(16)1. Ekadhammapāḷi-paṭhamavaggavaṇṇanā
296. Ekadhammapāḷivaṇṇanāyaṃ
V1.208M1.222 idha dhamma-saddo sabhāvattho ‘‘ kusalā dhammā ’’ tiādīsu viyāti āha –
‘‘ ekasabhāvo ’’ ti .Ekantenāti ekaṃsena , avassanti attho .
Vaṭṭeti saṃsāravaṭṭe .
Nibbindanatthāyāti anabhiramanatthāya .
Virajjanatthāyāti arajjanatthāya .
Virajjanāyāti palujjanāya .
Tenevāha –
‘‘ vigamāyā ’’ ti .
Rāgādīnaṃ nirodhāyāti maggañāṇena rāgādīnaṃ nirodhanatthāya .
Maggañāṇena nirodhanaṃ nāma accantaṃ appavattikaraṇanti āha –
‘‘ appavattikaraṇatthāyā ’’ ti .
Yathā khādanīyassa mukhe katvā khādanaṃ nāma yāvadeva ajjhoharaṇatthaṃ , evaṃ rāgādīnaṃ nirodhanaṃ vaṭṭanirodhanatthamevāti vuttaṃ –
‘‘ vaṭṭasseva vā nirujjhanatthāyā ’’ ti .
Yasmā kilesesu khīṇesu itaraṃ vaṭṭadvayampi khīṇameva hoti , tasmā mūlameva gaṇhanto ‘‘ upasamāyāti kilesavūpasamanatthāyā ’’ ti āha .
Saṅkhatadhammānaṃ abhijānanaṃ nāma tattha lakkhaṇattayāropanamukhenevāti āha –
‘‘ aniccādi … pe … abhijānanatthāyā ’’ ti .
Sambujjhitabbāni nāma cattāri ariyasaccāni tabbinimuttassa ñeyyassa abhāvato .
‘‘ Catunnaṃ saccānaṃ bujjhanatthāyā ’’ ti vatvā tayidaṃ bujjhanaṃ yassa ñāṇassa vasena ijjhati , tassa ñāṇassa vasena dassetuṃ –
‘‘ bodhi vuccatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Appaccayanibbānassāti amatadhātuyā .
Ussāhajananatthanti kammaṭṭhāne abhiruciuppādanāya .
Visakaṇṭakoti guḷassa vāṇijasamaññā .
‘‘ Kismiñci dese desabhāsā ’’ ti keci .
Ucchuraso samapākapakko cuṇṇādīhi missetvā piṇḍīkato guḷo , apiṇḍīkato phāṇitaṃ .
Pākavisesena khaṇḍakhaṇḍasedito khaṇḍo , malābhāvaṃ āpanno sakkarā .
Saratīti sati .
Anu anu saratīti anussati , anu anurūpā satītipi anussati .
Duvidhaṃ hotīti payojanavasena duvidhaṃ hoti .
Cittasampahaṃsanatthan ti pasādanīyavatthusmiṃ pasāduppādanena bhāvanācittassa paritosanatthaṃ .
Vipassanatthan ti vipassanāsukhatthaṃ .
Upacārasamādhinā hi citte samāhite vipassanāsukhena ijjhati .
Cittuppādoti bhāvanāvasena pavatto cittuppādo
V1.209 .
Upahaññati patihaññati paṭikūlattā ārammaṇassa .
TatoM1.223 eva ukkaṇṭhati , kammaṭṭhānaṃ riñcati , nirassādo hoti bhāvanassādassa alabbhanato .Pasīdati buddhaguṇānaṃ pasādanīyattā .
Tathā ca kaṅkhādicetokhilābhāvena vinīvaraṇo hoti .
Dametvāti nīvaraṇanirākaraṇena nibbisevanaṃ katvā .
Evaṃ kammaṭṭhānantarānuyuñjanena cittaparidamanassa upamaṃ dassento ,‘‘ kathan ’’ tiādimāha .
Ko ayaṃ … pe … anussarīti ko ayaṃ mama abbhantare ṭhatvā anussari .
Pariggaṇhantoti bāhirakaparikappitassa anussarakassa sabbaso abhāvadassanametaṃ .
Tenāha –
‘‘ na añño kocī ’’ ti .
Disvāti pariyesananayena vuttappakāraṃ cittameva anussarīti disvā sabbampetan ti etaṃ hadayavatthuādippabhedaṃ sabbampi .
Idañca rūpaṃ purimañca arūpan ti idaṃ ruppanasabhāvattā rūpaṃ , purimaṃ ataṃsabhāvattā arūpanti saṅkhepato rūpārūpaṃ vavatthapetvā .
Pañcakkhandhe vavatthapetvāti yojanā .
Sambhāvikāti samuṭṭhāpikā .
Tassāti samudayasaccassa .
Nirodhoti nirodhanimittaṃ .
Appanāvāroti yathāraddhāya desanāya nigamanavāro .
297. Eseva nayoti iminā yvāyaṃ ‘‘ taṃ panetan ’’ tiādinā atthanayo buddhānussatiyaṃ vibhāvitoti atidisati , svāyaṃ atideso payojanavasena navasupi anussatīsu sādhāraṇavasena vuttopi ānāpānassatiādīsu tīsu vipassanatthāneva hontīti iminā apavādena nivattitoti tāsaṃ ekappayojanatāva daṭṭhabbā .
Dhamme anussati dhammānussatīti samāsapadavibhāgadassanampi vacanatthadassanapakkhikamevāti āha –
‘‘ ayaṃ panettha vacanattho ’’ ti .
Dhammaṃ ārabbhāti hi dhammassa anussatiyā visayabhāvadassanametaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Sīlaṃ ārabbhāti attano pārisuddhisīlaṃ ārabbha .
Cāgaṃ ārabbhāti attano cāgaguṇaṃ ārabbha .
Devatā ārabbhāti ettha devatāguṇasadisatāya attano saddhāsīlasutacāgapaññāsu devatāsamaññā .
Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā ‘‘ tāni osadhāni , esa brahmadatto ’’ ti ca .
Tenāha –
‘‘ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā ’’ tiādi .
Tattha devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvāti ‘‘ yathārūpāya saddhāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā , mayhampi tathārūpā saddhā saṃvijjati .
Yathārūpena sīlena , yathārūpena
M1.224 sutena , yathārūpena cāgena , yathārūpāya paññāya samannāgatā tā devatā ito cutā tattha upapannā , mayhampi tathārūpā paññā saṃvijjatī ’’ ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā .Assāsapassāsanimittaṃ nāma tattha laddhabbappaṭibhāganimittaṃ .
Gatāti ārammaṇakaraṇavasena upagatā pavattā .
Upasammati
V1.210 ettha dukkhanti upasamo , nibbānaṃ .
Accantameva ettha upasammati vaṭṭattayanti accantūpasamo , nibbānameva .
Khiṇoti khepeti kileseti khayo , ariyamaggo .
Te eva upasametīti upasamo , ariyamaggo eva .
Khayo ca so upasamo cāti khayūpasamo .
Tatracāyaṃ upasamo dhammo evāti dhammānussatiyā upasamānussati ekasaṅgahoti ?
Saccaṃ ekasaṅgaho dhammabhāvasāmaññe adhippete , saṅkhatadhammato pana asaṅkhatadhammo sātisayo uḷāratamapaṇītatamabhāvatoti dīpetuṃ visuṃ nīharitvā vuttaṃ .
Imameva hi visesaṃ sandhāya bhagavā –
‘‘ dhammānussatī ’’ ti vatvāpi upasamānussatiṃ avoca anussarantassa savisesaṃ santapaṇītabhāvena upaṭṭhānato .
Evañca katvā idha khayūpasamaggahaṇampi samatthitanti daṭṭhabbaṃ .
Yatheva hi samānepi lokuttaradhammabhāve ‘‘ yāvatā , bhikkhave , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī ’’ tiādivacanato ( itivu .90) maggaphaladhammehi nibbānadhammo sātisayo , evaṃ phaladhammato maggadhammo kilesappahānena acchariyadhammabhāvato , tasmā accantūpasamena saddhiṃ khayūpasamopi gahitoti daṭṭhabbaṃ .Vipassanatthāneva hontīti kasmā vuttanti ?
‘‘ Ekantanibbidāyātiādivacanato ’’ ti keci , taṃ akāraṇaṃ buddhānussatiādīsupi tathā desanāya āgatattā .
Yathā pana buddhānussatiādīni kammaṭṭhānāni vipassanatthāni honti , nimittasampahaṃsanatthānipi honti , na evametāni , etāni pana vipassanatthānevāti tathā vuttaṃ .
Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
16. Ekadhammapāḷi