Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā
263. Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati .
Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘ sayāno vā hi , bho gotama , sayānenā ’’ ti āha .
Tato
M1.227 kira taṃ bhagavā –
‘‘ ambaṭṭha , gacchantassa vā gacchantena , ṭhitassa vā ṭhitena , nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati .
Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi , kiṃ te ācariyo gorūpaṃ , udāhu tvan ’’ ti āha .
So kujjhitvā –‘‘ ye ca kho te , bho gotama , muṇḍakā ’’ tiādimāha .
Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya .
Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha .
Ibbhāti gahapatikā .
Kaṇhāti kaṇhā , kāḷakāti attho .
Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto .
Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti .
Pādānaṃ apaccā pādāpaccā , brahmuno piṭṭhipādato
V1.206 jātāti adhippāyo .
Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā , khattiyā urato , vessā nābhito , suddā jāṇuto , samaṇā piṭṭhipādatoti .
Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti .
Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti .Atha kho bhagavā –
‘‘ ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi , āsīvisaṃ
P1.255 gīvāyaṃ gaṇhanto viya , aggikkhandhaṃ āliṅganto viya , mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya , attano pamāṇaṃ na jānāti .
Handa naṃ jānāpessāmī ’’ ti cintetvā ‘‘ atthikavato kho pana te , ambaṭṭhā ’’ tiādimāha .
Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho , etassa atthīti atthikaṃ , tassa māṇavassa cittaṃ .
Atthikamassa atthīti atthikavā , tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho .
Kho panāti nipātamattaṃ .
Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena .
Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha .
Tameva atthan ti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ .
Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha .
Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito , na amhākaṃ paribhavanatthāya , tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti .
Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘ avusitavāyeva kho panā ’’ tiādimāha .Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā
M1.228 asikkhito appassutova samāno .
Vusitamānīti ‘‘ ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto ’’ ti attānaṃ maññati .
Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti . 264. Kupitoti kuddho .
Anattamanoti asakamano , kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti ?
Ñatvā āhāti .
Kasmā ñatvā āhāti ?
Tassa mānanimmadanatthaṃ .
Bhagavā hi aññāsi –
‘‘ ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati .
Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati , evameva gottena gottaṃ , kulāpadesena kulāpadesaṃ
P1.256 , uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī ’’ ti .
Khuṃsentoti ghaṭṭento .
Vambhentoti hīḷento .Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati .
Caṇḍāti
V1.207 mānanissitakodhayuttā .Pharusāti kharā .
Lahusāti lahukā .
Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti .
Bhassāti bahubhāṇino .
Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati .
Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ .
Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti .
Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti .
Na mānentīti na manena piyāyanti .
Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti .
Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidan ti taṃ idaṃ .
Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti … pe … na apacāyanti , taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ , nānulomanti attho .
Dutiyaibbhavādavaṇṇanā