3. Yasojasuttavaṇṇanā
23. Tatiye
V0.145 yasojappamukhānīti ettha yasojoti tassa therassa nāmaṃ , taṃ pubbaṅgamaṃ katvā pabbajitattā vicaraṇato ca tāni pañca bhikkhusatāni ‘‘ yasojappamukhānī ’’ ti vuttāni .‘‘ tena kho pana samayena yasojappamukhāni pañcamattāni bhikkhusatānī ’’ tiādi .
Tattha tedhāti te idha .
Nevāsikehīti nibaddhavāsaṃ vasamānehi .
Paṭisammodamānāti nevāsikabhikkhūhi ‘‘ kaccāvuso , khamanīyan ’’ tiādinā paṭisanthāravasena sammodanāya katāya ‘‘ āmāvuso , khamanīyan ’’ tiādinā
M0.163 , puna sammodamānā tehi saddhiṃ samappavattamodā .
Senāsanāni paññāpayamānāti ācariyupajjhāyānaṃP0.181 attano ca pāpuṇakāni senāsanāni pucchitvā tehi nevāsikehi tesaṃ ‘‘ idaṃ tumhākaṃ ācariyānaṃ , idaṃ tumhākaṃ upajjhāyānaṃ , idaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī ’’ ti senāsanāni saṃvidhāpetvā attanā ca tattha gantvā , dvārakavāṭāni vivaritvā , mañcapīṭhakaṭasārakādīni nīharitvā papphoṭetvā yathāṭhānaṃ ṭhapanādivasena paññāpentā ca .
Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti ,‘‘ bhante , imaṃ me pattaṃ ṭhapetha , idaṃ cīvaraṃ , idaṃ thālakaṃ , idaṃ udakatumbaṃ , idaṃ me kattarayaṭṭhin ’’ ti evaṃ samaṇaparikkhāraṃ saṃgopayamānā .
Uccāsaddā mahāsaddāti uddhaṃ gataṭṭhena ucco saddo yesante uccāsaddā akārassa ākāraṃ katvā .
Samantato patthaṭaṭṭhena mahanto saddo yesante mahāsaddā .
Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭā viya macchavilumpane .
Yathā nāma kevaṭṭā udake vaṭṭanato macchaggahaṇatthaṃ pavattanato ‘‘ kevaṭṭā ’’ ti laddhanāmā macchabandhā macchaggahaṇatthaṃ jale jālaṃ pakkhipitvā ‘‘ paviṭṭho na paviṭṭho , gahito na gahito ’’ tiādinā uccāsaddamahāsaddā honti .
Yathā ca te macchapacchiādīni ṭhapitaṭṭhāne mahājane gantvā ‘‘ mayhaṃ ekaṃ macchaṃ detha , mayhaṃ ekaṃ macchaphālaṃ detha , amukassa dinno mahanto , mayhaṃ khuddako ’’ tiādīni vatvā vilumpamāne tesaṃ paṭisedhanādivasena uccāsaddamahāsaddā ca honti , evamete bhikkhūti dasseti .Kiṃnūti kissa nu , kimatthaṃ nūti attho .
Teteti te ete .
Temeti te ime .
Kiṃnūti kissa nu , kimatthaṃ nūti attho .
Temeti te ime .
Temeti te ime .
Paṇāmemīti nīharāmi .
Voti tumhe .
Na vo mama santike vatthabban ti tumhehi mayhaṃ santike na vasitabbaṃ .
Ye tumhe mādisassa buddhassa vasanaṭṭhānaṃ
V0.147 āgantvā evaṃ mahāsaddaṃ karotha , attano dhammatāya vasantā kiṃ nāma sāruppaṃ karissatha , tumhādisānaṃ mama santike vasanakiccaṃ natthīti dīpeti .Evaṃ paṇāmitesu ca bhagavatā tesu ekabhikkhupi ‘‘ bhagavā tumhe mahāsaddamattakena
P0.182 amhe paṇāmethā ’’ ti vā aññaṃ vā kiñci paṭivacanaṃ avatvā buddhagāravena sabbe bhagavato vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘ evaṃ , bhante ’’ ti vatvā nikkhamiṃsu .
