(14)6. Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā
Tapussa-bhallikavatthu
248. Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanāya
V1.186M1.200 paṭhame sabbapaṭhamaṃ saraṇaṃ gacchantānan ti sabbesaṃ paṭhamaṃ hutvā saraṇaṃ gacchantānaṃ .Ito paran ti sattasattāhato paraṃ .
Gamanūpacchedaṃ akāsīti gamanavicchedaṃ akāsi .
Yathā te goṇā dhuraṃ chaḍḍetvā pothiyamānāpi na gacchanti , tathā akāsīti attho .
Tesan ti tapussabhallikānaṃ .
Adhimuccitvāti āvisitvā .
Yakkhassa āvaṭṭo yakkhāvaṭṭo .
Evaṃ sesesupi .
Atītabuddhānaṃ āciṇṇaṃ olokesīti atītabuddhā kena bhājanena paṭiggaṇhiṃsūti buddhāciṇṇaṃ olokesi .
Dvevācike saraṇe patiṭṭhāyāti saṅghassa anuppannattā buddhadhammavasena dvevācike saraṇe patiṭṭhahitvā .
Cetiyan ti pūjanīyavatthuṃ .
Jīvakesadhātuyāti jīvamānassa bhagavato kesadhātuyā .
Anāthapiṇḍikaseṭṭhivatthu
249. Dutiye teneva guṇenāti teneva dāyakabhāvasaṅkhātena guṇena .
So hi sabbakāmasamiddhatāya vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṃ anāthānaṃ piṇḍamadāsi .
Tena sabbakālaṃ upaṭṭhito anāthānaṃ piṇḍo etassa atthīti anāthapiṇḍikoti saṅkhaṃ gato .
Yojanikavihāre kāretvāti yojane yojane ekamekaṃ vihāraṃ kāretvā .
‘‘ Evarūpaṃ dānaṃ pavattesī ’’ ti vatvā tameva dānaṃ vibhajitvā dassento ‘‘ devasikaṃ pañca salākabhattāni hontī ’’ tiādimāha .
Tattha salākāya gāhetabbaṃ bhattaṃ salākabhattaṃ .
Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ pakkhikabhattaṃ .
Dhuragehe ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ dhurabhattaṃ .
Āgantukānaṃ dātabbaṃ bhattaṃ āgantukabhattaṃ .
Evaṃ sesesupi .
Pañca āsanasatāni gehe niccapaññattāneva hontīti gehe nisīdāpetvā bhuñjantānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ pañca āsanasatāni niccapaññattāni honti .
Cittagahapativatthu
250. Tatiye
V1.187 migā eva migarūpāni .Bhikkhaṃ samādāpetvāti ,‘‘ bhante , mayhaṃ anuggahaṃ karotha , idha nisīditvā bhikkhaṃ gaṇhathā ’’ ti bhikkhāgahaṇatthaṃ samādāpetvā
M1.201 .Vivaṭṭaṃ uddissa upacitaṃ nibbedhabhāgiyakusalaṃ upanissayo .
Saḷāyatanavibhattimeva desesīti saḷāyatanavibhāgappaṭisaṃyuttameva dhammakathaṃ kathesi .
Therenāti tattha sannihitānaṃ sabbesaṃ jeṭṭhena mahātherena .
Pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontenāti cittena gahapatinā ‘‘ yā imā , bhante thera , anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti ,‘ sassato loko ’ ti vā ,‘ asassato loko ’ ti vā ,‘ antavā loko ’ ti vā ,‘ anantavā loko ’ ti vā ,‘ taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’ ti vā ,‘ aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ’ ti vā ,‘ hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti vā ,‘ na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti vā ,‘ hoti ca na hoti ca tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti vā ,‘ neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā ’ ti vā yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni , imā nu kho , bhante , diṭṭhiyo kismiṃ sati honti , kismiṃ asati na hontī ’’ ti evamādinā ( saṃ . ni .4.345) pañhe puṭṭhe taṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena .
Imaṃ kira pañhaṃ yāvatatiyaṃ puṭṭho mahāthero tuṇhī ahosi .
Atha isidattatthero cintesi –
‘‘ ayaṃ thero neva attanā byākaroti , na aññaṃ ajjhesati , upāsako ca bhikkhusaṅghaṃ vihesati , ahametaṃ byākaritvā phāsuvihāraṃ katvā dassāmī ’’ ti .
Evaṃ cintetvā ca āsanato vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā ‘‘ byākaromahaṃ , bhante , cittassa gahapatino etaṃ pañhan ’’ ti ( saṃ . ni .4.345) āha .
