Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā
374-375.
Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘ atthi pana bhante ’’ tiādimāha .
Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko , na aṅgato añño maggo nāma atthi .
Tenevāha –
‘‘ seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti .
Tattha
P1.314 sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .
Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .
Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .
Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .
Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Etesu ekekassa tīṇi tīṇiV1.253 kiccāni honti .
Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .
Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti , nirodhañca ārammaṇaṃ karonti , visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti .
Sammāvācā sammā pariggaṇhati .
Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti .
Sammāājīvo sammā vodāpeti .
Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati .
Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti .
Sammāsamādhi sammā padahati .
Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Kiccato pana ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati .
Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti .
Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘ nekkhammasaṅkappo ’’ tiādīni tīṇi nāmāni labhati .
Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti , cetanādayopi honti , maggakkhaṇe pana viratiyeva .
Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .
Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .
ItiM1.281 imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā .
Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .20) ca vuttā .
Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemenaP1.315 yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā ’’ ti .
Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro , tasmā tadanantaraṃ vutto .
Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento –
‘‘ ayaṃ cheko , ayaṃ kūṭo ’’ ti jānāti .
Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno –
‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarādayo ’’ ti pajānāti .
Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya –
‘‘ ime kāmāvacarā , ime rūpāvacarā ’’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upanetiV1.254 .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro , tasmā tadanantaraṃ vutto ’’ ti .
Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako .
Yathāha –
‘‘ pubbe kho , visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ,( ma . ni .1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā .
Yasmā pana –
‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti ;
tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto .
Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ , tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti , na itarassa , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto .
Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘ parisuddho me ājīvo ’’ ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho ‘‘ sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabban ’’ ti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto .
Tato ‘‘ āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsuM1.282 sati sūpaṭṭhitā kātabbā ’’ ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsatiP1.316 desitā .
Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo .
Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya .
Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā 374-375.
Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘ atthi pana bhante ’’ tiādimāha .
Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko , na aṅgato añño maggo nāma atthi .
Tenevāha –
‘‘ seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti .
Tattha
P1.314 sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi .
Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo .
Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā .
Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto .
Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo .
Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo .
Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati .
Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi .
Etesu ekekassa tīṇi tīṇiV1.253 kiccāni honti .
Seyyathidaṃ , sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati , nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti , sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato .
Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti , nirodhañca ārammaṇaṃ karonti , visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti .
Sammāvācā sammā pariggaṇhati .
Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti .
Sammāājīvo sammā vodāpeti .
Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati .
Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti .
Sammāsamādhi sammā padahati .
Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti , maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Kiccato pana ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni cattāri nāmāni labhati .
Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti .
Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā .
Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘ nekkhammasaṅkappo ’’ tiādīni tīṇi nāmāni labhati .
Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti , cetanādayopi honti , maggakkhaṇe pana viratiyeva .
Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati .
Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva .
ItiM1.281 imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā .
Ayañhi ‘‘ paññāpajjoto paññāsatthan ’’ ti ( dha . sa .20) ca vuttā .
Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemenaP1.315 yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā ’’ ti .
Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro , tasmā tadanantaraṃ vutto .
Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento –
‘‘ ayaṃ cheko , ayaṃ kūṭo ’’ ti jānāti .
Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno –
‘‘ ime dhammā kāmāvacarā , ime dhammā rūpāvacarādayo ’’ ti pajānāti .
Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti , evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya –
‘‘ ime kāmāvacarā , ime rūpāvacarā ’’ tiādinā nayena paricchinditvā kamme upanetiV1.254 .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro , tasmā tadanantaraṃ vutto ’’ ti .
Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako .
Yathāha –
‘‘ pubbe kho , visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ,( ma . ni .1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā .
Yasmā pana –
‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti ;
tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto .
Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ , tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti , na itarassa , tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto .
Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘ parisuddho me ājīvo ’’ ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ , atha kho ‘‘ sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabban ’’ ti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto .
Tato ‘‘ āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsuM1.282 sati sūpaṭṭhitā kātabbā ’’ ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsatiP1.316 desitā .
Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo .
Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya .