10. Indriyabhāvanāsuttaṃ
453. Evaṃ
T3.541V3.361P3.298 me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā gajaṅgalāyaṃ [ kajaṅgalāyaṃ ( sī . pī .), kajjaṅgalāyaṃ ( syā . kaṃ .)] viharati suveḷuvane [ veḷuvane ( syā . kaṃ .), mukheluvane ( sī . pī .)].Atha kho uttaro māṇavo pārāsiviyantevāsī [ pārāsariyantevāsī ( sī . pī .), pārāsiriyantevāsī ( syā . kaṃ .)] yena bhagavā
M3.348 tenupasaṅkami ;upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi .
Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi .
Ekamantaṃ nisinnaṃ kho uttaraṃ māṇavaṃ pārāsiviyantevāsiṃ bhagavā etadavoca –
‘‘ deseti , uttara , pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvanan ’’ ti ?
‘‘ Deseti , bho gotama , pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvanan ’’ ti .
‘‘ Yathā kathaṃ pana , uttara , deseti pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvanan ’’ ti ?
‘‘ Idha , bho gotama , cakkhunā rūpaṃ na passati , sotena saddaṃ na suṇāti – evaṃ kho , bho gotama , deseti pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvanan ’’ ti .
‘‘ Evaṃ sante kho , uttara , andho bhāvitindriyo bhavissati , badhiro bhāvitindriyo bhavissati ;
yathā pārāsiviyassa brāhmaṇassa vacanaṃ .
Andho hi , uttara , cakkhunā rūpaṃ na passati , badhiro sotena saddaṃ na suṇātī ’’ ti .
Evaṃ vutte , uttaro māṇavo pārāsiviyantevāsī tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi .
Atha kho bhagavā uttaraṃ māṇavaṃ pārāsiviyantevāsiṃ tuṇhībhūtaṃ
T3.542 maṅkubhūtaṃ pattakkhandhaṃ adhomukhaṃ pajjhāyantaṃ appaṭibhānaṃ viditvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi –‘‘ aññathā kho , ānanda , deseti pārāsiviyo brāhmaṇo sāvakānaṃ indriyabhāvanaṃ , aññathā ca panānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hotī ’’ ti .
‘‘ Etassa , bhagavā , kālo ;
etassa , sugata , kālo yaṃ bhagavā ariyassa
P3.299 vinaye anuttaraṃ indriyabhāvanaṃ deseyya .Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī ’’ ti .
‘‘ Tenahānanda , suṇāhi , sādhukaṃ manasi karohi ;
bhāsissāmī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi .
Bhagavā etadavoca –
454.‘‘ Kathañcānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hoti ?
Idhānanda , bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So evaṃ pajānāti –
‘ uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ , uppannaṃ amanāpaṃ , uppannaṃ manāpāmanāpaṃ
V3.362 .Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ .
Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā ’ ti .
Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati ;
upekkhā saṇṭhāti .
Seyyathāpi , ānanda , cakkhumā puriso ummīletvā vā nimīleyya , nimīletvā vā ummīleyya ;
evameva kho , ānanda , yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ
M3.349 evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati , upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda , ariyassaT3.543 vinaye anuttarā indriyabhāvanā cakkhuviññeyyesu rūpesu . 455.‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So evaṃ pajānāti –
‘ uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ , uppannaṃ amanāpaṃ , uppannaṃ manāpāmanāpaṃ .
Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ .
Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā ’ ti .
Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati ;
upekkhā saṇṭhāti .
Seyyathāpi , ānanda , balavā puriso appakasireneva accharaṃ [ accharikaṃ ( syā . kaṃ . pī . ka .)] pahareyya ;
evameva kho , ānanda , yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati , upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā sotaviññeyyesu saddesu .
456.‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , bhikkhuno ghānena gandhaṃ ghāyitvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So evaṃ pajānāti –
‘ uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ , uppannaṃ amanāpaṃ , uppannaṃ manāpāmanāpaṃ .
Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ .
Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā ’ ti .
Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati ;
upekkhā saṇṭhāti .
Seyyathāpi , ānanda
P3.300 , īsakaṃpoṇe [ īsakapoṇe ( sī . syā . kaṃ . pī .), īsakaphaṇe ( sī . aṭṭha .),‘‘ majjhe uccaṃ hutvā ’’ ti ṭīkāya saṃsanditabbā ] padumapalāseT3.544 [ paduminipatte ( sī . syā . kaṃ . pī .)] udakaphusitāni pavattanti , na saṇṭhanti ;evameva kho , ānanda , yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati , upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā ghānaviññeyyesu gandhesu .
457.‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , bhikkhuno jivhāya rasaṃ sāyitvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati
V3.363 amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .So evaṃ pajānāti –
‘ uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ , uppannaṃ amanāpaṃ , uppannaṃ manāpāmanāpaṃ .
Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ .
Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā ’ ti .
Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati ;
upekkhā saṇṭhāti
M3.350 .Seyyathāpi , ānanda , balavā puriso jivhagge kheḷapiṇḍaṃ saṃyūhitvā appakasirena vameyya [ sandhameyya ( ka .)];
evameva kho , ānanda , yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati , upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā jivhāviññeyyesu rasesu .
