4. Paṭhamanānātitthiyasuttavaṇṇanā
54. Catutthe nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakāti ettha taranti etena saṃsāroghanti titthaṃ , nibbānamaggo .
Idha pana viparītavipallāsavasena diṭṭhigatikehi tathā gahitadiṭṭhidassanaṃ ‘‘ titthan ’’ ti adhippetaṃ .
Tasmiṃ sassatādinānākāre titthe niyuttāti nānātitthiyā , nagganigaṇṭhādisamaṇā
V0.276 ceva kaṭhakalāpādibrāhmaṇā ca pokkharasātādiparibbājakā ca samaṇabrāhmaṇaparibbājakā .
Nānātitthiyā ca te samaṇabrāhmaṇaparibbājakā cāti nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇaparibbājakā .‘‘ Sassato attā ca loko cā ’’ tiādinā passanti etāya , sayaṃ vā passati , tathā dassanamattameva vāti diṭṭhi , micchābhinivesassetaṃ adhivacanaṃ .
Sassatādivasena nānā anekavidhā diṭṭhiyo etesanti nānādiṭṭhikā .
Sassatādivaseneva khamanaṃ khanti , rocanaṃ ruci , atthato ‘‘ sassato
M0.308 attā ca loko cā ’’ tiādinā ( udā .55) pavatto cittavipallāso saññāvipallāsoP0.339 ca .
Tathā nānā khantiyo etesanti nānākhantikā , nānā ruciyo etesanti nānārucikā .
Diṭṭhigatikā hi pubbabhāge tathā tathā cittaṃ rocetvā khamāpetvā ca pacchā ‘‘ idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivisanti .
Atha vā ‘‘ aniccaṃ niccan ’’ tiādinā tathā tathā dassanavasena diṭṭhi , khamanavasena khanti , ruccanavasena rucīti evaṃ tīhipi padehi diṭṭhi eva vuttāti veditabbā .
Nānādiṭṭhinissayanissitāti sassatādiparikappavasena nānāvidhaṃ diṭṭhiyā nissayaṃ vatthuṃ kāraṇaṃ , diṭṭhisaṅkhātameva vā nissayaṃ nissitā allīnā upagatā , taṃ anissajjitvā ṭhitāti attho .
Diṭṭhiyopi hi diṭṭhigatikānaṃ abhinivesākārānaṃ nissayā honti .Santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti .
Eketi ekacce .
Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagamena samaṇā , jātiyā brāhmaṇā , lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ gahitā .
Evaṃvādinoti evaṃ idāni vattabbākārena vadantīti evaṃvādino .
Evaṃ idāni vattabbākārena pavattā diṭṭhi etesanti evaṃdiṭṭhino .
Tattha dutiyena diṭṭhigatikānaṃ micchābhiniveso dassito , paṭhamena tesaṃ yathābhinivesaṃ paresaṃ tattha patiṭṭhāpanavasena vohāro .
Sassato loko , idameva saccaṃ moghamaññan ti ettha lokoti attā .
So hi diṭṭhigatikehi lokiyanti ettha puññaṃ pāpaṃ tabbipākā , sayaṃ vā kārakādibhāvena abhiyuttehi lokiyatīti lokoti adhippeto .
Svāyaṃ sassato amaro nicco dhuvoti yadidaṃ amhākaṃ dassanaṃ idameva saccaṃ aviparītaṃ , aññaṃ pana asassatotiādi paresaṃ dassanaṃ moghaṃ micchāti attho .
Etena cattāropi sassatavādā dassitā honti .
Asassatoti na sassato , anicco adhuvo cavanadhammoti attho .
‘‘ Asassato ’’ ti sassatabhāvappaṭikkhepeneva ucchedo dīpitoti sattapi ucchedavādā dīpitā honti .
Antavāti
V0.277 sapariyanto parivaṭumo paricchinnappamāṇo , na sabbagatoti attho .
Etena sarīraparimāṇo aṅguṭṭhaparimāṇo avayavaparimāṇo paramāṇuparimāṇoM0.309 attāti evamādivādā dassitā honti .Anantavāti apariyanto , sabbagatoti attho .
Etena kapilakaṇādādivādā dīpitā honti .
Taṃ jīvaṃ taṃ
P0.340 sarīran ti yaṃ sarīraṃ , tadeva jīvasaṅkhātaṃ vatthu , yañca jīvasaṅkhātaṃ vatthu , tadeva sarīranti jīvañca sarīrañca advayaṃ samanupassati .
Etena ājīvakānaṃ viya ‘‘ rūpī attā ’’ ti ayaṃ vādo dassito hoti .Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ti iminā pana ‘‘ arūpī attā ’’ ti ayaṃ vādo dassito .
Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti ettha tathāgatoti satto .
Tañhi diṭṭhigatiko kārakavedakādisaṅkhātaṃ , niccadhuvādisaṅkhātaṃ vā tathābhāvaṃ gatoti tathāgatoti voharati , so maraṇato idhakāyassa bhedato paraṃ uddhaṃ hoti , atthi saṃvijjatīti attho .
Etena sassataggāhamukhena soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha ca nevasaññīnāsaññīvādā dassitā honti .
Na hotīti natthi na upalabbhati .
Etena ucchedavādo dassito .
Hoti ca na ca hotīti atthi ca natthi cāti .
Etena ekaccasassatavādā satta saññīvādā ca dassitā .
Neva hoti na na hotīti iminā pana amarāvikkhepavādo dassitoti veditabbaṃ .
Ime kira diṭṭhigatikā nānādesato āgantvā sāvatthiyaṃ paṭivasantā ekadā samayappavādake sannipatitvā attano attano vādaṃ paggayha aññavāde khuṃsentā vivādāpannā ahesuṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ te bhaṇḍanajātā ’’ tiādi .
Tattha bhaṇḍanaṃ nāma kalahassa pubbabhāgo .
Bhaṇḍanajātāti jātabhaṇḍanā .
Kalahoti kalaho eva , kalassa vā hananato kalaho daṭṭhabbo .
Aññamaññassa viruddhavādaṃ āpannāti vivādāpannā .
Mammaghaṭṭanato mukhameva sattīti mukhasatti , pharusavācā .
Phalūpacārena viya hi kāraṇaṃ kāraṇūpacārena phalampi vohariyati yathā taṃ ‘‘ sukho buddhuppādo , pāpakammaṃ paccanubhotī ’’ ti ca .
Tāhi mukhasattīhi vitudantā vijjhantā viharanti .
Ediso dhammoti dhammo aviparītasabhāvo ediso evarūpo , yathā mayā vuttaṃ ‘‘ sassato loko ’’ ti .
Nediso dhammoti na ediso dhammo
M0.310 , yathā tayā vuttaṃ ‘‘ asassato loko ’’ ti , evaṃ sesapadehipi yojetabbaṃ .
So ca titthiyānaṃ vivādo sakalanagare pākaṭo jāto .Atha bhikkhū sāvatthiṃ piṇḍāya
V0.278 paviṭṭhā taṃ sutvā ‘‘ atthi no idaṃ kathāpābhataṃ , yaṃ nūna mayaṃ imaṃ pavattiṃP0.341 bhagavato āroceyyāma , appeva nāma taṃ nissāya satthu saṇhasukhumaṃ dhammadesanaṃ labheyyāmā ’’ ti te pacchābhattaṃ dhammadesanākāle bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho sambahulā bhikkhū ’’ tiādi .Taṃ sutvā bhagavā aññatitthiyānaṃ dhammassa ayathābhūtapajānanaṃ pakāsento ‘‘ aññatitthiyā , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha andhāti paññācakkhuvirahena andhā .
Tenāha ‘‘ acakkhukā ’’ ti .
Paññā hi idha ‘‘ cakkhū ’’ ti adhippetā .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ atthaṃ na jānantī ’’ tiādi .
Tattha atthaṃ na jānantīti idhalokatthaṃ paralokatthaṃ na jānanti , idhalokaparalokesu vuddhiṃ abbhudayaṃ nāvabujjhanti , paramatthe pana nibbāne kathāvakā .
Ye hi nāma pavattimattepi sammūḷhā , te kathaṃ nivattiṃ jānissantīti .
Anatthaṃ na jānantīti yadaggena te atthaṃ na jānanti , tadaggena anatthampi na jānanti .
Yasmā dhammaṃ na jānanti , tasmā adhammampi na jānanti .
Te hi vipariyesaggāhitāya dhammaṃ kusalampi akusalaṃ karonti , adhammampi akusalaṃ kusalaṃ karonti .
Na kevalañca dhammādhammesu eva , atha kho tassa vipākesupi sammūḷhā .
Tathā hi te kammampi vipākaṃ katvā voharanti , vipākampi kammaṃ katvā .
Tathā dhammaṃ sabhāvadhammampi na jānanti , adhammaṃ asabhāvadhammampi na jānanti .
Evaṃbhūtā ca sabhāvadhammaṃ asabhāvadhammañca , asabhāvadhammaṃ sabhāvadhammañca katvā pavedenti .
Iti bhagavā titthiyānaṃ mohadiṭṭhipaṭilābhabhāvena paññācakkhuvekallato andhabhāvaṃ dassetvā idāni tamatthaṃ jaccandhūpamāya pakāsetuṃ ‘‘ bhūtapubbaṃ , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha bhūtapubban ti pubbe bhūtaṃ , atītakāle nibbattaṃ .
Aññataro rājā ahosīti purātano nāmagottehi loke apākaṭo eko rājā ahosi .
So rājā aññataraṃ purisaṃ āmantesīti tassa kira rañño sobhaggappattaṃ sabbaṅgasampannaṃ attano opavayhaṃ hatthiṃ upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā etadahosi –
‘‘ bhaddakaṃ vata , bho , hatthiyānaṃ dassanīyan ’’ ti .
Tena ca samayena eko jaccandho rājaṅgaṇena gacchati .
Taṃ disvā rājā
M0.311 cintesi –
‘‘ mahājāniyāP0.342 kho ime andhā ye evarūpaṃ dassanīyaṃ na labhanti daṭṭhuṃ .
Yaṃnūnāhaṃ imissā sāvatthiyā yattakā jaccandhā sabbe te sannipātāpetvā ekadesaṃ ekadesaṃ hatthena phusāpetvā tesaṃ vacanaṃ suṇeyyan ’’ ti .
Keḷisīlo rājā ekena purisena sāvatthiyā sabbe jaccandhe sannipātāpetvā tassa purisassa saññaṃ adāsi ‘‘ yathā ekeko jaccandho sīsādikaṃ ekekaṃyeva hatthissa aṅgaṃ phusitvā ‘ hatthī mayā diṭṭho ’ ti saññaṃ uppādesi , tathā karohī ’’ ti .
So puriso tathā akāsi .
Atha rājā te jaccandheV0.279 paccekaṃ pucchi ‘‘ kīdiso , bhaṇe , hatthī ’’ ti .
Te attanā diṭṭhadiṭṭhāvayavameva hatthiṃ katvā vadantā ‘‘ ediso hatthī , nediso hatthī ’’ ti aññamaññaṃ kalahaṃ karontā hatthādīhi upakkamitvā rājaṅgaṇe mahantaṃ kolāhalaṃ akaṃsu .
Rājā saparijano tesaṃ taṃ vippakāraṃ disvā phāsukehi bhijjamānehi hadayena uggatena mahāhasitaṃ hasi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho , bhikkhave , so rājā … pe … attamano ahosī ’’ ti .Tattha ambhoti ālapanaṃ .
Yāvatakāti yattakā .
Jaccandhāti jātiyā andhā , jātito paṭṭhāya acakkhukā .
Ekajjhan ti ekato .
Bhaṇeti abahumānālāpo .
Hatthiṃ dassehīti yathāvuttaṃ hatthiṃ sayāpetvā dassehi .
So ca susikkhitattā aparipphandanto nipajji .
Diṭṭho no hatthīti hatthena parāmasanaṃ dassanaṃ katvā āhaṃsu .
Tena purisena sīsaṃ parāmasāpetvā ‘‘ ediso hatthī ’’ ti saññāpitattā tādisaṃyeva naṃ hatthiṃ sañjānantā jaccandhā ‘‘ ediso deva hatthī seyyathāpi kumbho ’’ ti vadiṃsu .
Kumbhoti ca ghaṭoti attho .
Khīloti nāgadantakhīlo .
Soṇḍoti hattho .
Naṅgalīsāti naṅgalassa sirassa īsā .
Kāyoti sarīraṃ .
Koṭṭhoti kusūlo .
Pādoti jaṅgho .
Thūṇoti thambho .
Naṅguṭṭhan ti vāḷassa urimappadeso .
Vāladhīti vālassa aggappadeso .
Muṭṭhīhi saṃsumbhiṃsūti muṭṭhiyo bandhitvā pahariṃsu , muṭṭhighātaṃ akaṃsu .
Attamano ahosīti keḷisīlattā so rājā tena jaccandhānaṃ kalahena attamano pahāsena gahitamano ahosi .
Evameva khoti upamāsaṃsandanaṃ .
Tassattho – bhikkhave , yathā te jaccandhā acakkhukā ekaṅgadassino anavasesato hatthiṃ apassitvā attanā
M0.312 diṭṭhāvayavamattaṃ hatthisaññāyaP0.343 itarehi diṭṭhaṃ ananujānantā aññamaññaṃ vivādaṃ āpannā kalahaṃ akaṃsu , evameva ime aññatitthiyā sakkāyassa ekadesaṃ rūpavedanādiṃ attano diṭṭhidassanena yathādiṭṭhaṃ ‘‘ attā ’’ ti maññamānā tassa sassatādibhāvaṃ āropetvā ‘‘ idameva saccaṃ moghamaññan ’’ ti abhinivisitvā aññamaññaṃ vivadanti , yathābhūtaṃ pana atthānatthaṃ dhammādhammañca na jānanti .
Tasmā andhā acakkhukā jaccandhapaṭibhāgāti .Etamatthaṃ viditvāti etaṃ titthiyānaṃ dhammasabhāvaṃ yathābhūtaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ jaccandhānaṃ viya hatthimhi yathādassanaṃ micchābhinivesaṃ , tattha ca vivādāpattiṃ sabbākārato viditvā tadatthadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha
V0.280 imesu kira sajjanti , eke samaṇabrāhmaṇāti idhekacce pabbajjūpagamanena samaṇā , jātimattena brāhmaṇā ‘‘ sassato loko ’’ tiādinayappavattesu imesu eva asāresu diṭṭhigatesu diṭṭhābhinandanavasena , imesu vā rūpādīsu upādānakkhandhesu evaṃ aniccesu dukkhesu vipariṇāmadhammesu taṇhābhinandanadiṭṭhābhinandanānaṃ vasena ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā sajjanti kira .
Aho nesaṃ sammohoti dasseti .
Kira saddo cettha arucisūcanattho .
Tena tattha saṅgakāraṇābhāvameva dīpeti .
Na kevalaṃ sajjanti eva , atha kho viggayha naṃ vivadanti ‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi , ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmī ’’ tiādinā viggāhikakathānuyogavasena viggayha vivadanti vivādaṃ āpajjanti .
Nan ti cettha nipātamattaṃ .
Atha vā viggayha nan ti naṃ diṭṭhinissayaṃ sakkāyadiṭṭhimeva vā viparītadassanattā sassatādivasena aññamaññaṃ viruddhaṃ gahetvā vivadanti visesato vadanti , attano eva vādaṃ visiṭṭhaṃ aviparītaṃ katvā abhinivissa voharanti .
Yathā kiṃ ?
Janā ekaṅgadassino yatheva jaccandhajanā hatthissa ekekaṅgadassino ‘‘ yaṃ yaṃ attanā phusitvā ñātaṃ , taṃ tadeva hatthī ’’ ti gahetvā aññamaññaṃ viggayha vivadiṃsu , evaṃsampadamidanti attho .
Ivasaddo cettha luttaniddiṭṭhoti veditabbo .Catutthasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Dutiyanānātitthiyasuttavaṇṇanā