroti yathāraddhāya desanāya nigamanavāro .
297. Eseva nayoti iminā yvāyaṃ ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādinā atthanayo buddhānussatiyaṃ vibhāvitoti atidisati , svāyaṃ atideso payojanavasena navasupi anussatīsu sādhāraṇavasena vuttopi ānāpānassatiādīsu tīsu vipassanatthāneva hontīti iminā apavādena nivattitoti tāsaṃ ekappayojanatāva daṭṭhabbā .
Dhamme anussati dhammānussatīti samāsapadavibhāgadassanampi vacanatthadassanapakkhikamevāti āha – ‘‘ ayaṃ panettha vacanattho ’’ ti . Dhammaṃ ārabbhāti hi dhammassa anussatiyā visayabhāvadassanametaṃ . Esa nayo sesesupi .
Sīlaṃ ārabbhāti attano pārisuddhisīlaṃ ārabbha .
Cāgaṃ ārabbhāti attano cāgaguṇaṃ ārabbha .
Devatā ārabbhāti ettha devatāguṇasadisatāya attano saddhāsīlasutacāgapaññāsu devatāsamaññā . Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘ tāni osadhāni , esa brahmadatto ’’ ti ca . Tenāha – ‘‘ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā ’’ tiādi . Tattha devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘ yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā , mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati . Yathārūpena sīlena , yathārūpenaM1.224 sutena , yathārūpena cāgena , yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā , mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī ’’ ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā .
Assāsapassāsanimittaṃ nāma tattha laddhabbappaṭibhāganimittaṃ .
Gatāti ārammaṇakaraṇavasena upagatā pavattā .
UpasammatiV1.210 ettha dukkhanti upasamo , nibbānaṃ . Accantameva ettha upasammati vaṭṭattayanti accantūpasamo , nibbānameva . Khiṇoti khepeti kileseti khayo , ariyamaggo . Te eva upasametīti upasamo , ariyamaggo eva . Khayo ca so upasamo cāti khayūpasamo . Tatracāyaṃ upasamo dhammo evāti dhammānussatiyā upasamānussati ekasaṅgahoti ? Saccaṃ ekasaṅgaho dhammabhāvasāmaññe adhippete , saṅkhatadhammato pana asaṅkhatadhammo sātisayo uḷāratamapaṇītatamabhāvatoti dīpetuṃ visuṃ nīharitvā vuttaṃ . Imameva hi visesaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘ dhammānussatī ’’ ti vatvāpi upasamānussatiṃ avoca anussarantassa savisesaṃ santapaṇītabhāvena upaṭṭhānato . Evañca katvā idha khayūpasamaggahaṇampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ . Yatheva hi samānepi lokuttaradhammabhāve ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādivacanato ( itivu .90) maggaphaladhammehi nibbānadhammo sātisayo , evaṃ phaladhammato maggadhammo kilesappahānena acchariyadhammabhāvato , tasmā accantūpasamena saddhiṃ khayūpasamopi gahitoti daṭṭhabbaṃ .
Vipassanatthāneva hontīti kasmā vuttanti ? ‘‘ Ekantanibbidāyātiādivacanato ’’ ti keci , taṃ akāraṇaṃ buddhānussatiādīsupi tathā desanāya āgatattā . Yathā pana buddhānussatiādīni kammaṭṭhānāni vipassanatthāni honti , nimittasampahaṃsanatthānipi honti , na evametāni , etāni pana vipassanatthānevāti tathā vuttaṃ .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi

(16)2. Ekadhammapāḷi-dutiyavaggavaṇṇanā

298. MicchāV1.211 passati tāya , sayaṃ vā micchā passati , micchādassanameva vā tanti micchādiṭṭhi , yaṃ kiñci viparītadassanaṃ . Tenāha – ‘‘ dvāsaṭṭhividhāyā ’’ tiādiM1.225 .
Micchādiṭṭhi etassāti micchādiṭṭhiko . Tassa micchādiṭṭhikassa .
299. Sammā passati tāya , sayaṃ vā sammā passati , sammādassanamattameva vā tanti sammādiṭṭhi . Pañcavidhāyāti kammassakatājhānavipassanāmaggaphalavasena pañcavidhāya . Tattha jhānacittuppādapariyāpannaṃ ñāṇaṃ jhānasammādiṭṭhi , vipassanāñāṇaṃ vipassanāsammādiṭṭhi .
302. Pañcasu khandhesu ‘‘ niccan ’’ tiādinā pavatto anupāyamanasikāro .
303.‘‘ Aniccan ’’ tiādinā pavatto upāyamanasikāro .
Yāva niyāmokkamanāti yāva micchattaniyāmokkamanā . Micchattaniyāmokkamananayo pana sāmaññaphalasuttavaṇṇanāyaṃ taṭṭīkāya ca vuttanayeneva veditabbo .
304. Ayaṃ tividhā saggāvaraṇā ceva hotīti kammapathappattiyā mahāsāvajjabhāvato vuttaṃ . Saggāvaraṇāya hontiyā maggavibandhakabhāve vattabbameva natthīti vuttaṃ – ‘‘ maggāvaraṇā cā ’’ ti .
‘‘ Sassato loko ’’ tiādikā dasavatthukā antaggāhikā micchādiṭṭhi . Maggāvaraṇāva hoti viparītadassanabhāvato , na saggāvaraṇā akammapathapattitoti adhippāyo .
Idaṃ pana vidhānaṃ paṭikkhipitvāti viparītadassanañca na maggāvaraṇañcāti viruddhametaṃ uddhammabhāvato . Tathā hi sati appahīnāya eva sakkāyadiṭṭhiyā maggādhigamena bhavitabbanti adhippāyena yathāvuttavidhānaṃ paṭikkhipitvā . ‘‘ Na saggāvaraṇā ’’ ti saggūpapattiyā avibandhakattaṃ vadantehi diṭṭhiyā saggāvahatāpi nāma anuññātā hotīti taṃ vādaṃ paṭikkhipantena ‘‘ diṭṭhi nāma saggaṃ upanetuṃ samatthā nāma natthī ’’ ti vuttaṃ . Kasmā ? Ekantagarutarasāvajjabhāvato . Tenāha – ‘‘ ekantaṃ nirayasmiṃyeva nimujjāpetī ’’ tiādi .
305. VaṭṭaṃV1.212 viddhaṃsetīti maggasammādiṭṭhi kilesavaṭṭaṃ kammavaṭṭañca viddhaṃseti . Vipākavaṭṭaṃ kā nu viddhaṃseti nāma . Evaṃ pana attano kāraṇena viddhastabhavaṃ phalasammādiṭṭhi paṭibāhatīti vuttaṃ avasaradānato .
Iccetaṃ kusalan ti arahattaṃ pāpetuṃ sace sakkoti , evametaṃ vipassanāya paṭisandhianākaḍḍhanaṃM1.226 kusalaṃ anavajjaṃ . Satta bhave detīti sotāpattimaggassa paccayabhūtā vipassanāsammādiṭṭhi tassa puggalassa satta bhave deti .
Evamayan ti pañcavidhampi sammādiṭṭhiṃ sandhāya vuttaṃ . Tenāha – ‘‘ lokiyalokuttarā sammādiṭṭhi kathitā ’’ ti .
Imasmiṃ panattheti ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmī ’’ tiādinā vutte gatimaggasaṅkhāte atthe . ‘‘ Sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjantī ’’ ti vuttattā ‘‘ lokikā bhavanipphādikāva veditabbā ’’ ti vuttaṃ .
306. Yathādiṭṭhīti atthabyāpanicchāyaṃ yathā -saddo , tena uttarapadatthappadhāno samāsoti āha – ‘‘ yā yā diṭṭhī ’’ ti . Tassā tassā anurūpan ti taṃtaṃdiṭṭhianurūpanti attho .
Samattan ti anavasesaṃ . Tenāha – ‘‘ paripuṇṇan ’’ ti .
Samādinnan ti ādimajjhapariyosānesu samaṃ ekasadisaṃ katvā ādinnaṃ gahitaṃ anissaṭṭhaṃ .
Tadetan ti yadetaṃ ‘‘ yañceva kāyakamman ’’ tiādinā vuttaṃ , tadetaṃ kāyakammaṃ .
Yathādiṭṭhiyaṃ ṭhitakāyakamman ti yā pana diṭṭhi ‘‘ natthi tatonidānaṃ pāpan ’’ tiādinā pavattā , tassaṃ diṭṭhiyaṃ ṭhitakassa ṭhitamattassa anissaṭṭhassa taṃdiṭṭhikassa kāyakammaṃ .
Diṭṭhisahajātaṃ kāyakamman ti tassa yathādiṭṭhikassa paresaṃ hatthamuddādinā viññāpanakāle tāya diṭṭhiyā sahajātaṃ kāyakammaṃ . Na cettha vacīkammāsaṅkā uppādetabbā pāṇaghātādīnaṃyeva adhippetattā .
Diṭṭhānulomikaṃ kāyakamman ti yathā paresaṃ pākaṭaṃ hoti , evaṃ diṭṭhiyā anulomikaṃ katvā pavattitaṃ kāyakammaṃ . Tenāha – ‘‘ samādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhan ’’ ti .
Tatthātiādi suviññeyyameva . Eseva nayoti iminā yathāvuttāya diṭṭhiyā ṭhitavacīkammaṃ , diṭṭhisahajātaṃ vacīkammaṃ , diṭṭhānulomikaṃ vacīkammanti tividhaṃ hotīti evamādi atidisati .
Micchādiṭṭhikassāti kammapathappattāya micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa . ‘‘ Yāya kāyaci micchādiṭṭhiyā micchādiṭṭhikassa sato ’’ ti apare .
Diṭṭhisahajātāti yathāvuttāya diṭṭhiyā sahajātā cetanā . Esa nayo sesapadesupi . Patthanāti ‘‘ idaṃ nāma kareyyan ’’ ti taṇhāpatthanā . Cetanāpatthanānaṃ vasenāti yathāvuttadiṭṭhigatanissitacetasikanikāmanānaṃ vasena . Cittaṭṭhapanāti cittassa paṇidahanā . Phassādayoti cetanādiṭṭhitaṇhādivinimuttā phassādidhammā .
Yasmā diṭṭhi pāpikā , tasmā tassa puggalassa sabbe te dhammā aniṭṭhāya … pe … saṃvattantīti yojanā .
PurimassevātiM1.227 tittakapadassevaV1.213 . Tittakaṃ kaṭukanti ca ubhayaṃ idha aniṭṭhapariyāyaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ pacchā te kaṭukaṃ bhavissatī ’’ tiādīsu viya .
Amboyan ti ambo ayaṃ .
Tameva pūjan ti tameva pubbe laddhaparisiñcanadānādipūjaṃ .
Nivesareti pavisiṃsu .
Asātasannivāsenāti amadhuranimbamūlasaṃsaggena .
Taṃ pana paṭikkhipitvā … pe … vuttan ti sabbāpi micchādiṭṭhi ekantasāvajjattā aniṭṭhāya dukkhāya saṃvattatīti adhippāyena vuttaṃ .
Anantarasutteti dasamasutte . Yojetvā veditabbānīti navamasutte viya yojetvā veditabbāni .
Cittaṭṭhapanāva patthanāti ettha paṇidhi cāti vattabbaṃ .
Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi

(16)3. Ekadhammapāḷi-tatiyavaggavaṇṇanā

308. TatiyassaV1.214 paṭhame ayāthāvadiṭṭhikoti aniccādibhāvesu dhammesu niccātiādinā uppannadiṭṭhiko . Tenāha –
‘‘ tāyeva micchādiṭṭhiyā viparītadassano ’’ ti saddhammāti ettha santo pasattho sundaro dhammo , yo manussadhammotipi vuccati . Tato hi micchādiṭṭhiko paraṃ vuṭṭhāpeyya , na ariyadhammato . Tenāha –
‘‘ dasakusalakammapathadhammato ’’ ti .
Evarūpāti iminā pāthikaputtādike saṅgaṇhāti .
309. Sabbaññubodhisattoti sabbaññubhāgī bodhisatto . Ādi -saddena pūritapāramikā paccekabodhisattā ekaccasāvakabodhisattā ca saṅgayhanti .
310. Paramāti mahāsāvajjabhāvena paramā , ukkaṃsagatāti attho .
Tesan ti ānantariyakammānaṃ . Paricchedoti vipākavasena pariyosānaṃ .
Vaṭṭassa mūlaṃ , tato taṃsamaṅgīpuggalo vaṭṭassa khāṇūti vuccati . Tenāha – ‘‘ tāyā ’’ tiādi . Tañce gāhaṃ na vissajjeti , tassa punapi tabbhāvāvahattā vuttaṃ – ‘‘ bhavato vuṭṭhānaṃ natthī ’’ ti , na pana sabbaso vuṭṭhānassa abhāvato . Yādise hi paccaye paṭicca ayaṃ taṃ dassanaṃ okkanto puna kadāci tappaṭipakkhe paccaye paṭicca tato sīsukkhipanamassa na hotīti naM1.228 vattabbaṃ . Akusalañhi nāmetaṃ abalaṃ dubbalaṃ , na kusalaṃ viya mahābalaṃ . Aññathā sammattaniyāmo viya micchattaniyāmopi accantiko siyā , na ca micchattaniyāmo accantiko . Teneva papañcasūdaniyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.100)– ‘‘ Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti , udāhu aññasmimpīti ? Ekasmiṃyeva niyato , āsevanavasena bhavantarepi taṃ diṭṭhiṃ roceti evā ’’ ti – Vuttaṃ . Tatoyeva ca sumaṅgalavilāsiniyampi ( dī . ni . aṭṭha .1.170-172) vuttaṃ – ‘‘ YeV1.215 vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti , tesaṃ ‘ karoto na karīyati pāpaṃ , natthi hetu , natthi paccayo , mato ucchijjatī ’ ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , javanāni javanti . Paṭhamajavane satekicchā honti , tathā dutiyādīsu . Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā , tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati , koci dve , koci tīṇipi , ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti . Patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca , abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ , pageva mokkhaṃ , vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako , yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthī ’’ ti .
Piṭṭhicakkavāḷeti jhāyamānacakkavāḷassa parato ekasmiṃ okāse . Yaṃ jhāyamānānaṃ ajjhāyamānānañca cakkavāḷānamantaraṃ , yattha lokantarikanirayasamaññā , tādise ekasmiṃ okāse .
Paccatiyevāti cakkavāḷe jhāyamāne ajjhāyamānepi attano kammabalena paccatiyeva .
311. Catutthe ‘‘ mā khalī ’’ ti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmoti taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ ,‘‘ tāta , mā khalī ’’ ti sāmiko āha . So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho . Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi . So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāto paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃM1.229 pāvisi . Manussā taṃ disvā ‘‘ ayaṃ samaṇo arahā appiccho , natthi iminā sadiso ’’ ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamitvā ‘‘ mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppannan ’’ ti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi , tadeva ca pabbajjaṃ aggahesi . Tassa santike aññepi aññepīti pañcasatā manussā pabbajiṃsu . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘ mā khalīti vacanaṃ upādāya evaṃladdhanāmo titthakaro ’’ ti .
Samāgataṭṭhāneti dvinnaṃ nadīnaṃ udakappavāhassa sannipātaṭṭhāne . Dvinnaṃ udakānan ti dvinnaṃ udakappavāhānaṃ .
Yathāvuttaṭṭhāne macchaggahaṇatthaṃ khipitabbato khippaṃ , kuminaṃ , tadeva idha khippan ti vuttaṃ . Tenāha – ‘‘ kuminan ’’ ti .
Ucchūhīti udakaucchūhi .
Tucchapuriso ariyadhammābhāvato . JhānamattampiV1.216 hi tassa nattheva , kuto ariyamaggo .
Manussakhippaṃ maññeti manussā patitvā byasanappattiatthaṃ oṭṭitaṃ kuminaṃ viya . Tenāha – ‘‘ mahājanassā ’’ tiādi .
312. Pañcamādīsu bāhirakasāsanan ti avisesena vuttaṃ – tassa sabbassapi aniyyānikattā satthupaṭiññassapi asabbaññubhāvato . Tenāha – ‘‘ tattha hī ’’ tiādi . Gaṇoti sāvakagaṇo .
Tathābhāvāyāti ācariyena vuttākāratāya samaṅgibhāvatthaṃ .
Jaṅghasatan ti bahū aneke satte . Samakameva akusalaṃ pāpuṇātīti tesaṃ sabbesaṃ ekajjhaṃ samādapanepi tesaṃ akusalena samakameva akusalaṃ pāpuṇāti ekajjhaṃ bahūnaṃ samādapanepi tathā ussahanassa balavabhāvato . Visuṃ visuṃ samādapane vattabbameva natthi . Yathā hi dhammacariyāyaṃ samakamevāti vattabbā kalyāṇamittatā , evaṃ adhammacariyāyaṃ akalyāṇamittatāti .
313. Suṭṭhu akkhāteti ekantato niyyānikabhāvena akkhāte .
Satthā ca sabbaññū hotīti asabbaññuno niyyānikabhāvena kathetuṃ asakkuṇeyyattā . Dhammo ca svākkhāto sammāsambuddhappaveditattā . Gaṇo ca suppaṭipanno satthārā suvinītattā .
Samādapako hītiādi suppaṭipattiyā nidassanaṃ daṭṭhabbaṃ .
314. Pamāṇaṃ jānitabban ti ‘‘ ayaṃ ettakena yāpeti , imassa ettakaṃ dātuṃ yuttan ’’ ti evaṃ pamāṇaṃ jānitabbaṃ .
Atireke … pe … nibbānasampatti vā natthi durakkhātattā dhammassa .
Tassāti paṭiggāhakassa .
Appicchapaṭipadā nāma natthi durakkhāte dhammavinayeti adhippāyo .
315. DāyakassaM1.230 vaso nāma uḷāruḷāratābhedo ajjhāsayo . Deyyadhammassa pana thokabahutāva deyyadhammassa vaso nāma . Attano thāmoti yāpanappamāṇaṃ . Yadi hītiādi ‘‘ kathan ’’ tiādinā saṅkhepato vuttassa atthassa vivaraṇaṃ .
Anuppannassāti anuppanno assa puggalassa .
Cakkhubhūto hotīti mahājanassa cakkhu viya hoti . Sāsanaṃ ciraṭṭhititaṃ karotīti anuppannalābhuppādanena mahājanassa pasāduppādanena ca ciraṭṭhitikaṃ karoti .
Kuṭumbariyavihāreti kuṭumbariyagāmasannissitavihāre . Bhuñjanatthāyāti tasmiṃyeva gehe nisīditvā bhuñjanatthāya . Gahetvā gamanatthāyāti gehato bahi gahetvā gamanatthāya .
Dhurabhattānīti niccabhattāni .
Cūḷupaṭṭhākan ti veyyāvaccakaraṃ . Vīmaṃsitvāti yathā uddissa kataṃ na hoti , evaṃ vīmaṃsitvāV1.217 .
Mahājano appiccho bhavituṃ maññatīti mahājano sayaṃ appiccho bhavituṃ maññati diṭṭhānugatiṃ āpajjanena . Mahājanassāti bahujanassa .
Avattharitvāti vitthārikaṃ katvā .
316. Pañcātapatappanaṃ catūsu passesu aggisantāpassa upari sūriyasantāpassa ca tappanaṃ , tañca kho gimhakāle . Chinnappapātapabbatasikharato patanaṃ maruppapātapatanaṃ . Pubbaṇhādīsu ādiccābhimukhāvaṭṭanaṃ ādiccānuparivattanaṃ .
317. Ayampīti svākkhāte dhammavinaye kusītopi .
Sāmaññan ti tapacaraṇaṃ . Dupparāmaṭṭhan ti micchācaritaṃ saṃkiliṭṭhaṃ . Nirayāyupakaḍḍhatīti nirayadukkhāya naṃ kaḍḍhati .
318. Vuttappakāreti pañcātapatappanādike vuttappakāre .
319. Evan ti vuttappakārāya cittappasādavhayasuppaṭipattiyā . Tena samaṇadhammakaraṇasukhañca saṅgaṇhāti .
320. Navakanipāteti imasmiṃyeva aṅguttaranikāye vakkhamānaṃ navakanipātaṃ sandhāyāha .
Nava puggalāti sattakkhattuparamakolaṃkolādayo nava puggalā .
Sabbatthāti imasmiṃ sutte vuttāvasiṭṭhesu sabbesu suttesu .
Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi
(16)4. Ekadhammapāḷi-catutthavaggavaṇṇanā
322. CatutthassaV1.218M1.231 paṭhame saññāṇabhūtāti upalakkhaṇabhūtā . Pañcadasayojanāvaṭṭakkhandhāti pañcadasayojanakkhandhaparikkhepā .
Yathā cāti ca -saddena kadambarukkhādīnaṃ kappaṭṭhāyibhāvaṃ viya yojanasatubbedhādibhāvaṃ samuccinoti , na pana jambuyā jambudīpassa viya tehi aparagoyānādīnaṃ saññāṇabhāvaṃ .
Rāmaṇeyyakan ti ramaṇīyabhāvaṃ .
Sesapadesūti vanarāmaṇeyyakādipadesu .
Uggataṃ kūlaṃ ussitabhāvo etassāti ukkūlaṃ , vigataṃ apagataṃ kūlaṃ etassāti vikūlan ti āha – ‘‘ unnataṭṭhānaṃ ninnaṭṭhānan ’’ ti ca .
Nandiyāvaṭṭamacchapiṭṭhenevāti kujjakakulisakamacchasaṅghātapiṭṭheneva .
323. Dutiyādīsu cattāro apāyā aññatra manussehīti adhippetā , na devā aññatra manussehīti hīnāya jātiyā adhippetattā .
Upādāyupādāyāpi majjhimadeso labbhati , yattha gati bhikkhūnaṃ bhikkhunīnaṃ upāsakānaṃ upāsikānaṃ aññesampi kammavādikiriyavādiviññujātikānaṃ , yo patirūpadesoti vuccati . Tenāha – ‘‘ sakalopi hī ’’ tiādi .
324. Eḷāti doso . Tenāha – ‘‘ niddosamukhāti attho ’’ ti .
326. Tathāgatassa guṇe jānitvā cakkhunāpi dassanaṃ dassanameva , ajānitvā pana dassanaṃ tiracchānagatānampi hotiyevāti āha – ‘‘ ye tathāgatassa guṇe jānitvā ’’ tiādi .
327. Pakāsetvā kathitan ti saccāni pakāsetvā kathitaṃ .
328. Sutānaṃ dhammānaṃ asammoso dhāraṇanti āha – ‘‘ dhārentīti na pammussantī ’’ ti .
329. Atthānatthaṃ upaparikkhantīti ‘‘ ayaṃ imissā pāḷiyā attho , ayaṃ na attho ’’ tiV1.219 atthānatthaṃ upaparikkhanti . Anatthaparihārena hi atthaggahaṇaṃ yathā adhammaparivajjanena dhammappaṭipatti .
330. Anulomapaṭipadan ti nibbānassa anulomikaṃ paṭipadaṃ .
331. SaṃvegajanakesuM1.232 kāraṇesūti saṃvegajanakesu jātiādīsu kāraṇesu . Saṃvejanīyesu ṭhānesu sahottappañāṇaṃ saṃvego .
332. Upāyenāti yena upāyena vaṭṭūpacchedo , tena upāyena . Padhānavīriyaṃ karontīti sammappadhānasaṅkhātaṃ vīriyaṃ karonti uppādenti .
333. Vavassajīyanti vissajjīyanti ettha saṅkhārāti vavassaggo , asaṅkhatā dhātūti āha – ‘‘ vavassaggo vuccati nibbānan ’’ ti .
334. Uttamannānan ti uttamānaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ . Uttamarasānan ti uttamānaṃ rasānaṃ .
Uñchācārenāti uñchācariyāya kassaci apariggahabhūtassa kiñci ayācitvā gahaṇaṃ uñchācāro . Ettha cātiādinā annādīnaṃ aggabhāvo nāma manāpaparamo icchitakkhaṇalābho , na tesaṃ lābhitāmattanti dasseti .
Paṭilabhantīti denti paṇītabhāvena .
Cakkavattiāhārato hi cātumahārājikānaṃ āhāro aggoti evaṃ yāva paranimmitavasavattidevā netabbaṃ .
Bhattassa ekapātīti ekapātipūraṃ bhattaṃ .
Idaṃ kiṃ nāmāti ‘‘ idaṃ annaggarasaggaṃ nāma hoti , na hotī ’’ ti pucchati .
Uñchena kapālābhatenāti missakabhattena . Yāpenteti yāpanasīsena yāpanahetuṃ bhattaṃ vadati . Upādāya aggarasaṃ nāmāti taṃ taṃ upādāyupādāya annaggarasaggaṃ daṭṭhabbanti dasseti .
335. Attharaso nāma cattāri sāmaññaphalāni ‘‘ ariyamaggānaṃ phalabhūto raso ’’ ti katvā . Dhammaraso nāma cattāro maggā ‘‘ sāmaññaphalassa hetubhūto raso ’’ ti katvā vimuttiraso nāma amataṃ nibbānaṃ ‘‘ sabbasaṅkhārasamatho ’’ ti katvā .
Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Jambudīpapeyyālo niṭṭhito .