Evaṃ vutte thero ‘‘ byākarohi tvaṃ , āvuso isidatta , cittassa gahapatino etaṃ pañhan ’’ ti isidattaṃ ajjhesi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ pañhaṃ vissajjetuṃ asakkontena ajjhiṭṭho ’’ ti .
Pañhaṃ vissajjetvāti ‘‘ yā imā , gahapati , anekavihitā diṭṭhiyo loke uppajjanti ‘ sassato loko ’ ti vā ,‘ asassato loko ’ ti vā … pe … yāni cimāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle gaṇitāni , imā kho , gahapati , diṭṭhiyo sakkāyadiṭṭhiyā sati honti , sakkāyadiṭṭhiyā asati na hontī ’’ tiādinā nayena pañhaṃ vissajjetvā .
Gihisahāyakabhāve ñāteti therassa gihisahāyakabhāve cittena gahapatinā ñāte .
Citto kira , gahapati , tassa pañhaveyyākaraṇe tuṭṭho ‘‘ kuto , bhante , ayyo isidatto āgacchatī ’’ ti vatvā ‘‘ avantiyā kho ahaṃ , gahapati , āgacchāmī ’’ ti vutto ‘‘ atthi , bhante , avantiyā
M1.202 isidatto nāma kulaputto amhākaṃ adiṭṭhasahāyo pabbajito , diṭṭho so āyasmatā ’’ ti pucchi .
Thero ca ‘‘ evaṃ , gahapatī ’’ ti vatvā ‘‘ kahaṃ nu kho , bhante , so āyasmā etarahi viharatī ’’ ti puna puṭṭhoV1.188 tuṇhī ahosi .
Atha citto gahapati ‘‘ ayyo no , bhante , isidatto ’’ ti pucchitvā ‘‘ evaṃ , gahapatī ’’ ti vutte attano gihisahāyabhāvaṃ aññāsi .Tejosamāpattipāṭihāriyaṃ dassetvāti ekasmiṃ kira divase citto gahapati ‘‘ sādhu me , bhante , ayyo uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyaṃ dassetū ’’ ti mahātheraṃ yāci .
Thero ‘‘ tena hi tvaṃ , gahapati , āḷinde uttarāsaṅgaṃ paññāpetvā tattha tiṇakalāpaṃ okirā ’’ ti vatvā tena ca tathā kate sayaṃ vihāraṃ pavisitvā ca ghaṭikaṃ datvā tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāresi , yathā tāḷacchiggaḷena ca aggaḷantarikāya ca acci nikkhamitvā tiṇāni jhāpeti , uttarāsaṅgaṃ na jhāpeti .
Atha citto gahapati uttarāsaṅgaṃ papphoṭetvā saṃviggo lomahaṭṭhajāto ekamantaṃ ṭhito theraṃ bahi nikkhamantaṃ disvā ‘‘ abhiramatu , bhante , ayyo macchikāsaṇḍe , ramaṇīyaṃ ambāṭakavanaṃ , ahaṃ ayyassa ussukkaṃ karissāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan ’’ ti āha .
Tato thero ‘‘ na dāni idha vasituṃ sakkā ’’ ti tamhā vihārā pakkāmi .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ –
‘‘ tejosamāpatti pāṭihāriyaṃ dassetvā ‘ idāni idha vasituṃ na yuttan ’ ti yathāsukhaṃ pakkāmī ’’ ti .
Dve aggasāvakātiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ vitthārato vinayapāḷiyaṃ āgatameva .
Saddhoti lokiyalokuttarāya saddhāya samannāgato .
Sīlenāti agāriyasīlaṃ anagāriyasīlanti duvidhaṃ sīlaṃ , tesu idha agāriyaṃ sīlaṃ adhippetaṃ , tena samannāgatoti attho .
Yasobhogasamappitoti yādiso anāthapiṇḍikādīnaṃ pañcaupāsakasataparivārasaṅkhāto agāriyo yaso , tādiseneva yasena , yo ca dhanadhaññādiko ceva sattavidhaariyadhanasaṅkhāto cāti duvidho bhogo , tena ca samannāgatoti attho .
Yaṃ yaṃ padesan ti puratthimādīsu disāsu evarūpo kulaputto yaṃ yaṃ padesaṃ bhajati , tattha tattha evarūpena lābhasakkārena pūjitova hotīti attho .
