5. Mahāmoggallānasuttavaṇṇanā
25. Pañcame kāyagatāya satiyāti kāyānupassanāvasena kāye gatāya kāyārammaṇāya satiyā , itthambhūtalakkhaṇe idaṃ karaṇavacanaṃ
M0.171 .
Ajjhattan ti idha ajjhattaṃ nāma niyakajjhattaṃ , tasmā attani attasantāneti attho .
Atha vā yasmā kammaṭṭhānabhūto kesādiko dvattiṃsakoṭṭhāsasamudāyo idha kāyoti adhippeto , tasmā ajjhattanti padassa gocarajjhattantiP0.190 attho veditabbo .
Sūpaṭṭhitāyāti niyakajjhattabhūte gocarajjhattabhūte vā kāye suṭṭhu upaṭṭhitāya .
Kā panāyaṃ sati , yā ‘‘ ajjhattaṃ sūpaṭṭhitā ’’ ti vuttā ?
Yvāyaṃ bhagavatā ‘‘ atthi imasmiṃ kāye kesā lomā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110; khu . pā .3. dvattiṃsākāra ) ajjhattakesādiko dvattiṃsākāro kāyo vutto , tattha yā paṭikūlamanasikāraṃ pavattentassa upacārappanāvasena kāye upaṭṭhitā sati , sā ‘‘ kāyagatā satī ’’ ti vuccati .
Yathā cāyaṃ , evaṃ ānāpānacatuiriyāpathasatisampajaññānaṃ vasena uddhumātakavinīlakādivasena ca manasikāraṃ pavattentassa yathārahaṃ upacārappanāvasena kāye upaṭṭhitā sati ‘‘ kāyagatā satī ’’ ti vuccati .
Idha pana ajjhattaṃ kāyagatā sati pathavīādikā catasso dhātuyo sasambhārasaṅkhepādīsu catūsu yena kenaci ekenākārena vavatthapetvā tesaṃ aniccādilakkhaṇasallakkhaṇavasena upaṭṭhitā vipassanāsampayuttā sati ‘‘ kāyagatā satī ’’ ti adhippetā .
Thero pana tathā vipassitvā attano phalasamāpattimeva samāpajjitvā nisīdi .
Idhāpi gāthāya evaṃ imassa atthassa viññātabbatā ‘‘ na cāyaṃ nisajjā ’’ tiādinā vuttanayānusārena yojetabbā .Etamatthan ti etaṃ therassa catudhātuvavatthānamukhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānena vipassanaṃ ogāhetvā phalasamāpattisamāpajjanasaṅkhātaṃ atthaṃ viditvā .
Imaṃ udānan ti imaṃ satipaṭṭhānabhāvanāya nibbānādhigamadīpakaṃ udānaṃ udānesi .
Tattha
V0.154 sati kāyagatā upaṭṭhitāti pubbe vuttalakkhaṇā sati saddhāpubbaṅgamānaṃ samādhivīriyapaññānaṃ yathāsakaṃ kiccanipphādanena sahāyabhāvaṃ āpannattā pahīnappaṭipakkhā tato eva tikkhavisadabhūtā ca yathāvuttakāyasaṃvaraṇavasena ekatthasamosaraṇavasena ca aviparītasabhāvaṃ sallakkhentī upagantvā ṭhitā hoti , etena kāyasaṅkhātānaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ tannissitānañca upādārūpānaṃ sallakkhaṇavasena , paccaye vavatthapetvā tato paraṃ tesaṃ aniccādilakkhaṇasallakkhaṇavasenaP0.191 ca pavattaṃ ñāṇaparamparāgataṃM0.172 satiṃ dasseti , satisīsena vā taṃsampayuttaṃ pariññāttayapariyāpannañāṇaparamparameva dasseti .
Aparo nayo – sati kāyagatā upaṭṭhitāti etena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dasseti .
Atha vā sati kāyagatā upaṭṭhitāti attano paresañca kāyassa yathāsabhāvapariññādīpanena therassa sativepullappatti dīpitā .Chasu phassāyatanesu saṃvutoti yathāvuttāya kāye upaṭṭhitāya satiyā samannāgato cakkhādīsu phassassa kāraṇabhūtesu chasu dvāresu kāyānupassanāya abhāvitāya uppajjanārahānaṃ abhijjhādīnaṃ tassā bhāvitattā ñāṇappavattiṃ paṭivedhento te pidahanto ‘‘ tattha saṃvuto ’’ ti vuccati , etena ñāṇasaṃvaraṃ dasseti .
Chasu phassāyatanesu saṃvutoti phasso āyatanaṃ kāraṇaṃ etesanti phassāyatanāni , tesu phassāyatanesu .
Phassahetukesu phassapaccayā nibbattesu
P0.192 chasu cakkhusamphassajādivedayitesu taṇhādīnaṃ appavattiyā saṃvuto , etena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃM0.173 dasseti .
Chasu phassāyatanesu saṃvutoti cakkhādīsu chasu dvāresu accantasaṃvaradīpanena satatavihārivasena therassa sampajaññappakāsinī paññāvepullappatti dīpitā .Satataṃ bhikkhu samāhitoti so bhikkhu evaṃ upaṭṭhitassati sabbattha ca saṃvuto puthuttārammaṇe cittaṃ avissajjetvā aniccādivasena sammasanto vipassanaṃ ussukkāpetvā ñāṇe tikkhe sūre vahante vipassanāsamādhinā tāva satataṃ nirantaraṃ samāhito anulomañāṇānantaraṃ gotrabhuñāṇodayato paṭṭhāya .
Satataṃ bhikkhu samāhitoti satataṃ niccakālaṃ nirantaraṃ vikkhepābhāvato samāhito bhikkhu .
So cāyaṃ avikkhepo
V0.155 sabbaso satipaṭṭhānabhāvanāya matthakappattāya hoti .
Sammasanto hi atītādibhedabhinnesu pañcupādānakkhandhesu anavasesatova pariggahetvā sammasatīti .
Etena sesasatipaṭṭhāne dasseti .
Satataṃ bhikkhu samāhitoti samāpattibahulatādassanena navānupubbavihārasamāpattiyo dassitā .Jaññā nibbānamattanoti aññesaṃ puthujjanānaṃ supinantepi agocarabhāvato , ariyānaṃ pana tassa tasseva āveṇikattā attasadisattā ca ‘‘ attā ’’ ti laddhavohārassa maggaphalañāṇassa sātisayavisayabhāvato ekantasukhāvahaṃ nibbānaṃ asaṅkhatadhātu ‘‘ attano ’’ ti vuttaṃ , taṃ nibbānaṃ jaññā jāneyya , maggaphalañāṇehi paṭivijjheyya , sacchikareyyāti attho .
Etena ariyānaṃ nibbāne adhimuttataṃ dasseti .
Ariyā hi adhicittappavattikālepi ekanteneva nibbāne ninnapoṇapabbhārabhāvena viharanti .
Ettha ca yassa sati kāyagatā upaṭṭhitā , so bhikkhu chasu phassāyatanesu saṃvuto , tato eva satataṃ samāhito attapaccakkhakaraṇena nibbānaṃ attano jāneyyāti evaṃ gāthāpadānaṃ sambandho veditabbo .
Evaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānamukhena yāva arahattā ekassa bhikkhuno niyyānamaggaṃ dasseti dhammarājā .
Jaññā nibbānamattanoti evaṃ catusatipaṭṭhānabhāvanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhito bhinnakileso bhikkhu attano kilesanibbānaṃ paccavekkhaṇañāṇena sayameva jāneyyāti attho .
Evaṃbhūto pana bhikkhu jaññā nibbānamattanoti katakiccattā uttari karaṇīyābhāvato kevalaṃ attano anupādisesanibbānameva jāneyya cinteyya , aññampi tassa cintetabbaṃ natthīti adhippāyo .
Pañcamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .