Issues
Select Version
Udānapāḷi
Udānapāḷi

Uposathasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

5. Uposathasuttavaṇṇanā

45. PañcameV0.241P0.296 tadahūti tasmiṃ ahani tasmiṃ divase .
Uposatheti ettha upavasanti etthāti uposatho , upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho . Ayañhi uposathasaddo ‘‘ aṭṭhaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ upavasāmī ’’ tiādīsu ( a . ni .3.71;10.46) sīle āgato . ‘‘ Uposatho vā pavāraṇā vā ’’ tiādīsu ( mahāva .155) pātimokkhuddesādivinayakamme . ‘‘ Gopālakūposatho nigaṇṭhūposatho ’’ tiādīsu ( a . ni .3.71) upavāse . ‘‘ Uposatho nāma nāgarājā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.246) paññattiyaṃ . ‘‘ Ajjuposatho pannaraso ’’ tiādīsu ( mahāva .168) divase . Idhāpi divaseyeva daṭṭhabbo , tasmā ‘‘ tadahuposathe ’’ ti tasmiṃ uposathadivasabhūte ahanīti attho . Nisinno hotīti mahābhikkhusaṅghaparivuto ovādapātimokkhaṃ uddisituṃ nisinno hoti . Nisajja pana bhikkhūnaṃ cittāni olokento ekaṃ dussīlapuggalaṃ disvā ,‘‘ sacāhaṃ imasmiṃ puggale idha nisinneyeva pātimokkhaṃ uddisissāmi , sattadhāssa muddhā phalissatī ’’ ti tasmiṃ anukampāya tuṇhīyeva ahosi .
EtthaM0.269 ca uddhastaṃ aruṇan ti aruṇuggamanaṃ vatvāpi ‘‘ uddisatu , bhante bhagavā , bhikkhūnaṃ pātimokkhan ’’ ti thero bhagavantaṃ pātimokkhuddesaṃ yāci tasmiṃ kāle ‘‘ na , bhikkhave , anuposathe uposatho kātabbo ’’ tisikkhāpadassa ( mahāva .183) apaññattattā .
Aparisuddhā , ānanda , parisāti tikkhattuṃ therena pātimokkhuddesassa yācitattā anuddesassa kāraṇaṃ kathento ‘‘ asukapuggalo aparisuddho ’’ ti avatvā ‘‘ aparisuddhā , ānanda , parisā ’’ ti āha . Kasmā pana bhagavā tiyāmarattiṃ tathā vītināmesi ? Tato paṭṭhāya ovādapātimokkhaṃ anuddisitukāmo tassa vatthuṃ pākaṭaṃ kātuṃ .
Addasāti kathaṃ addasa . Attano cetopariyañāṇena tassaṃ parisati bhikkhūnaṃ cittāni parijānanto tassa moghapurisassa dussīlyacittaṃ passi . Yasmā pana citte diṭṭhe taṃsamaṅgīpuggalo diṭṭho nāma hoti , tasmā ‘‘ addasā kho āyasmā mahāmoggallāno taṃ puggalaṃ dussīlan ’’ tiādi vuttaṃP0.297 . Yatheva hi anāgate sattasu divasesu pavattamānaṃ paresaṃ cittaṃ cetopariyañāṇalābhī jānāti , evaṃ atītepīti .
Dussīlan ti nissīlaṃ , sīlavirahitanti attho . Pāpadhamman ti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvaṃ . Asucin ti aparisuddhehi kāyakammādīhi samannāgatattā na suciṃ . Saṅkassarasamācāran ti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘ idaṃV0.242 iminā kataṃ bhavissatī ’’ ti evaṃ paresaṃ āsaṅkanīyatāya saṅkāya saritabbasamācāraṃ , atha vā kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘ kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī ’’ ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāraṃ . Lajjitabbatāya paṭicchādetabbakāraṇato paṭicchannaṃ kammantaṃ etassāti paṭicchannakammantaṃ . Kucchitasamaṇavesadhāritāya na samaṇanti assamaṇaṃ . Salākaggahaṇādīsu ‘‘ kittakā samaṇā ’’ ti ca gaṇanāya ‘‘ ahampi samaṇomhī ’’ ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiññaṃ . Aseṭṭhacāritāya abrahmacāriṃ . Aññe brahmacārino sunivatthe supārute supattadhare gāmanigamādīsu piṇḍāya caritvā jīvikaṃ kappente disvā abrahmacārī samāno sayampi tādisena ākārena paṭipajjanto uposathādīsu sandissanto ‘‘ ahampiM0.270 brahmacārī ’’ ti paṭiññaṃ dento viya hotīti brahmacāripaṭiññaṃ . Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūtiṃ . Chahi dvārehi rāgādikilesavassanena tintattā avassutaṃ . Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujātaṃ . Majjhe bhikkhusaṅghassa nisinnan ti saṅghapariyāpanno viya bhikkhusaṅghassa anto nisinnaṃ .
Diṭṭhosīti ayaṃ pana na pakatattoti bhagavatā diṭṭho asi . Yasmā ca evaṃ diṭṭho , tasmā natthi te tava bhikkhūhi saddhiṃ ekakammādisaṃvāso . Yasmā pana so saṃvāso tava natthi , tasmā uṭṭhehi , āvusoti evamettha padayojanā veditabbā .
Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi thero ‘‘ sayameva nibbinno oramissatī ’’ ti vā ,‘‘ idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī ’’ ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi .
Tatiyampi kho so puggalo tuṇhī ahosīti anekavāraṃ vatvāpi thero ‘‘ sayameva nibbinno oramissatī ’’ ti vā ,‘‘ idāni imesaṃ paṭipattiṃ jānissāmī ’’ ti vā adhippāyena tuṇhī ahosi .
Bāhāyaṃ gahetvāti bhagavatā mayā ca yāthāvato diṭṭho , yāvatatiyaṃ uṭṭhehīti vutto na uṭṭhāti ,‘‘ idānissa nikkaḍḍhanakāloP0.298 mā saṅghassa uposathantarāyo ahosī ’’ ti taṃ bāhāyaṃ aggahesi , tathā gahetvā . Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārakoṭṭhakasālato bahi nikkhāmetvā . Bahīti pana nikkhāmitaṭṭhānadassanaṃ , atha vā bahidvārakoṭṭhakāti bahidvārakoṭṭhakatopi nikkhāmetvā , na antodvārakoṭṭhakato , evaṃ ubhayathāpi vihārato bahi katvāti attho . Sūcighaṭikaṃ datvāti aggaḷasūciñca uparighaṭikañca ādahitvā , suṭṭhutaraṃ kavāṭaṃ thaketvāti attho .
Yāva bāhāgahaṇāpi nāmāti iminā ‘‘ aparisuddhā , ānanda , parisā ’’ ti vacanaṃ sutvā eva hi tena pakkamitabbaṃ siyā , evaṃ apakkamitvā yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti acchariyamidanti dasseti . Idampi garahaṇacchariyamevāti veditabbaṃ .
AthaV0.243 bhagavā cintesi – ‘‘ idāni bhikkhusaṅgho abbudajāto , aparisuddhā puggalā uposathaṃ āgacchanti , na ca tathāgatā aparisuddhāya parisāya uposathaṃ karonti , pātimokkhaṃ uddisanti , anuddisante ca bhikkhusaṅghassa uposatho pacchijjati , yaṃnūnāhaṃ ito paṭṭhāya bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāneyyan ’’ ti . Evaṃ pana cintetvā bhikkhūnaṃyeva pātimokkhuddesaṃ anujāni . Tena vuttaṃ – ‘‘ atha kho bhagavā … pe … pātimokkhaṃ uddiseyyāthā ’’ ti .
TatthaM0.271 na dānāhan ti idāni ahaṃ uposathaṃ na karissāmi , pātimokkhaṃ na uddisissāmīti paccekaṃ na-kārena sambandho . Duvidhañhi pātimokkhaṃ āṇāpātimokkhaṃ ovādapātimokkhanti . Tesu ‘‘ suṇātu me , bhante ’’ tiādikaṃ ( mahāva .134) āṇāpātimokkhaṃ , taṃ sāvakāva uddisanti , na buddhā , ayaṃ anvaddhamāsaṃ uddisiyati . ‘‘ Khantī paramaṃ … pe … sabbapāpassa akaraṇaṃ … pe … anūpavādo anūpaghāto … pe … etaṃ buddhāna sāsanan ’’ ti ( dī . ni .2.90; dha . pa .183-185) imā pana tisso gāthā ovādapātimokkhaṃ nāma , taṃ buddhāva uddisanti , na sāvakā , channampi vassānaṃ accayena uddisanti . Dīghāyukabuddhānañhi dharamānakāle ayameva pātimokkhuddesoP0.299 , appāyukabuddhānaṃ pana paṭhamabodhiyaṃyeva . Tato paraṃ itaro , tañca kho bhikkhū eva uddisanti , na buddhā , tasmā amhākampi bhagavā vīsativassamattaṃ ovādapātimokkhaṃ uddisitvā imaṃ antarāyaṃ disvā tato paraṃ na uddisi .
Aṭṭhānan ti akāraṇaṃ . Anavakāsoti tasseva vevacanaṃ . Kāraṇañhi yathā tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānanti vuccati , evaṃ anavakāsotipi vuccatīti . Yan ti kiriyāparāmasanaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayena yojetabbaṃ .
Aṭṭhime , bhikkhave , mahāsamuddeti ko anusandhi ? Yvāyaṃ aparisuddhāya parisāya pātimokkhassa anuddeso vutto , so imasmiṃ dhammavinaye acchariyo abbhuto dhammoti taṃ aparehi sattahi acchariyabbhutadhammehi saddhiṃ vibhajitvā dassetukāmo paṭhamaṃ tāva tesaṃ upamābhāvena mahāsamudde aṭṭha acchariyabbhutadhamme dassento satthā ‘‘ aṭṭhime , bhikkhave , mahāsamudde ’’ tiādimāha . Pakatidevā viya na suranti na isanti na virocantīti asurā , surā nāma devā , tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā , vepacittipahārādādayo . Tesaṃ bhavanaṃ sinerussa heṭṭhābhāge , te tattha pavisantā nikkhamantā sinerupāde maṇḍapādiṃ nimminitvā kīḷantāva abhiramanti . Tattha tesaṃV0.244 abhirati ime guṇe disvāti āha – ‘‘ ye disvā disvā asurā mahāsamudde abhiramantī ’’ ti . Tattha abhiramantīti ratiṃ vindanti , anukkaṇṭhamānā vasantīti attho .
Anupubbaninnotiādīni sabbāni anupaṭipāṭiyā ninnabhāvasseva vevacanāni . Na āyatakeneva papātoti na chinnataṭo mahāsobbho viyaM0.272 ādito eva papāto . So hi tīradesato paṭṭhāya ekaṅguladvaṅgulavidatthiratanayaṭṭhiusabhaaḍḍhagāvutagāvutaḍḍhayojanādivasena gambhīro hutvā gacchanto gacchanto sinerupādamūle caturāsītiyojanasahassagambhīro hutvā ṭhitoti dasseti .
Ṭhitadhammoti ṭhitasabhāvo avaṭṭhitasabhāvo .
Na matena kuṇapena saṃvasatīti yena kenaci hatthiassādīnaṃ kaḷevarena saddhiṃ na saṃvasati .
Tīraṃ vāhetīti tīraṃ apaneti . Thalaṃ ussāretītiP0.300 hatthena gahetvā viya vīcippahāreneva thale khipati .
Gaṅgā yamunāti anotattadahassa dakkhiṇamukhato nikkhantanadī pañca dhārā hutvā pavattaṭṭhāne gaṅgātiādinā pañcadhā saṅkhaṃ gatā . Tatrāyaṃ imāsaṃ nadīnaṃ ādito paṭṭhāya uppattikathā – ayañhi jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo , tattha catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṃ gato , tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti , tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto , yattha āyāmena vitthārena gambhīratāya ca paṇṇāsayojanappamāṇo diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalo anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinidaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā . Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṃ cittakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatakūṭehi parikkhitto . Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ tiyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ , cittakūṭaṃ sattaratanamayaṃ . Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ . Gandhamādanakūṭaṃ masāragallamayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ ; mūlagandho , sāragandho , pheggugandho , tacagandho , papaṭikāgandho , khandhagandho , rasagandho , pupphagandho , phalagandho , pattagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ , nānappakāraosadhasañchannaṃ , kāḷapakkhuposathadivase ādittaṃ viya aṅgāraṃ pajjalantaṃ tiṭṭhati . Kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ . Sabbāni cetāni sudassanenaM0.273 samānubbedhasaṇṭhānāniV0.245 tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni . Tattha devānubhāvena nāgānubhāvena ca devo vassati , nadiyo ca sandanti , taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati , candimasūriyā dakkhiṇenaP0.301 vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti , ujukaṃ gacchantā na karonti , tenevassa ‘‘ anotattan ’’ ti saṅkhā udapādi . Tattha ratanamayamanuññasopānasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisāni nimmalūdakāni tadupabhogasattānaṃ kammanibbattāneva nahānatitthāni ca honti , yattha buddhapaccekabuddhā iddhimanto sāvakā isayo ca nahānādīni karonti , devayakkhādayo udakakīḷaṃ kīḷanti . Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ , hatthimukhaṃ , assamukhaṃ , usabhamukhanti cattāri udakanikkhamanamukhāni honti , yehi catasso nadiyo sandanti . Sīhamukhena nikkhantanadītīre kesarasīhā bahutarā honti , tathā hatthimukhādīhi hatthiassausabhā . Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati . Pacchimadisato uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti . Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā uṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇaudakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā , pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno . Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā , pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gantvā tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisāP0.302 pañcadhārā hutvā pavattanti . Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne ‘‘ āvaṭṭagaṅgā ’’ ti vuccati , ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘ kaṇhagaṅgā ’’ ti , ākāsenaM0.274 saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘ ākāsagaṅgā ’’ ti , tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā ‘‘ tiyaggaḷapokkharaṇī ’’ ti , kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāniV0.246 gataṭṭhāne ‘‘ bahalagaṅgā ’’ ti , umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ‘‘ umaṅgagaṅgā ’’ ti vuccati , viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne gaṅgā , yamunā , aciravatī , sarabhū , mahīti pañcadhā saṅkhaṃ gatā . Evametā pañca mahānadiyo himavantato pavattantīti veditabbā . Tattha nadī ninnagātiādikaṃ gottaṃ , gaṅgā yamunātiādikaṃ nāmaṃ .
Savantiyoti yā kāci savamānā sandamānā gacchantiyo mahānadiyo vā kunnadiyo vā . Appentīti allīyanti osaranti . Dhārāti vuṭṭhidhārā . Pūrattan ti puṇṇabhāvo . Mahāsamuddassa hi ayaṃ dhammatā – ‘‘ imasmiṃ kāle devo mando jāto , jālakkhipādīni ādāya macchakacchape gaṇhissāmā ’’ ti vā ‘‘ imasmiṃ kāle atimahantī vuṭṭhi , na labhissāma nu kho piṭṭhipasāraṇaṭṭhānan ’’ ti vā taṃ na sakkā vattuṃ . Paṭhamakappikakālato paṭṭhāya hi yaṃ vassitvā sinerumekhalaṃ āhacca udakaṃ ṭhitaṃ , taṃ tato ekaṅgulamattampi udakaṃ neva heṭṭhā otarati , na uddhaṃ uttarati .
Ekarasoti asambhinnaraso .
Muttāti khuddakamahantavaṭṭadīghādibhedā anekavidhā muttā . Maṇīti rattanīlādibhedo anekavidho maṇi . Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇasirīsapupphavaṇṇādisaṇṭhānato anekavidho . Saṅkhoti dakkhiṇāvattatambakucchikadhamanasaṅkhādibhedo anekavidho . Silāti setakāḷamuggavaṇṇādibhedā anekavidhā . Pavāḷan ti khuddakamahantamandarattaghanarattādibhedaṃ anekavidhaṃ . Lohitaṅgoti padumarāgādibhedo anekavidho masāragallan ti kabaramaṇi . ‘‘ Cittaphalikan ’’ tipi vadanti .
MahataṃP0.303 bhūtānan ti mahantānaṃ sattānaṃ .
Timitimiṅgalā dikā tisso macchajātiyo . Timiṃ gilanasamatthā timiṅgalā , timiñca timiṅgalañca gilanasamatthā ‘‘ timitimiṅgalā ’’ ti vadanti . Nāgāti ūmipiṭṭhivāsinopi vimānaṭṭhakanāgāpi .
EvamevaM0.275 khoti kiñcāpi satthā imasmiṃ dhammavinaye soḷasapi bāttiṃsapi tato bhiyyopi acchariyabbhutadhamme vibhajitvā dassetuṃ sakkoti , tadā upamābhāvena pana gahitānaṃ aṭṭhannaṃ anurūpavasena aṭṭheva te upametabbadhamme vibhajitvā dassento ‘‘ evameva kho , bhikkhave , imasmiṃ dhammavinaye aṭṭha acchariyā abbhutā dhammā ’’ tiādimāha .
Tattha anupubbasikkhāya tisso bhikkhā gahitā , anupubbakiriyāya terasa dhutaṅgadhammā , anupubbapaṭipadāyaV0.247 satta anupassanā aṭṭhārasa mahāvipassanā aṭṭhatiṃsa ārammaṇavibhattiyo sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā ca gahitā . Na āyatakeneva aññāpaṭivedhoti maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya āditova sīlapūraṇādīni akatvā arahattapaṭivedho nāma natthi , paṭipāṭiyā pana sīlasamādhipaññāyo pūretvāva arahattappattīti attho .
Mama sāvakāti sotāpannādike ariyapuggale sandhāya vadati .
Na saṃvasatīti uposathakammādivasena saṃvāsaṃ na karoti .
Ukkhipatīti apaneti .
Ārakāvāti dūreyeva .
Na tena nibbānadhātuyā ūnattaṃ vā pūrattaṃ vāti asaṅkhyeyyepi mahākappe buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkoti , tadāpi ‘‘ tucchā nibbānadhātū ’’ ti na sakkā vattuṃ , buddhakāle pana ekekasmiṃ samāgame asaṅkhyeyyāpi sattā amataṃ ārādhenti , tadāpi na sakkā vattuṃ ‘‘ pūrā nibbānadhātū ’’ ti .
Vimuttirasoti kilesehi vimuccanaraso . Sabbā hi sāsanassa sampatti yāvadeva anupādāya āsavehi cittassa vimuttiyā hoti .
Ratanānīti ratijananaṭṭhena ratanāni . Satipaṭṭhānādayo hi bhāviyamānā pubbabhāgepi anappakaṃ pītipāmojjaṃ nibbattenti , pageva aparabhāge . Vuttañhetaṃ – ‘‘ YatoP0.304 yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ; Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374)– Lokiyaratananimittaṃ pana pītipāmojjaṃ na tassa kalabhāgampi agghatīti ayamattho heṭṭhā dassito eva . Apica – ‘‘ CittīkataṃM0.276 mahagghañca , atulaṃ dullabhadassanaṃ ; Anomasattaparibhogaṃ ,‘ ratanan ’ ti pavuccatī ’’ ti . Yadi ca cittīkatādibhāvena ratanaṃ nāma hoti , satipaṭṭhānādīnaṃyeva bhūtato ratanabhāvo . Bodhipakkhiyadhammānañhi so ānubhāvo , yaṃ sāvakā sāvakapāramīñāṇaṃ , paccekabuddhā paccekabodhiñāṇaṃ , sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchantīti āsannakāraṇattā . Paramparakāraṇañhi dānādiupanissayoti evaṃ ratijananaṭṭhena cittīkatādiatthena ca ratanabhāvo bodhipakkhiyadhammānaṃV0.248 sātisayo . Tena vuttaṃ – ‘‘ tatrimāni ratanāni , seyyathidaṃ , cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi .
Tattha ārammaṇe pakkhanditvā upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ , satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ . Ārammaṇassa pana kāyādivasena catubbidhattā vuttaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti . Tathā hi kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattasaññānaṃ pahānato asubhadukkhāniccānattatāgahaṇato ca nesaṃ kāyānupassanādibhāvo vibhatto . Sammā padahanti etena , sayaṃ vā sammā padahati , pasatthaṃ , sundaraṃ vā padahanti sammappadhānaṃ . Puggalassa vā sammadeva padhānabhāvakaraṇato sammappadhānaṃ . Vīriyassetaṃ adhivacanaṃ . Tampi anuppannuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanapahānavasena anuppannuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādanabhāvanavasena ca catukiccaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ cattāro sammappadhānā ’’ ti . Ijjhatīti iddhi , samijjhati nipphajjatīti attho . Ijjhanti vā etāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi . Iti paṭhamena atthena iddhi eva pādo iddhipādo , iddhikoṭṭhāsoti atthoP0.305 . Dutiyena atthena iddhiyā pādo patiṭṭhā adhigamūpāyoti iddhipādo . Tena hi uparūparivisesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti , svāyaṃ iddhipādo yasmā chandādike cattāro adhipatidhamme dhure jeṭṭhake katvā nibbattiyati , tasmā vuttaṃ ‘‘ cattāro iddhipādā ’’ ti . Pañcindriyānīti saddhādīni pañca indriyāni . Tattha assaddhiyaṃ abhibhavitvā adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ , kosajjaṃ abhibhavitvā paggahalakkhaṇeM0.277 , pamādaṃ abhibhavitvā upaṭṭhānalakkhaṇe , vikkhepaṃ abhibhavitvā avikkhepalakkhaṇe , aññāṇaṃ abhibhavitvā dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ . Tāniyeva assaddhiyādīhi anabhibhavanīyato akampiyaṭṭhena sampayuttadhammesu thirabhāvena ‘‘ balānī ’’ ti veditabbāni . Satta bojjhaṅgāti bodhiyā , bodhissa vā aṅgāti bojjhaṅgā . Yā hi esā dhammasāmaggī yāya lokuttaramaggakkhaṇe uppajjamānāya līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyoga- ucchedasassatābhinivesādīnaṃ anekesaṃ upaddavānaṃ paṭipakkhabhūtāya satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātāyaV0.249 dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhati , kilesaniddāya vuṭṭhahati , cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati , nibbānameva vā sacchikarotīti ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tassā dhammasāmaggisaṅkhātāya bodhiyā aṅgātipi bojjhaṅgā jhānaṅgamaggaṅgādayo viya . Yopesa vuttappakārāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā ariyasāvako ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati , tassa bodhissa aṅgātipi bojjhaṅgā senaṅgarathaṅgādayo viya . Tenāhu porāṇā – ‘‘ bujjhanakassa puggalassa aṅgāti bojjhaṅgā ’’ ti . ‘‘ Bodhiyā saṃvattantīti bojjhaṅgā ’’ tiādinā nayenapi bojjhaṅgānaṃ bojjhaṅgattho veditabbo . Ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti taṃtaṃmaggavajjhakilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ariyaphalapaṭilābhakarattā ca ariyo . Sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni assa atthi , aṭṭha aṅgāniyeva vā aṭṭhaṅgiko . Kilese mārento gacchati , nibbānatthikehiP0.306 maggiyati , sayaṃ vā nibbānaṃ maggatīti maggoti . Evametesaṃ satipaṭṭhānādīnaṃ atthavibhāgo veditabbo .
Sotāpannoti maggasaṅkhātaṃ sotaṃ āpajjitvā pāpuṇitvā ṭhito , sotāpattiphalaṭṭhoti attho . Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannoti sotāpattiphalassa attapaccakkhakaraṇāya paṭipajjamāno paṭhamamaggaṭṭho , yo aṭṭhamakotipi vuccati . Sakadāgāmīti sakideva imaṃ lokaṃ paṭisandhiggahaṇavasena āgamanasīlo dutiyaphalaṭṭho . Anāgāmīti paṭisandhiggahaṇavasena kāmalokaṃ anāgamanasīlo tatiyaphalaṭṭhoM0.278 . Yo pana saddhānusārī dhammānusārī ekabījīti evamādiko ariyapuggalavibhāgo , so etesaṃyeva pabhedoti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ attano dhammavinaye matakuṇapasadisena dussīlapuggalena saddhiṃ saṃvāsābhāvasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā . Imaṃ udānan ti imaṃ asaṃvāsārahasaṃvāsārahavibhāgakāraṇaparidīpanaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha channamativassatīti āpattiṃ āpajjitvā paṭicchādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ āpajjati , tato paraṃ tato paranti evaṃ āpattivassaṃ kilesavassaṃ ativiya vassati . Vivaṭaṃ nātivassatīti āpattiṃ āpanno taṃ appaṭicchādetvā vivaranto sabrahmacārīnaṃ pakāsento yathādhammaṃ yathāvinayaṃ paṭikaronto desento vuṭṭhahanto aññaṃ navaṃ āpattiṃ na āpajjati , tenassa vivaṭaṃ puna āpattivassaṃ kilesavassaṃ na vassati . Yasmā ca etadevaṃ , tasmā channaṃ chāditaṃ āpattiṃ vivaretha pakāsetha . Evaṃ taṃ nātivassatīti evaṃ sante taṃ āpattiāpajjanakaṃ āpannapuggalaṃV0.250 attabhāvaṃ ativijjhitvā kilesavassaṃ na vassati na temeti . Evaṃ so kilesehi anavassuto parisuddhasīlo samāhito hutvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā sammasanto anukkamena nibbānaṃ pāpuṇātīti adhippāyo .
Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .