9. Araṇavibhaṅgasuttaṃ
323. Evaṃ
T3.423V3.279P3.230 me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme .Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi ‘‘ bhikkhavo ’’ ti .
‘‘ Bhadante ’’ ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ .
Bhagavā etadavoca –
‘‘ araṇavibhaṅgaṃ vo , bhikkhave , desessāmi .
Taṃ suṇātha , sādhukaṃ manasi karotha ;
bhāsissāmī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ .
Bhagavā etadavoca –
‘‘ Na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ .
Ete kho , bhikkhave [ ete kho ( sī .), ete te ( syā . kaṃ . pī .)], ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā , cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati .
Ussādanañca jaññā , apasādanañca jaññā ;
ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya , na apasādeyya [ nāpasādeyya ( sī .)], dhammameva deseyya .
Sukhavinicchayaṃ jaññā ;
sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyya .
Rahovādaṃ na bhāseyya , sammukhā na khīṇaṃ [ nātikhīṇaṃ ( syā . kaṃ . ka .)] bhaṇe .
Ataramānova bhāseyya , no taramāno .
Janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya , samaññaṃ nātidhāveyyāti – ayamuddeso araṇavibhaṅgassa .
324.‘‘‘ Na
T3.424 kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , na ca attakilamathānuyogamanuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitan ’ tiM3.274 – iti kho panetaṃ vuttaṃ ;kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo
P3.231 hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;sammāpaṭipadā .
Yo attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , adukkho eso dhammo anupaghāto
V3.280 anupāyāso apariḷāho ;sammāpaṭipadā .
‘ Na kāmasukhamanuyuñjeyya hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , na ca attakilamathānuyogaṃ anuyuñjeyya dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitan ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
325.‘‘‘ Ete kho ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā , cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi
T3.425 , sammāsaṅkappo , sammāvācā , sammākammanto , sammāājīvo , sammāvāyāmo , sammāsati , sammāsamādhi .‘ Ete kho ubho ante anupagamma majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā , cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattatī ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
326.‘‘‘ Ussādanañca jaññā , apasādanañca jaññā ;
ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya , na apasādeyya , dhammameva deseyyā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Kathañca , bhikkhave , ussādanā ca hoti apasādanā ca , no ca dhammadesanā ?
‘ Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ anuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā ’ ti – iti vadaṃ [ iti paraṃ ( ka .)] ittheke apasādeti .
‘‘‘ Ye
M3.275 kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā ’ ti – iti vadaṃ ittheke ussādeti .‘‘‘ Ye attakilamathānuyogaṃ anuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te sadukkhā
P3.232 saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā ’ ti – iti vadaṃ ittheke apasādeti .‘‘‘ Ye attakilamathānuyogaṃ ananuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te adukkhā
V3.281 anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā ’ tiT3.426 – iti vadaṃ ittheke ussādeti .‘‘‘ Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ appahīnaṃ , sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā ’ ti – iti vadaṃ ittheke apasādeti .
‘‘‘ Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ pahīnaṃ , sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā ’ ti – iti vadaṃ ittheke ussādeti .
Evaṃ kho , bhikkhave , ussādanā ca hoti apasādanā ca , no ca dhammadesanā .
327.‘‘ Kathañca , bhikkhave , nevussādanā hoti na apasādanā , dhammadesanā ca [ dhammadesanāva ( syā . kaṃ .)]?
‘ Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ anuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā ’ ti – na evamāha .
‘ Anuyogo ca kho , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā ’ ti – iti vadaṃ dhammameva deseti .
‘‘‘ Ye kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyuttā hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā ’ ti – na evamāha .
‘ Ananuyogo ca kho , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā ’ ti – iti vadaṃ dhammameva deseti .
‘‘‘ Ye
M3.276 attakilamathānuyogaṃ anuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā ’ ti – na evamāha .‘ Anuyogo ca kho
T3.427 , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;micchāpaṭipadā ’ ti – iti vadaṃ dhammameva deseti .
‘‘‘ Ye attakilamathānuyogaṃ ananuyuttā dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā ’ ti – na evamāha .
‘ Ananuyogo ca kho , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā ’ ti – iti vadaṃ dhammameva deseti .
‘‘‘ Yesaṃ
V3.282 kesañci bhavasaṃyojanaṃ appahīnaṃ , sabbe te sadukkhā saupaghātā saupāyāsā sapariḷāhā micchāpaṭipannā ’ ti – na evamāhaP3.233 .‘ Bhavasaṃyojane ca kho appahīne bhavopi appahīno hotī ’ ti – iti vadaṃ dhammameva deseti .
‘‘‘ Yesaṃ kesañci bhavasaṃyojanaṃ pahīnaṃ , sabbe te adukkhā anupaghātā anupāyāsā apariḷāhā sammāpaṭipannā ’ ti – na evamāha .
‘ Bhavasaṃyojane ca kho pahīne bhavopi pahīno hotī ’ ti – iti vadaṃ dhammameva deseti .
Evaṃ kho , bhikkhave , nevussādanā hoti na apasādanā , dhammadesanā ca .
‘ Ussādanañca jaññā , apasādanañca jaññā ;
ussādanañca ñatvā apasādanañca ñatvā nevussādeyya , na apasādeyya , dhammameva deseyyā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
328.‘‘‘ Sukhavinicchayaṃ jaññā ;
sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Pañcime , bhikkhave , kāmaguṇā .
Katame pañca ?
Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā , sotaviññeyyā
T3.428 saddā … ghānaviññeyyā gandhā … jivhāviññeyyā rasā … kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṃhitā rajanīyā – ime kho , bhikkhave , pañca kāmaguṇā .Yaṃ kho , bhikkhave , ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati kāmasukhaṃ mīḷhasukhaṃ puthujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ .
‘ Na āsevitabbaṃ , na bhāvetabbaṃ , na bahulīkātabbaṃ , bhāyitabbaṃ etassa sukhassā ’ ti – vadāmi .
Idha
M3.277 , bhikkhave , bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .Vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati … pe … tatiyaṃ jhānaṃ … catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati .
Idaṃ vuccati nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ .
‘ Āsevitabbaṃ , bhāvetabbaṃ , bahulīkātabbaṃ , na bhāyitabbaṃ etassa sukhassā ’ ti – vadāmi
P3.234 .‘ Sukhavinicchayaṃ jaññā
V3.283 ;sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
329.‘‘‘ Rahovādaṃ na bhāseyya , sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Tatra , bhikkhave , yaṃ jaññā rahovādaṃ abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sasakkaṃ [ sampattaṃ ( ka .)] taṃ rahovādaṃ na bhāseyya .
Yampi jaññā rahovādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ tassapi sikkheyya avacanāya .
Yañca kho jaññā rahovādaṃ
T3.429 bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ tatra kālaññū assa tassa rahovādassa vacanāya .Tatra , bhikkhave , yaṃ jaññā sammukhā khīṇavādaṃ abhūtaṃ atacchaṃ anatthasaṃhitaṃ sasakkaṃ taṃ sammukhā khīṇavādaṃ na bhāseyya .
Yampi jaññā sammukhā khīṇavādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ anatthasaṃhitaṃ tassapi sikkheyya avacanāya .
Yañca kho jaññā sammukhā khīṇavādaṃ bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ tatra kālaññū assa tassa sammukhā khīṇavādassa vacanāya .
‘ Rahovādaṃ na bhāseyya , sammukhā na khīṇaṃ bhaṇe ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
330.‘‘‘ Ataramānova bhāseyya no taramāno ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Tatra , bhikkhave , taramānassa bhāsato kāyopi kilamati , cittampi upahaññati [ ūhaññati ( sī .)], saropi upahaññati [ ūhaññati ( sī .)], kaṇṭhopi āturīyati , avisaṭṭhampi hoti aviññeyyaṃ taramānassa bhāsitaṃ .
Tatra , bhikkhave , ataramānassa bhāsato kāyopi na kilamati , cittampi na upahaññati , saropi na upahaññati , kaṇṭhopi na āturīyati , visaṭṭhampi hoti viññeyyaṃ ataramānassa bhāsitaṃ .
‘ Ataramānova bhāseyya , no taramāno ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
331.‘‘‘ Janapadaniruttiṃ
M3.278 nābhiniveseyya , samaññaṃ nātidhāveyyā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Kathañca , bhikkhave , janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro ?
Idha , bhikkhave , tadevekaccesu janapadesu ‘ pātī ’ ti sañjānanti ,‘ pattan ’ ti
P3.235 sañjānantiT3.430 ,‘ vittan ’ ti [ viṭṭhanti ( syā . kaṃ .)] sañjānanti ,‘ sarāvan ’ ti sañjānanti ‘ dhāropan ’ ti [ harosanti ( syā . kaṃ .)] sañjānanti ,‘ poṇan ’ ti sañjānanti ,‘ pisīlavan ’ ti [ pisīlanti ( sī . pī .), pipilanti ( syā . kaṃ .)] sañjānanti .Iti yathā yathā naṃ tesu tesu janapadesu sañjānanti tathā tathā thāmasā parāmāsā [ parāmassa ( sī .)] abhinivissa voharati –
‘ idameva saccaṃ
V3.284 , moghamaññan ’ ti .Evaṃ kho , bhikkhave , janapadaniruttiyā ca abhiniveso hoti samaññāya ca atisāro .
332.‘‘ Kathañca , bhikkhave , janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti samaññāya ca anatisāro ?
Idha , bhikkhave , tadevekaccesu janapadesu ‘ pātī ’ ti sañjānanti ,‘ pattan ’ ti sañjānanti ,‘ vittan ’ ti sañjānanti ,‘ sarāvan ’ ti sañjānanti ,‘ dhāropan ’ ti sañjānanti ,‘ poṇan ’ ti sañjānanti ,‘ pisīlavan ’ ti sañjānanti .
Iti yathā yathā naṃ tesu tesu janapadesu sañjānanti ‘ idaṃ kira me [ idaṃ kira te ca ( ka .)] āyasmanto sandhāya voharantī ’ ti tathā tathā voharati aparāmasaṃ .
Evaṃ kho , bhikkhave , janapadaniruttiyā ca anabhiniveso hoti , samaññāya ca anatisāro .
‘ Janapadaniruttiṃ nābhiniveseyya samaññaṃ nātidhāveyyā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
333.‘‘ Tatra , bhikkhave , yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogo hīno gammo pothujjaniko anariyo anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Tasmā eso
T3.431 dhammo saraṇo .Tatra , bhikkhave , yo kāmapaṭisandhisukhino somanassānuyogaṃ ananuyogo hīnaṃ gammaṃ pothujjanikaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
334.‘‘ Tatra , bhikkhave , yo attakilamathānuyogo dukkho anariyo anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso
M3.279 sapariḷāho ;micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yo attakilamathānuyogaṃ ananuyogo dukkhaṃ anariyaṃ anatthasaṃhitaṃ , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
335.‘‘ Tatra , bhikkhave , yāyaṃ majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā , cakkhukaraṇī ñāṇakaraṇī upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṃvattati , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā
P3.236 .Tasmā eso dhammo araṇo .
336.‘‘ Tatra
V3.285 , bhikkhave , yāyaṃ ussādanā ca apasādanā ca no ca dhammadesanā , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yāyaṃ nevussādanā ca na apasādanā ca dhammadesanā ca , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
337.‘‘ Tatra , bhikkhave , yamidaṃ kāmasukhaṃ mīḷhasukhaṃ pothujjanasukhaṃ anariyasukhaṃ
T3.432 , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yamidaṃ nekkhammasukhaṃ pavivekasukhaṃ upasamasukhaṃ sambodhisukhaṃ , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
338.‘‘ Tatra , bhikkhave , yvāyaṃ rahovādo abhūto ataccho anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yvāyaṃ rahovādo bhūto taccho atthasaṃhito , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
339.‘‘ Tatra
M3.280 , bhikkhave , yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo abhūto ataccho anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo bhūto taccho anatthasaṃhito , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave , yvāyaṃ sammukhā khīṇavādo
P3.237 bhūto taccho atthasaṃhito , adukkho esoT3.433 dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
340.‘‘ Tatra , bhikkhave , yamidaṃ taramānassa bhāsitaṃ , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra , bhikkhave
V3.286 , yamidaṃ ataramānassa bhāsitaṃ , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
341.‘‘ Tatra , bhikkhave , yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca abhiniveso samaññāya ca atisāro , sadukkho eso dhammo saupaghāto saupāyāso sapariḷāho ;
micchāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo saraṇo .
Tatra bhikkhave , yvāyaṃ janapadaniruttiyā ca anabhiniveso samaññāya ca anatisāro , adukkho eso dhammo anupaghāto anupāyāso apariḷāho ;
sammāpaṭipadā .
Tasmā eso dhammo araṇo .
‘‘ Tasmātiha , bhikkhave ,‘ saraṇañca dhammaṃ jānissāma , araṇañca dhammaṃ jānissāma ;
saraṇañca dhammaṃ ñatvā araṇañca dhammaṃ ñatvā araṇapaṭipadaṃ paṭipajjissāmā ’ ti evañhi vo , bhikkhave , sikkhitabbaṃ .
Subhūti ca pana , bhikkhave , kulaputto araṇapaṭipadaṃ paṭipanno ’’ ti .
Idamavoca bhagavā .
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti .
Araṇavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ navamaṃ .