Evaṃ pana tesaṃ ahosi ‘‘ mayaṃ satthāraṃ passissāma , dhammaṃ sossāma , satthu santike vasissāmāti āgatā , evarūpassa pana garunoM0.164 satthu santikaṃ āgantvā mahāsaddaṃ karimhā , amhākameva dosoyaṃ , paṇāmitamhā tato , na laddhaṃ satthu santike vatthuṃ , samantapāsādikaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ oloketuṃ , madhurassarena desitaṃ dhammaṃ sotun ’’ ti .
Te balavadomanassajātā hutvā pakkamiṃsu .
Saṃsāmetvāti suguttaṃ katvā .Vajjīti evaṃnāmako janapado , vajjī nāma jānapadino rājakumārā , tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘ vajjī ’’ tveva vuccati .
Tena vuttaṃ ‘‘ vajjīsū ’’ ti .
Vaggumudāti evaṃnāma lokassa puññasammatā ekā nadī .
‘‘ Vaggamudā ’’ tipi pāṭho .
Atthakāmenāti kiñci payojanaṃ anapekkhitvā atthameva icchantena .
Hitesināti atthaṃ icchantena ,‘‘ kinti me sāvakā vaṭṭadukkhā parimucceyyun ’’ ti tassa atthasaṅkhātassa atthassa vā hetubhūtassa hitassa esanasīlena .
Tato eva attano sarīrakhedaṃ agaṇetvā dūrepi veneyyasantikaṃ gantvā anukampanato anukampakena .
Tameva anukampaṃ upādāya mayaṃ paṇāmitā , na attano veyyāvaccādipaccāsīsāya .
Yasmā dhammagaruno buddhā bhagavanto sammāpaṭipattiyāva pūjetabbā , ye uccāsaddakaraṇamattepi paṇāmenti , tasmā handa mayaṃ , āvuso , tathā vihāraṃ kappema sabbattha satisampajaññayogena apaṇṇakappaṭipadaṃ pūrentā yathāgahitakammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpentā catuiriyāpathavihāraṃ kappema viharāma .
Yathā no viharatan ti yathā amhesu viharantesu , bhagavā attamano assa , sammāpaṭipattiyā pūjāya ārādhito bhaveyyāti attho .
Tenevantaravassenāti tasmiṃyeva antaravasse mahāpavāraṇaṃ
P0.183 anatikkamitvāva .
Sabbeva tisso vijjā sacchākaṃsūti sabbeyeva te pañcasatā bhikkhū pubbenivāsānussatiñāṇaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti imā tisso pubbenivutthakkhandhappaṭicchādakamohakkhandhādīnaṃ vinivijjhanaṭṭhena vijjā attapaccakkhā akaṃsu .
Lokiyābhiññāsu imāyeva dve abhiññā āsavakkhayañāṇassa bahūpakārā , na tathā dibbasotacetopariyaiddhividhañāṇānīti dassanatthaṃ vijjattayamevettha tesaṃ bhikkhūnaṃ adhigamadassanavasena uddhaṭaṃ .
Tathā hi verañjasutte ( a . ni .8.11) bhagavā verañjabrāhmaṇassa attano adhigamaṃ dassento vijjattayameva desesi , na dibbasotañāṇādīnaṃV0.148 abhāvato .
Evaṃ tesampi bhikkhūnaṃ vijjamānānipi dibbasotañāṇādīniM0.165 na uddhaṭāni .
Chaḷabhiññā hi te bhikkhū .
Evañca katvā ‘‘ vaggumudāya nadiyā tīre antarahitā mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ bhagavato sammukhe pāturahesun ’’ ti tesaṃ bhikkhūnaṃ iddhivaḷañjanaṃ vakkhati .Yathābhirantan ti yathābhiratiṃ yathājjhāsayaṃ .
Buddhānañhi ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ chāyūdakavipattiṃ vā aphāsukasenāsanaṃ vā manussānaṃ assaddhādibhāvaṃ vā āgamma anabhirati nāma natthi , tesaṃ sampattiyā ‘‘ phāsuṃ viharāmā ’’ ti ciravihāropi natthi .
Yattha pana bhagavati viharante manussā saraṇesu vā patiṭṭhahanti , sīlāni vā samādiyanti pabbajanti , sotāpattimaggādīni vā pāpuṇanti , satthā tāsu sampattīsu tesaṃ patiṭṭhāpanatthaṃ vasati , tadabhāve pakkamati .
Tadā hi sāvatthiyaṃ kattabbabuddhakiccaṃ nāhosi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho bhagavā sāvatthiyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā yena vesālī tena cārikaṃ pakkāmī ’’ ti .
Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto .
Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā turitacārikā aturitacārikāti .
Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthaṃ sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma , sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā .
Yā pana gāmanigamarājadhānīpaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaddhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhanto gacchati , ayaṃ aturitacārikā nāma , ayameva idhādhippetā .
Tadavasarīti tena avasari , taṃ vā avasari , tattha avasari
P0.184 , pāvisīti attho .
Tatrāti tassaṃ .
Sudan ti nipātamattaṃ .
Vesāliyan ti tikkhattuṃ visālībhūtattā ‘‘ vesālī ’’ ti laddhanāme licchavirājūnaṃ nagare .
Mahāvaneti mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ .
Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ .
Idaṃ tādisaṃ na hoti , saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ .
Kūṭāgārasālāyan ti tasmiṃ mahāvane bhagavantaṃ uddissa kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi kūṭāgārasālā nāmaM0.166 , tassaṃ kūṭāgārasālāyaṃ .Vaggumudātīriyānan ti vaggumudātīravāsīnaṃ .
Cetasā ceto paricca manasi karitvāti attano cittena tesaṃ cittaṃ paricchijja manasi karitvā , cetopariyañāṇena vā sabbaññutaññāṇena vā tehi adhigatavisesaṃ jānitvāti attho .
Ālokajātā
V0.149 viyāti sañjātālokā viya .
Itaraṃ tasseva vevacanaṃ , candasahassasūriyasahassehi obhāsitā viyāti attho .
Yasmā te yasojappamukhā pañcasatā bhikkhū sabbaso avijjandhakāravidhamanena ālokabhūtā obhāsabhūtā hutvā viharanti , tasmā bhagavā tehi ṭhitadisāya ‘‘ ālokajātā viya me , ānanda , esā disā ’’ tiādinā vaṇṇabhaṇanāpadesena te bhikkhū pasaṃsati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ yassaṃ disāyaṃ vaggumudātīriyā bhikkhū viharantī ’’ ti .‘‘ yassaṃ disāyaṃ vaggumudātīriyā bhikkhū viharantī ’’ ti .
Appaṭikūlāti na paṭikūlā , manāpā manoharāti attho .
Yasmiñhi padese sīlādiguṇasampannā mahesino viharanti , taṃ kiñcāpi ukkūlavikūlavisamaduggākāraṃ , atha kho manuññaṃ ramaṇīyameva .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Gāme vā yadi vāraññe , ninne vā yadi vā thale ;
Yattha arahanto viharanti , taṃ bhūmirāmaṇeyyakan ’’ ti .( dha . pa .98);
Pahiṇeyyāsīti
P0.185 peseyyāsi .
Satthā āyasmantānaṃ dassanakāmoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike paheṇākāradassanaṃ .
Iti bhagavā yadatthaṃ te bhikkhū paṇāmesi , tamatthaṃ matthakappattaṃ disvā āraddhacitto tesaṃ dassanakāmataṃ therassa ārocesi .
Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ ahaṃ ime uccāsaddamahāsaddakaraṇe paṇāmessāmi , atha te bhadro assājānīyo viya kasābhighātena , tena coditā saṃvegappattā mamārādhanatthaṃ araññaṃ pavisitvā ghaṭentā vāyamantā khippameva arahattaṃ sacchikarissantī ’’ ti .
Idāni te aggaphalappatte disvā tāya arahattappattiyā ārādhitacitto tesaṃ dassanakāmo hutvā evaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ āṇāpesi .Satthā āyasmantānaṃ dassanakāmoti tesaṃ bhikkhūnaṃ santike paheṇākāradassanaṃ .
So bhikkhūti ānandattherena tathā āṇatto chaḷabhiñño eko bhikkhu .
Pamukheti sammukhe .
Evañca katvā ‘‘ vaggumudāya nadiyā tīre antarahitā mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ bhagavato sammukhe pāturahesun ’’ ti tesaṃ bhikkhūnaṃ iddhivaḷañjanaṃ vakkhati .
Āneñjasamādhināti catutthajjhānapādakena aggaphalasamādhinā ,‘‘ arūpajjhānapādakenā ’’ tipi vadanti .
‘‘ Āneñjena samādhinā ’’ tipi
M0.167 pāṭho .
Kasmā pana bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ jānanto paṭisanthāraṃ akatvā samāpattiṃyeva samāpajji ?
Tesaṃ attanā samāpannasamāpattiṃ jānitvā samāpajjanatthaṃ , tesaṃ pubbe paṇāmitānaṃ idāni attanā samānasambhogadassanatthaṃ , ānubhāvadīpanatthaṃ , vinā vacībhedena aññabyākaraṇadīpanatthañca .
Apare panāhu ‘‘ pubbe paṇāmitānaṃ idāni attano santikaṃ āgatānaṃ anuttarasukhuppādanena anaññasādhāraṇapaṭisanthārakaraṇatthan ’’ ti .
Tepi āyasmanto bhagavato ajjhāsayaṃ ñatvā taṃyeva samāpattiṃ samāpajjiṃsu .
Tena vuttaṃ –
‘‘ katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī ’’ tiādi .‘‘ katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī ’’ tiādi .
‘‘ katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī ’’ tiādi .
‘‘ katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī ’’ tiādi .
‘‘ katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī ’’ tiādi .
‘‘ katamena nu kho bhagavā vihārena etarahi viharatī ’’ tiādi .
Ettha
V0.150 ca rūpāvacaracatutthajjhānaṃ kosajjādīnaṃ pāripantikadhammānaṃ suvidūrabhāvato iddhiyā mūlabhūtehi anoṇamanādīhi soḷasahi vodānadhammehi samannāgamanato āneñjappattaṃ sayaṃ aniñjanaṭṭhena āneñjanti vuccati .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ AnoṇataṃP0.186 cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ .
Anuṇṇataṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ .
Anabhirataṃ cittaṃ rāge na iñjatīti āneñjaṃ .
Anapanataṃ cittaṃ byāpāde na iñjatīti āneñjaṃ .
Anissitaṃ cittaṃ diṭṭhiyā na iñjatīti āneñjaṃ .
Appaṭibaddhaṃ cittaṃ chandarāge na iñjatīti āneñjaṃ .
Vippamuttaṃ cittaṃ kāmarāge na iñjatīti āneñjaṃ .
Visaṃyuttaṃ cittaṃ kilese na iñjatīti āneñjaṃ .
Vimariyādikataṃ cittaṃ kilesamariyādāya na iñjatīti āneñjaṃ .
Ekattagataṃ cittaṃ nānattakilese na iñjatīti āneñjaṃ .
Saddhāya pariggahitaṃ cittaṃ assaddhiye na iñjatīti āneñjaṃ .
Vīriyena pariggahitaṃ cittaṃ kosajje na iñjatīti āneñjaṃ .
Satiyā pariggahitaṃ cittaṃ pamāde na iñjatīti āneñjaṃ .
Samādhinā pariggahitaṃ cittaṃ uddhacce na iñjatīti āneñjaṃ .
Paññāya pariggahitaṃ cittaṃ avijjāya na iñjatīti āneñjaṃ .
Obhāsagataṃ cittaṃ avijjandhakāre na iñjatīti āneñjan ’’ ti .
Rūpāvacaracatutthajjhānameva ca rūpavirāgabhāvanāvasena pavattitaṃ , ārammaṇavibhāgena catubbidhaṃ arūpāvacarajjhānanti etesaṃ pañcannaṃ jhānānaṃ āneñjavohāro .
Tesaṃ yaṃ kiñci pādakaṃ katvā samāpannā arahattaphalasamāpatti āneñjasamādhīti porāṇā .Abhikkantāyāti
M0.168 atītāya .
Nikkhanteti niggate , apagateti attho .Abhikkantāyāti
M0.168 atītāya .Nikkhanteti niggate , apagateti attho .