Hatthakaāḷavakavatthu
251. Catutthe
M1.203 catubbidhena saṅgahavatthunāti dānapiyavacanaatthacariyāsamānattatāsaṅkhātena catubbidhena saṅgahavatthunā .‘‘ Sve bhattacāṭiyā saddhiṃ āḷavakassa pesetabbo ahosī ’’ ti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ –
‘‘ tatrāyaṃ anupubbikathā ’’ tiādimāha .
Migavatthāya araññaṃ gantvāti āḷavako rājā vividhanāṭakūpabhogaṃ chaḍḍetvā corappaṭibāhanatthañca paṭirājanisedhanatthañca byāyāmakaraṇatthañca sattame sattame divase migavaṃ gacchanto ekadivasaṃ balakāyena saddhiṃ ‘‘ yassa passena
V1.189 migo palāyati , tasseva so bhāro ’’ ti katakatikavatto migavatthāya araññaṃ gantvā .
Ekaṃ migan ti attano ṭhitaṭṭhānena palātaṃ eṇimigaṃ .
Anubandhitvāti tiyojanamaggaṃ ekakova anubandhitvā .
Javasampanno hi rājā dhanuṃ gahetvā pattikova tiyojanaṃ taṃ migamanubandhi .
Ghātetvāti yasmā eṇimigā tiyojanavegā eva honti , tasmā parikkhiṇajavaṃ taṃ migaṃ udakaṃ pavisitvā ṭhitaṃ ghātetvā .
Dvidhā chetvā dhanukoṭiyaṃ lagetvā nivattetvā āgacchantoti anatthikopi maṃsena ‘‘ nāsakkhi migaṃ gahetun ’’ ti apavādamocanatthaṃ dvidhā chinnaṃ dhanukoṭiyaṃ lagetvā āgacchanto .
Sandacchāyan ti ghanacchāyaṃ bahalapattapalāsaṃ .Rukkhe adhivatthā devatāti āḷavakaṃ yakkhaṃ sandhāya vadati .
So hi mahārājūnaṃ santikā varaṃ labhitvā majjhanhikasamaye tassa rukkhassa chāyāya phuṭṭhokāsaṃ paviṭṭhe pāṇino khādanto tattha paṭivasati .
Āḷavakassa nisīdanapallaṅke nisīdīti yattha abhilakkhitesu maṅgaladivasādīsu āḷavako nisīditvā siriṃ anubhoti , tasmiṃyeva dibbaratanapallaṅke nisīdi .
Attano gamane asampajjamāne ‘‘ kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti āvajjentāti tadā kira sātāgirahemavatā bhagavantaṃ jetavaneyeva vanditvā ‘‘ yakkhasamāgamaṃ gamissāmā ’’ ti saparivārā nānāyānehi ākāsena gacchanti , ākāse ca yakkhānaṃ na sabbattha maggo atthi , ākāsaṭṭhāni vimānāni pariharitvā maggaṭṭhāneneva maggo hoti , āḷavakassa pana vimānaṃ bhūmaṭṭhaṃ suguttaṃ pākāraparikkhittaṃ susaṃvihitadvāraṭṭālakagopuraṃ upari kaṃsajālasañchannamañjūsāsadisaṃ tiyojanaṃ ubbedhena , tassa upari maggo hoti , te taṃ padesamāgamma gantumasamatthā
M1.204 ahesuṃ .
Buddhānañhi nisinnokāsassa uparibhāgena yāva bhavaggā koci gantumasamattho , tasmā attano gamane asampajjamāne ‘‘ kiṃ nu kho kāraṇan ’’ ti āvajjesuṃ .Tesaṃ kathaṃ sutvā cintesīti yasmā assaddhassa saddhākathā dukkathā hoti dussīlādīnaṃ sīlakathādayo viya , tasmā tesaṃ yakkhānaṃ santikā bhagavato pasaṃsaṃ sutvā eva aggimhi pakkhittaloṇasakkharā viya abbhantare uppannakopena paṭapaṭāyamānahadayo hutvā cintesi .
Pabbatakūṭan ti kelāsapabbatakūṭaṃ .
Ito paṭṭhāya āḷavakayuddhaṃ vitthāretabban ti so kira manosilātale vāmapādena ṭhatvā ‘‘ passatha dāni tumhākaṃ vā satthā mahānubhāvo , ahaṃ vā ’’ ti dakkhiṇapādena saṭṭhiyojanamattaṃ kelāsakūṭapabbataṃ akkami , taṃ ayokūṭappahato viya niddhantaayapiṇḍo papaṭikāyo muñci .
So tatra ṭhatvā ‘‘ ahaṃ āḷavako ’’ ti ugghosesi , sakalajambudīpaṃ saddo phari .
Tiyojanasahassavitthatahimavāpi sampakampi yakkhassānubhāvena .
So vātamaṇḍalaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘ eteneva samaṇaṃ
V1.190 palāpessāmī ’’ ti .
Te puratthimādibhedā vātā samuṭṭhahitvā aḍḍhayojanayojanadviyojanatiyojanappamāṇāni pabbatakūṭāni padāletvā vanagaccharukkhādīni ummūletvā āḷavinagaraṃ pakkhandā jiṇṇahatthisālādīni cuṇṇentā chadaniṭṭhakā ākāse bhamentā .
Bhagavā ‘‘ mā kassaci uparodho hotū ’’ ti adhiṭṭhāsi .
Te vātā dasabalaṃ patvā cīvarakaṇṇamattampi cāletuṃ nāsakkhiṃsu .
Tato mahāvassaṃ samuṭṭhāpesi ‘‘ udakena ajjhottharitvā samaṇaṃ māressāmī ’’ ti .
Tassānubhāvena uparūpari satapaṭalasahassapaṭalādibhedā valāhakā uṭṭhahitvā pavassiṃsu .
Vuṭṭhidhārāvegena pathavī chiddā ahosi .
Vanarukkhādīnaṃ upari mahogho āgantvā dasabalassa cīvare ussāvabindumattampi temetuṃ nāsakkhi .
Tato pāsāṇavassaṃ samuṭṭhāpesi .
Mahantāni mahantāni pabbatakūṭāni dhūmāyantāni pajjalantāni ākāsenāgantvā dasabalaṃ patvā dibbamālāguḷāni sampajjiṃsu .
Tato paharaṇavassaṃ samuṭṭhāpesi .
Ekatodhārā ubhatodhārā asisattikhurappādayo dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni ahesuṃ .
TatoM1.205 aṅgāravassaṃ samuṭṭhāpesi .
Kiṃsukavaṇṇā aṅgārā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā vikiriṃsu .
Tato kukkuḷavassaṃ samuṭṭhāpesi .
Accuṇho kukkuḷo ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle candanacuṇṇaṃ hutvā nipati .
Tato vālikavassaṃ samuṭṭhāpesi .
Atisukhumā vālikā dhūmāyantā pajjalantā ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbapupphāni hutvā nipatiṃsu .
Tato kalalavassaṃ samuṭṭhāpesi .
Taṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ ākāsenāgantvā dasabalassa pādamūle dibbagandhaṃ hutvā nipati .
Tato andhakāraṃ samuṭṭhāpesi ‘‘ bhiṃsetvā samaṇaṃ palāpessāmī ’’ ti .
Caturaṅgasamannāgataṃ andhakārasadisaṃ hutvā dasabalaṃ patvā sūriyappabhāvihatamivandhakāraṃ antaradhāyi .
Evaṃ yakkho imāhi navahi vātavassapāsāṇapaharaṇaṅgārakukkuḷavālikakalalandhakāravuṭṭhīhi bhagavantaṃ palāpetumasakkonto nānāvidhappaharaṇahatthaanekappakārarūpabhūtagaṇasamākulāya caturaṅginiyā senāya sayameva bhagavantaṃ abhigato .
Te bhūtagaṇā anekappakāravikāre katvā ‘‘ gaṇhatha hanathā ’’ ti bhagavato upari āgacchantā viya ca honti .
Apica kho niddhantalohapiṇḍaṃ viya makkhikā bhagavantaṃ allīyitumasamatthā eva ahesuṃ .
Evaṃ sabbarattiṃ anekappakāravibhiṃsākāradassanenapi bhagavantaṃ cāletumasakkonto āḷavako cintesi –
‘‘ yaṃnūnāhaṃ kenaci ajeyyaṃ dussāvudhaṃ muñceyyan ’’ ti .
Sace hi so duṭṭho ākāse taṃ dussāvudhaṃ muñceyya , dvādasa vassāni devo na vasseyya .
Sace pathaviyaṃ muñceyyaV1.191 , sabbarukkhatiṇādīni sussitvā dvādasavassantaraṃ na puna ruheyyuṃ .
Sace samudde muñceyya , tattakapāle udakabindu viya sabbaṃ susseyya .
Sace sinerupabbate muñceyya , khaṇḍākhaṇḍaṃ hutvā vikireyya .
So evaṃmahānubhāvaṃ dussāvudhaṃ uttarisāṭakaṃ muñcitvā aggahesi .
Yebhuyyena dasasahassilokadhātudevatā vegena sannipatiṃsu ‘‘ ajja bhagavā āḷavakaṃ damessati , tattha dhammaṃ sossāmā ’’ ti .
