417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopiM1.310 sukhaṃ na vindati , vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati . Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘ saññā nu kho , bhante , purisassa attā ’’ tiādimāha . Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘ kaṃ pana tvan ’’ tiādimāha . Tato so ‘‘ arūpī attā ’’ ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘ bhagavā desanāya sukusalo , so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū ’’ ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘ oḷārikaṃ kho ’’ tiādimāha .

Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘ oḷāriko ca hi te ’’ tiādimāhaV1.280 .

Tattha evaṃ santan ti evaṃ sante . Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ . Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho .

Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati , sāva nirujjhati . Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘ aññā ca saññā uppajjanti , aññā ca saññā nirujjhantī ’’ ti vuttaṃ .

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘ manomayaṃ kho ahaṃ , bhante ’’ tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti , tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti , saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati , evamevaP2.377 aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘ arūpī kho ’’ tiādimāha . Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati , attānaṃ pana sassataṃ maññati . Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘ evaṃ santampī ’’ tiādimāha . Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘ sakkā panetaṃ , bhante , mayā ’’ tiādimāha . Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati . Tasmā ‘‘ dujjānaṃ kho ’’ tiādimāha . Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi , aññā khanti , aññā ruci , aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ , aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca , aññatraM1.311 ca te āyogo , aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā , aññattha ca te ācariyakaṃ , aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo . Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti . Atha paribbājako – ‘‘ saññā vā purisassa attā hotu , aññā vā saññā , taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissan ’’ ti puna ‘‘ kiṃ pana bhante ’’ tiādimāha .

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati . Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitan ti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ , na attatthaparatthanissitaṃ . Na dhammasaṃhitan ti na navalokuttaradhammanissitaṃ . Nādibrahmacariyakan ti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ , adhisīlasikkhāmattampi na hoti . Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati . NaP2.378 virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati . Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati . Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati . Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati . Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya naV1.281 saṃvattati . Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati . Idaṃ dukkhan tiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti , tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti . Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho .

Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘ imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi , mayhañca bhikkhācāravelā ’’ ti cintetvā tuṇhī ahosi . Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘ evametan ’’ tiādimāha .

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘ manomayaṃ kho ahaṃ , bhante ’’ tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti , tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti , saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati , evamevaP2.377 aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘ arūpī kho ’’ tiādimāha . Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati , attānaṃ pana sassataṃ maññati . Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘ evaṃ santampī ’’ tiādimāha . Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘ sakkā panetaṃ , bhante , mayā ’’ tiādimāha . Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati . Tasmā ‘‘ dujjānaṃ kho ’’ tiādimāha . Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi , aññā khanti , aññā ruci , aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ , aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca , aññatraM1.311 ca te āyogo , aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā , aññattha ca te ācariyakaṃ , aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo . Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti . Atha paribbājako – ‘‘ saññā vā purisassa attā hotu , aññā vā saññā , taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissan ’’ ti puna ‘‘ kiṃ pana bhante ’’ tiādimāha .

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati . Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitan ti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ , na attatthaparatthanissitaṃ . Na dhammasaṃhitan ti na navalokuttaradhammanissitaṃ . Nādibrahmacariyakan ti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ , adhisīlasikkhāmattampi na hoti . Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati . NaP2.378 virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati . Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati . Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati . Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati . Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya naV1.281 saṃvattati . Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati . Idaṃ dukkhan tiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti , tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti . Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho .

Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘ imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi , mayhañca bhikkhācāravelā ’’ ti cintetvā tuṇhī ahosi .

Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘ evametan ’’ tiādimāha .

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘ manomayaṃ kho ahaṃ , bhante ’’ tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti , tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti , saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati , evamevaP2.377 aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘ arūpī kho ’’ tiādimāha . Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati , attānaṃ pana sassataṃ maññati . Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘ evaṃ santampī ’’ tiādimāha . Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘ sakkā panetaṃ , bhante , mayā ’’ tiādimāha .

Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati . Tasmā ‘‘ dujjānaṃ kho ’’ tiādimāha . Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi , aññā khanti , aññā ruci , aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ , aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca , aññatraM1.311 ca te āyogo , aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā , aññattha ca te ācariyakaṃ , aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo . Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti .

Atha paribbājako – ‘‘ saññā vā purisassa attā hotu , aññā vā saññā , taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissan ’’ ti puna ‘‘ kiṃ pana bhante ’’ tiādimāha .

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati .

Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitan ti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ , na attatthaparatthanissitaṃ . Na dhammasaṃhitan ti na navalokuttaradhammanissitaṃ . Nādibrahmacariyakan ti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ , adhisīlasikkhāmattampi na hoti . Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati . NaP2.378 virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati . Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati . Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati . Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati . Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya naV1.281 saṃvattati . Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati .

Idaṃ dukkhan tiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti , tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti . Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho .

Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘ imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi , mayhañca bhikkhācāravelā ’’ ti cintetvā tuṇhī ahosi . Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘ evametan ’’ tiādimāha .

421. Vācāsannitodakenāti vacanapatodena . Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu , upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti .

Bhūtan ti sabhāvato vijjamānaṃ . Tacchaṃ , tathan ti tasseva vevacanaṃ . Dhammaṭṭhitatan ti navalokuttaradhammesuM1.312 ṭhitasabhāvaṃ . Dhammaniyāmatan ti lokuttaradhammaniyāmataṃ . Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi . Tasmā sā edisā hoti .