Tuṇhī ahosīti bhagavā ariyena tuṇhībhāvena tuṇhī ahosi .
Uddhaste aruṇeti uggate aruṇe , aruṇo nāma puratthimadisāya sūriyodayato puretarameva uṭṭhitobhāso .
Nandimukhiyāti rattiyā aruṇassa uggatattā eva aruṇappabhāya sūriyālokūpajīvino satte nandāpanamukhiyā viya
P0.187 rattiyā jātāya , vibhāyamānāyāti attho .Tamhā samādhimhā vuṭṭhahitvāti yathāparicchedaṃ tato āneñjasamādhito arahattaphalasamāpattito uṭṭhāya .
Sace kho tvaṃ , ānanda , jāneyyāsīti bhagavā ‘‘ ime ca bhikkhū ettakaṃ kālaṃ iminā nāma samāpattisukhena vītināmentī ’’ ti , ānanda , yadi tvaṃ jāneyyāsi .
Ettakampi te nappaṭibhāseyyāti lokiyapaṭisammodanaṃ sandhāya yadidaṃ te ‘‘ abhikkantā , bhante , rattī ’’ tiādinā
V0.151 tikkhattuṃ paṭibhānaṃ upaṭṭhitaṃ , tayidaṃ ettakampi te na upaṭṭhaheyya .
Yasmā ca kho tvaṃ , ānanda , sekkho asekkhaṃ samāpattivihāraṃ na jānāsi , tasmā maṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ lokiyapaṭisammodanaṃ kāretuṃ ussukkaṃ āpajji .
Ahaṃ pana imehi bhikkhūhi saddhiṃ lokuttarapaṭisammodaneneva tiyāmarattiṃ vītināmesinti dassento bhagavā āha –
‘‘ ahañca , ānanda , imāni ca pañca bhikkhusatāni sabbeva āneñjasamādhinā nisīdimhā ’’ ti .‘‘ ahañca , ānanda , imāni ca pañca bhikkhusatāni sabbeva āneñjasamādhinā nisīdimhā ’’ ti .
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ attanā samaṃ āneñjasamādhisamāpajjanasamatthatāsaṅkhātaṃ vasībhāvatthaṃ sabbākārato viditvā .
Imaṃ udānan ti imaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ anavasesarāgādippahānasaṃsiddhitādisabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha yassa jito kāmakaṇḍakoti kusalapakkhavijjhanaṭṭhena kaṇḍakabhūto kilesakāmo yena ariyapuggalena anavasesaṃ jito pahīno , etenassa anunayābhāvaṃ dasseti .
‘‘ Gāmakaṇṭako ’’ tipi pāṭho .
Tassattho – gāme kaṇṭako kaṇṭakaṭṭhāniyo sakalo vatthukāmo yassa jitoti .
Jayo cassa tappaṭibaddhachandarāgappahāneneva veditabbo , tena tesaṃ anāgāmimaggo vutto hoti
M0.169 .Akkoso ca jitoti sambandho .
Vadho ca bandhanañcāti etthāpi eseva nayo .
Tesu akkosajayena vacīduccaritābhāvo , itarena kāyaduccaritābhāvo dassito .
Tena taṃnimittakassa byāpādassa anavasesappahānena tatiyamaggo vutto hoti .
Atha vā akkosādijayavacanena tatiyamaggo vutto hoti , akkosādīnaṃ accantakhamanaṃ tattha pakāsitaṃ hoti , ubhayathāpi nesaṃ virodhābhāvaṃ dasseti .
Pabbato
P0.188 viya so ṭhito anejoti ejā vuccati calanakilesaparipantho , ejāhetūnaṃ avasesakilesānaṃ abhāvena anejo , anejattāyeva sabbakilesehi paravādavātehi ca akampanīyattā ṭhito ekagghanapabbatasadiso .Sukhadukkhesu na vedhati sa bhikkhūti so bhinnakileso bhikkhu sukhadukkhanimittaṃ na kampatīti heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo .
Iti bhagavā tesaṃ pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ arahattādhigamena tādibhāvappattiṃ ekajjhaṃ katvā ekapuggalādhiṭṭhānaṃ udānaṃ udānesīti .
Tatiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .