7. Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ
304. Evaṃ
T3.400V3.264 me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme .Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi –
‘‘ bhikkhavo ’’ ti .
‘‘ Bhadante ’’ ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ .
Bhagavā etadavoca –
‘‘ saḷāyatanavibhaṅgaṃ vo , bhikkhave , desessāmi .
Taṃ suṇātha , sādhukaṃ manasi karotha ;
bhāsissāmī ’’ ti .
‘‘ Evaṃ , bhante ’’ ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṃ .
Bhagavā etadavoca –
‘‘‘ Cha
P3.216 ajjhattikāni āyatanāni veditabbāni , cha bāhirāni āyatanāni veditabbāni , cha viññāṇakāyā veditabbā , cha phassakāyā veditabbā , aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā , chattiṃsa sattapadā veditabbā , tatra idaṃ nissāya idaṃ pajahatha , tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati yadariyoM3.259 sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati , so vuccati yoggācariyānaṃ [ yogācariyānaṃ ( ka .)] anuttaro purisadammasārathī ’ ti – ayamuddeso saḷāyatanavibhaṅgassa . 305.‘‘‘ Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
‘ Cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ manāyatanaṃ – cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ
T3.401 .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
‘ Rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ dhammāyatanaṃ – cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Cha viññāṇakāyā veditabbā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
‘ Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ – cha viññāṇakāyā veditabbā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Cha
V3.265 phassakāyā veditabbā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
‘ Cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso – cha phassakāyā veditabbā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
‘‘‘ Aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .
Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
‘ Cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati , domanassaṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati , upekkhāṭṭhānīyaṃ rūpaṃ upavicarati .
Sotena saddaṃ sutvā … pe … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ
P3.217 phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya somanassaṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati , domanassaṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati , upekkhāṭṭhānīyaṃ dhammaṃ upavicarati .Iti cha somanassūpavicārā , cha domanassūpavicārā , cha upekkhūpavicārā , aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
306.‘‘‘ Chattiṃsa
T3.402M3.260 sattapadā veditabbā ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Cha gehasitāni [ gehassitāni (?)] somanassāni , cha nekkhammasitāni [ nekkhammassitāni ( ṭīkā )] somanassāni , cha gehasitāni domanassāni , cha nekkhammasitāni domanassāni , cha gehasitā upekkhā , cha nekkhammasitā upekkhā .
Tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni ?
Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ .
Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassaṃ .
Sotaviññeyyānaṃ saddānaṃ … ghānaviññeyyānaṃ gandhānaṃ … jivhāviññeyyānaṃ rasānaṃ … kāyaviññeyyānaṃ phoṭṭhabbānaṃ … manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ … pe … somanassaṃ .
Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassaṃ .
Imāni cha gehasitāni somanassāni .
‘‘ Tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni ?
Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ [ vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ ( ka .)],‘ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ .
Yaṃ
T3.403 evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassaṃ .Saddānaṃtveva … gandhānaṃtveva … rasānaṃtveva … phoṭṭhabbānaṃtveva … dhammānaṃtve
P3.218 aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ,‘ pubbe ceva dhammā etarahiV3.266 ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ .Yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassaṃ .
Imāni cha nekkhammasitāni somanassāni .
307.‘‘ Tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni ?
Cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ … pe … sotaviññeyyānaṃ saddānaṃ … ghānaviññeyyānaṃ gandhānaṃ … jivhāviññeyyānaṃ rasānaṃ … kāyaviññeyyānaṃ phoṭṭhabbānaṃ … manoviññeyyānaṃ dhammānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā appaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ .
Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ
M3.261 idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassaṃ .Imāni cha gehasitāni domanassāni .
‘‘ Tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni ?
Rūpānaṃtveva
T3.404 aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ,‘ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti –‘ kudāssu [ kadāssu ( syā . kaṃ . pī .)] nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī ’ ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ .
Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ domanassaṃ .
Saddānaṃtveva … pe … gandhānaṃtveva … rasānaṃtveva … phoṭṭhabbānaṃtveva … dhammānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ,‘ pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti
P3.219 evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpeti –‘ kudāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṃ upasampajja viharantī ’ ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṃ .
Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ domanassaṃ .
Imāni cha nekkhammasitāni domanassāni .
308.‘‘ Tattha katamā cha gehasitā upekkhā ?
Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa ()[( mandassa )( ka .)] puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa .
Yā evarūpā upekkhā , rūpaṃ sā nātivattati .
Tasmā sā [ sāyaṃ ( ka .)] upekkhā ‘ gehasitā ’ ti
T3.405V3.267 vuccati .Sotena saddaṃ sutvā … ghānena gandhaṃ ghāyitvā … jivhāya rasaṃ sāyitvā … kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā … manasā dhammaṃ viññāya uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa .
Yā evarūpā upekkhā , dhammaṃ sā nātivattati .
Tasmā sā upekkhā ‘ gehasitā ’ ti vuccati .
Imā cha gehasitā upekkhā .
‘‘ Tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā ?
Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ,‘ pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā
M3.262 aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā .Yā evarūpā upekkhā , rūpaṃ sā ativattati .
Tasmā sā upekkhā ‘ nekkhammasitā ’ ti vuccati .
Saddānaṃtveva … gandhānaṃtveva … rasānaṃtveva … phoṭṭhabbānaṃtveva … dhammānaṃtveva aniccataṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṃ ,‘ pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā ’ ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā .
Yā evarūpā upekkhā , dhammaṃ sā ativattati .
Tasmā sā upekkhā ‘ nekkhammasitā ’ ti vuccati .
Imā cha nekkhammasitā upekkhā .
‘ Chattiṃsa sattapadā veditabbā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ .
309.‘‘ Tatra
T3.406P3.220 idaṃ nissāya idaṃ pajahathā ’’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ ;kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Tatra , bhikkhave , yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha gehasitāni somanassāni tāni pajahatha , tāni samatikkamatha .
Evametesaṃ pahānaṃ hoti , evametesaṃ samatikkamo hoti .
‘‘ Tatra , bhikkhave , yāni cha nekkhammasitāni domanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha gehasitāni domanassāni tāni pajahatha , tāni samatikkamatha .
Evametesaṃ pahānaṃ hoti , evametesaṃ samatikkamo hoti .
‘‘ Tatra , bhikkhave , yā cha nekkhammasitā upekkhā tā nissāya tā āgamma yā cha gehasitā
V3.268 upekkhā tā pajahatha , tā samatikkamatha .Evametāsaṃ pahānaṃ hoti , evametāsaṃ samatikkamo hoti .
‘‘ Tatra , bhikkhave , yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha nekkhammasitāni domanassāni tāni pajahatha , tāni samatikkamatha .
Evametesaṃ pahānaṃ hoti , evametesaṃ samatikkamo hoti .
‘‘ Tatra , bhikkhave , yā cha nekkhammasitā upekkhā tā nissāya tā āgamma yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni pajahatha , tāni samatikkamatha .
Evametesaṃ pahānaṃ hoti , evametesaṃ samatikkamo hoti .
310.‘‘ Atthi
M3.263 , bhikkhave , upekkhā nānattā nānattasitā , atthi upekkhā ekattā ekattasitā .Katamā ca , bhikkhave , upekkhā nānattā nānattasitā ?
Atthi , bhikkhave , upekkhā rūpesu , atthi saddesu
T3.407 , atthi gandhesu , atthi rasesu , atthi phoṭṭhabbesu – ayaṃ , bhikkhave , upekkhā nānattā nānattasitā .Katamā ca , bhikkhave , upekkhā ekattā ekattasitā ?
Atthi , bhikkhave , upekkhā ākāsānañcāyatananissitā , atthi viññāṇañcāyatananissitā , atthi ākiñcaññāyatananissitā , atthi nevasaññānāsaññāyatananissitā – ayaṃ , bhikkhave , upekkhā ekattā ekattasitā .
‘‘ Tatra , bhikkhave , yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā taṃ nissāya taṃ āgamma yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā taṃ pajahatha , taṃ samatikkamatha .
Evametissā pahānaṃ hoti , evametissā samatikkamo hoti .
‘‘ Atammayataṃ , bhikkhave , nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā taṃ pajahatha , taṃ samatikkamatha .
Evametissā pahānaṃ hoti , evametissā samatikkamo hoti .
‘ Tatra idaṃ
P3.221 nissāya idaṃ pajahathā ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ . 311.‘‘‘ Tayo
V3.269 satipaṭṭhānā yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī ’ ti – iti kho panetaṃ vuttaṃ ;kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Idha , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya –
‘ idaṃ vo hitāya , idaṃ vo sukhāyā ’ ti .
Tassa sāvakā na sussūsanti , na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti
T3.408 , vokkamma ca satthusāsanā vattanti .Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .
Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya –
‘ idaṃ vo hitāya , idaṃ vo sukhāyā ’ ti .
Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti , na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti , vokkamma ca satthusāsanā vattanti ;
ekacce sāvakā sussūsanti , sotaṃ odahanti , aññā cittaṃ upaṭṭhapenti , na ca vokkamma satthusāsanā vattanti
M3.264 .Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti ;
na ca attamano hoti , na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti .
Anattamanatā ca attamanatā ca – tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , dutiyaṃ satipaṭṭhānaṃ yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati .
‘‘ Puna caparaṃ , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya –
‘ idaṃ vo hitāya , idaṃ vo sukhāyā ’ ti .
Tassa sāvakā sussūsanti , sotaṃ odahanti , aññācittaṃ
T3.409 upaṭṭhapenti , na ca vokkamma satthusāsanā vattanti .Tatra , bhikkhave , tathāgato attamano ceva hoti , attamanatañca paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .
Idaṃ vuccati , bhikkhave , tatiyaṃ satipaṭṭhānaṃ yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati .
‘ Tayo
P3.222 satipaṭṭhānā yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttaṃ . 312.‘‘‘ So vuccati yoggācariyānaṃ anuttaro purisadammasārathī ’ ti – iti kho panetaṃ
V3.270 vuttaṃ .Kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ ?
Hatthidamakena , bhikkhave , hatthidammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvati – puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā .
Assadamakena , bhikkhave , assadammo sārito ekaññeva disaṃ dhāvati – puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā .
Godamakena , bhikkhave , godammo sārito ekaṃyeva disaṃ dhāvati – puratthimaṃ vā pacchimaṃ vā uttaraṃ vā dakkhiṇaṃ vā .
Tathāgatena hi , bhikkhave , arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito aṭṭha disā vidhāvati .
Rūpī rūpāni passati – ayaṃ ekā disā ;
ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati – ayaṃ dutiyā disā ;
subhantveva adhimutto hoti – ayaṃ tatiyā disā ;
sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ ananto ākāso ’ ti ākāsānañcāyatanaṃ
T3.410 upasampajja viharati – ayaṃ catutthī disā ;sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ anantaṃ viññāṇan ’ ti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ pañcamī disā ;
sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘ natthi kiñcī ’ ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja
M3.265 viharati – ayaṃ chaṭṭhī disā ;sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati – ayaṃ sattamī disā ;
sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati – ayaṃ aṭṭhamī disā .
Tathāgatena , bhikkhave , arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito imā aṭṭha disā vidhāvati .
‘ So vuccati yoggācariyānaṃ anuttaro purisadammasārathī ’ ti – iti yaṃ taṃ vuttaṃ idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti .
Idamavoca bhagavā .
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti .
Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ niṭṭhitaṃ sattamaṃ .