458.‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , bhikkhuno kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So evaṃ pajānāti –
‘ uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ , uppannaṃ amanāpaṃ , uppannaṃ
T3.545 manāpāmanāpaṃ .Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ .
Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā ’ ti .
Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati ;
upekkhā saṇṭhāti .
Seyyathāpi , ānanda , balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya , pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya ;
evameva kho , ānanda , yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati , upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā kāyaviññeyyesu phoṭṭhabbesu .
459.‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , bhikkhuno manasā dhammaṃ viññāya uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So evaṃ pajānāti –
‘ uppannaṃ kho me idaṃ manāpaṃ , uppannaṃ amanāpaṃ , uppannaṃ manāpāmanāpaṃ .
Tañca kho saṅkhataṃ oḷārikaṃ paṭiccasamuppannaṃ .
Etaṃ santaṃ etaṃ paṇītaṃ yadidaṃ – upekkhā ’ ti .
Tassa taṃ uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati ;
upekkhā saṇṭhāti .
Seyyathāpi , ānanda , balavā puriso divasaṃsantatte [ divasasantette ( sī .)] ayokaṭāhe dve vā tīṇi vā udakaphusitāni nipāteyya .
Dandho , ānanda , udakaphusitānaṃ nipāto , atha kho naṃ khippameva parikkhayaṃ pariyādānaṃ gaccheyya ;
evameva kho , ānanda , yassa kassaci evaṃsīghaṃ evaṃtuvaṭaṃ evaṃappakasirena uppannaṃ manāpaṃ uppannaṃ
T3.546 amanāpaṃ uppannaṃ manāpāmanāpaṃ nirujjhati , upekkhā saṇṭhāti – ayaṃ vuccatānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā manoviññeyyesu dhammesu .Evaṃ kho , ānanda , ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā hoti .
460.‘‘ Kathañcānanda
V3.364 , sekho hoti pāṭipado ?Idhānanda , bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So
M3.351 tena uppannena manāpena uppannena amanāpena uppannena manāpāmanāpena aṭṭīyati harāyati jigucchati .Sotena saddaṃ
P3.301 sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā …, jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .So tena uppannena manāpena uppannena amanāpena uppannena manāpāmanāpena aṭṭīyati harāyati jigucchati .
Evaṃ kho , ānanda , sekho hoti pāṭipado .
461.‘‘ Kathañcānanda , ariyo hoti bhāvitindriyo ?
Idhānanda , bhikkhuno cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So sace ākaṅkhati –
‘ paṭikūle [ paṭikkūle ( sabbattha )] appaṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , appaṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , paṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī
T3.547 vihareyyan ’ ti , appaṭikūlasaññī tattha viharati .Sace ākaṅkhati –
‘ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , paṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṃ sato sampajāno ’ ti , upekkhako tattha viharati sato sampajāno .
462.‘‘ Puna caparaṃ , ānanda , bhikkhuno sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya uppajjati manāpaṃ , uppajjati amanāpaṃ , uppajjati manāpāmanāpaṃ .
So sace ākaṅkhati –
‘ paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , appaṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , paṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , appaṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ appaṭikūle ca paṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyyan ’ ti , paṭikūlasaññī tattha viharati .
Sace ākaṅkhati –
‘ paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayampmppi
P3.302 abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṃ sato sampajāno ’ ti , upekkhako tattha viharati sato sampajāno .Evaṃ kho , ānanda , ariyo hoti bhāvitindriyo .
463.‘‘ Iti
M3.352V3.365 kho , ānanda , desitā mayā ariyassa vinaye anuttarā indriyabhāvanā , desito sekho pāṭipado , desito ariyo bhāvitindriyoT3.548 .Yaṃ kho , ānanda , satthārā karaṇīyaṃ sāvakānaṃ hitesinā anukampakena anukampaṃ upādāya , kataṃ vo taṃ mayā .
Etāni , ānanda , rukkhamūlāni , etāni suññāgārāni , jhāyathānanda , mā pamādattha , mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha .
Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī ’’ ti .
Idamavoca bhagavā .
Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṃ abhinandīti .
Indriyabhāvanāsuttaṃ niṭṭhitaṃ dasamaṃ .
Saḷāyatanavaggo niṭṭhito pañcamo .
Tassuddānaṃ –
Anāthapiṇḍiko channo , puṇṇo nandakarāhulā ;
Chachakkaṃ saḷāyatanikaṃ , nagaravindeyyasuddhikā ;
Indriyabhāvanā cāpi , vaggo ovādapañcamoti .
Idaṃ vaggānamuddānaṃ –
Devadahonupado ca , suññato ca vibhaṅgako ;
Saḷāyatanoti vaggā , uparipaṇṇāsake ṭhitāti .
Uparipaṇṇāsakaṃ samattaṃ .
Tīhi paṇṇāsakehi paṭimaṇḍito sakalo
Majjhimanikāyo samatto .