Yuddhadassanakāmāpi devatā sannipatiṃsu .
Evaṃ sakalampi ākāsaṃ devatāhi paripuṇṇaṃ ahosi .
Athāḷavako bhagavato samīpe uparūpari vicaritvā vatthāvudhaṃ muñciM1.206 .
Taṃ asanicakkaṃ viya ākāse bheravasaddaṃ karontaṃ dhūmāyantaṃ pajjalantaṃ bhagavantaṃ patvā yakkhassa mānamaddanatthaṃ pādapuñchanacoḷaṃ hutvā pādamūle nipati .
Āḷavako taṃ disvā chinnavisāṇo viya usabho , uddhaṭadāṭho viya sappo nittejo nimmado nipātitamānaddhajo ahosi .
Evamidaṃ āḷavakayuddhaṃ vitthāretabbaṃ .Aṭṭha pañhe pucchīti –
‘‘ Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ ,
Kiṃ su suciṇṇaṃ sukhamāvahāti ;
Kiṃ su have sādutaraṃ rasānaṃ ,
Kathaṃ jīviṃ jīvitamāhu seṭṭhan ’’ ti .( saṃ . ni .1.246; su . ni .183)–
Ādinā aṭṭha pañhe pucchi .
Satthā vissajjesīti –
‘‘ Saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭhaṃ ,
Dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti ;
Saccaṃ have sādutaraṃ rasānaṃ ,
Paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭhan ’’ ti .( saṃ . ni .1.246; su . ni .184)–
Ādinā vissajjesi .
Vikkandamānāyāti accantaṃ paridevamānāya .
Mahānāmasakkavatthu
252. Pañcame
V1.192 satthā tato paraṃ paṭiññaṃ nādāsīti saṃvaccharato paraṃ sikkhāpadapaññattiyā paccayappavāraṇāsādiyanassa vāritattā ‘‘ paṭiññaṃ nādāsī ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi bhagavā tatiyavārepi mahānāmena sakkena ‘‘ icchāmahaṃ , bhante , saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavāretun ’’ ti ( pāci .304-305) vutte ‘‘ sādhu sādhu , mahānāma , tena hi tvaṃ , mahānāma , saṅghaṃ yāvajīvaṃ bhesajjena pavārehī ’’ ti paṭiññaṃ adāsiyeva .
Evaṃ paṭiññaṃ datvā pacchā chabbaggiyehi bhikkhūhi mahānāmassa sakkassa viheṭhitabhāvaṃ sutvā chabbaggiye bhikkhū vigarahitvā sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘ agilānena bhikkhunā cātumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punappavāraṇāya aññatra niccappavāraṇāya .
Tato ce uttari sādiyeyya , pācittiyan ’’ ti .
Tasmā paṭhamaṃ anujānitvāpi pacchā sikkhāpadabandhanena vāritattā ‘‘ paṭiññaṃ nādāsī ’’ ti vuttaṃ . 253-256.
Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni
M1.207 suviññeyyāneva . 253-256.
Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni
M1.207 suviññeyyāneva .Nakulapitugahapativatthu
253-256.
Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni
M1.207 suviññeyyāneva .Nakulapitugahapativatthu
253-256.
Chaṭṭhasattamaaṭṭhamanavamāni
M1.207 suviññeyyāneva .Nakulapitugahapativatthu
257. Dasame susumāragirinagareti evaṃnāmake nagare .
Tassa kira nagarassa vatthupariggahadivase avidūre udakarahade susumāro saddamakāsi , giraṃ nicchāresi .
Atha nagare anantarāyena māpite tameva susumāragirakaraṇaṃ subhanimittaṃ katvā ‘‘ susumāragirī ’’ tvevassa nāmaṃ akaṃsu .
Keci pana ‘‘ susumārasaṇṭhānattā susumāro nāma eko giri , so tassa nagarassa samīpe , tasmā taṃ susumāragiri etassa atthīti susumāragirīti vuccatī ’’ ti vadanti .
Bhesakaḷāvaneti bhesakaḷānāmake vane .
‘‘ Bhesakalāvane ’’ tipi pāṭho .
Kathaṃ pana bhagavati nesaṃ puttasaññā patiṭṭhāsīti āha –
‘‘ ayaṃ kirā ’’ tiādi .
Daharasseva daharā ānītāti me daharasseva sato daharā ānītāti attho .
Aticaritāti atikkamitvā caranto .
( Chaṭṭhaetadaggavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .)
Upāsakapāḷisaṃvaṇṇanā niṭṭhitā .
14. Etadaggavaggo