2. Sīlamayañāṇaniddesavaṇṇanā

37. SīlamayañāṇaniddeseP1.203 pañcāti gaṇanaparicchedo .

Sīlānīti paricchinnadhammanidassanaṃ .

Pariyantapārisuddhisīlan tiādi pañcannaṃ sarūpato dassanaṃ .

Pariyantapārisuddhītiādīsu yathā nīlavaṇṇayogato vatthampi nīlamassa atthīti nīlanti vuccati , evaṃ gaṇanavasena pariyanto paricchedo assā atthīti pariyantā , upasampannasīle patto anupasampannasīlassa avasānasabbhāvato vā pariyanto avasānaṃ assā atthīti pariyantā .

Sapariyantāti vā vattabbe sakāralopo katoti veditabbo ‘‘ dakaṃ dakāsayā pavisantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.78; a . ni .4.33) ettha ukāralopo viya .

Parisuddhabhāvo pārisuddhi , pariyantā ca sā pārisuddhi cāti pariyantapārisuddhi , pariyantapārisuddhisaṅkhātaṃ sīlaṃ pariyantapārisuddhisīlaṃ .

Vuttapaṭipakkhena na pariyantāti apariyantā , natthi etissā pariyantotipi apariyantā , vuddho etissā pariyantotipi apariyantā .

Samādānato pabhuti akhaṇḍitattā khaṇḍitāpi katapaṭikammattā cittuppādamattakenāpi malena virahitattā ca parisuddhajātimaṇi viya sudhantasuparikammakatasuvaṇṇaṃ viya ca parisuddhattā ariyamaggassa padaṭṭhānabhūtā anūnaṭṭhena paripūṇṇā .

Diṭṭhiyā pahīnattā diṭṭhiparāmāsena aggahitattā aparāmaṭṭhā .

Ayaṃ te sīle dosoti kenaci codakena parāmasituṃ asakkuṇeyyattā vā aparāmaṭṭhā .

Arahattaphalakkhaṇe sabbadarathapaṭippassaddhiyā paṭippassaddhi .

Anupasampannānan ti anavasesasamādānavasena sīlasampadāya bhusaṃ sampannāti upasampannā , na upasampannā anupasampannā .

Tesaṃ anupasampannānaṃ .

Pariyantasikkhāpadānan tiM1.188 ettha sikkhitabbaṭṭhena sikkhā , koṭṭhāsaṭṭhena padāni , sikkhitabbakoṭṭhāsānīti attho .

Apica sīle patiṭṭhitena uparipattabbattā sabbe kusalā dhammāP1.204 sikkhā , sīlāni tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhaṭṭhena padānīti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadāniV1.172 , pariyantāni sikkhāpadāni etesanti pariyantasikkhāpadā .

Tesaṃ pariyantasikkhāpadānaṃ .

Ettha ca dve pariyantā sikkhāpadapariyanto ca kālapariyanto ca .

Katamo sikkhāpadapariyanto ?

Upāsakopāsikānaṃ yathāsamādānavasena ekaṃ vā dve vā tīṇi vā cattāri vā pañca vā aṭṭha vā dasa vā sikkhāpadāni honti , sikkhamānasāmaṇerasāmaṇerīnaṃ dasa sikkhāpadāni .

Ayaṃ sikkhāpadapariyanto .

Katamo kālapariyanto ?

Upāsakopāsikā dānaṃ dadamānā parivesanapariyantaṃ sīlaṃ samādiyanti , vihāragatā vihārapariyantaṃ sīlaṃ samādiyanti , ekaṃ vā dve vā tayo vā bhiyyo vā rattindivāni paricchedaṃ katvā sīlaṃ samādiyanti .

Ayaṃ kālapariyanto .

Imesu dvīsu pariyantesu sikkhāpadaṃ pariyantaṃ katvā samādinnaṃ sīlaṃ vītikkamanena vā maraṇena vā paṭippassambhati , kālaṃ pariyantaṃ katvā samādinnaṃ taṃtaṃkālātikkamena paṭippassambhati .

Apariyantasikkhāpadānan ti –

‘‘ Nava koṭisahassāni , asīti satakoṭiyo ;

Paññāsa satasahassāni , chattiṃsa ca punāpare .

‘‘ Ete saṃvaravinayā , sambuddhena pakāsitā ;

Peyyālamukhena niddiṭṭhā , sikkhā vinayasaṃvare ’’ ti .

–

Evaṃ gaṇanavasena pariyantānampi sikkhāpadānaṃ anavasesasamādānabhāvavasena lābhayasañātiaṅgajīvitahetu adiṭṭhapariyantabhāvavasena upari rakkhitabbasīlaparicchedābhāvavasena ca natthi etesaṃ pariyantoti apariyantāni .

Apariyantāni sikkhāpadāni etesanti apariyantasikkhāpadā .

Tesaṃ apariyantasikkhāpadānaṃ , vuddhapariyantasikkhāpadānanti vā attho .

Puthujjanakalyāṇakānan tiādīsuP1.205 –

‘‘ Puthūnaṃ jananādīhi , kāraṇehi puthujjano ;

Puthujjanantogadhattā , puthuvāyaṃ jano iti ’’.

–

Vuttaputhujjanalakkhaṇānatikkamepi –

‘‘ DuveM1.189V1.173 puthujjanā vuttā , buddhenādiccabandhunā ;

Andho puthujjano eko , kalyāṇeko puthujjano ’’ ti .

–

Vuttaputhujjanadvaye kalyāṇadhammasamāgamena andhaputhujjanabhāvaṃ atikkamma kalyāṇaputhujjanabhāve ṭhitānaṃ puthujjanakalyāṇakānaṃ kalyāṇaputhujjanānanti vuttaṃ hoti .

Puthujjanesu vā kalyāṇakānaṃ puthujjanakalyāṇakānaṃ .

Kusaladhamme yuttānan ti ettha kusala saddo tāva ārogyānavajjachekasukhavipākesu dissati .

Ayañhi ‘‘ kacci nu bhoto kusalaṃ , kacci bhoto anāmayan ’’ tiādīsu ( jā .1.15.146;2.20.129) ārogye dissati .

‘‘ Katamo pana , bhante , kāyasamācāro kusalo ?

Yo kho , mahārāja , kāyasamācāro anavajjo ’’ ti ( ma . ni .2.361) ca ‘‘ puna caparaṃ , bhante , etadānuttariyaṃ yathā bhagavā dhammaṃ deseti kusalesu dhammesū ’’ ti ca ( dī . ni .3.145) evamādīsu anavajje .

‘‘ Kusalo tvaṃ rathassa aṅgapaccaṅgānaṃ ( ma . ni .2.87), kusalā naccagītassa sikkhitā cāturitthiyo ’’ tiādīsu ( jā .2.22.94) cheke .

‘‘ Kusalānaṃ , bhikkhave , dhammānaṃ samādānahetu ( dī . ni .3.80).

Kusalassa kammassa katattā upacitattā ’’ tiādīsu ( dha . sa .431) sukhavipāke .

Svāyamidha ārogyepi anavajjepi sukhavipākepi vaṭṭati .

Vacanattho panettha kucchite pāpake dhamme salayanti calayanti kampenti viddhaṃsentīti kusalā .

Kucchitena vā ākārena sayanti pavattantīti kusā , te kuse lunanti chindantīti kusalā .

Kucchitānaṃ vā sānato tanukaraṇato kusaṃ ñāṇaṃ .

Tena kusena lātabbā gahetabbāP1.206 pavattetabbāti kusalā , yathā vā kusā ubhayabhāgagataṃ hatthappadesaṃ lunanti , evamimepi uppannānuppannabhāvena ubhayabhāgagataṃ saṃkilesapakkhaṃ lunanti , tasmā kusā viya lunantīti kusalā .

Apica ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosallasambhūtaṭṭhena vā kusalā .

Idha pana yasmā vipassanākusalameva adhippetaṃ , tasmā sese vihāya tasseva dassanatthaṃ ‘‘ kusaladhamme ’’ ti ekavacanaṃ katanti veditabbaṃ .

Vipassanākusaladhamme sātaccakiriyatāya sakkaccakāritāya ca yuttānanti attho .

Sekkhapariyante paripūrakārīnan ti ettha tīsu sikkhāsu jātātipi sekkhā , sattannaṃ sekkhānaṃ etetipi sekkhā , sayameva sikkhantītipi sekkhāM1.190 .

SotāpattimaggaphalasakadāgāmimaggaphalaanāgāmimaggaphalaarahattamaggadhammāV1.174 .

Te sekkhā dhammā pariyante avasāne etassa , te vā sekkhā dhammā pariyanto paricchedo etassāti sekkhapariyanto .

Tasmiṃ sekkhapariyante dhammeti sambandho .

Paripūraṃ paripuṇṇataṃ karontīti paripūrakārino , paripūrakāro paripūrakiriyā etesaṃ atthīti vā paripūrakārino .

Tesaṃ sotāpattimaggassa pubbabhāgabhūte sekkhapariyante paṭipadādhamme vipassanāpāripūriyā paripūrakārīnaṃ .

Kāye ca jīvite ca anapekkhānan ti ettha kāyeti sarīre .

Sarīrañhi asucisañcayato kucchitānañca kesādīnaṃ cakkhurogādīnañca rogasatānaṃ āyabhūtattā kāyoti vuccati .

Jīviteti jīvitindriye .

Tañhi jīvanti tenāti jīvitanti vuccati .

Natthi etesaṃ apekkhāti anapekkhā , nissinehāti attho .

Tesaṃ tasmiṃ kāye ca jīvite ca anapekkhānaṃ .

Idāni tesaṃ tesu anapekkhattassa kāraṇaṃ dassento pariccattajīvitānan ti āha .

Bhagavato ācariyassa vā sakajīvitapariccāgeneva hi te kilamamānepi kāye vinassamānepi jīvite anapekkhā hontīti .

Sattannaṃ sekkhānan ti sikkhantīti sekkhāti laddhanāmānaṃ sotāpattimaggaṭṭhādīnaṃ sattannaṃ ariyapuggalānaṃ .

Tathāgatasāvakānan ti tathāgatassa sāvakānaṃ .

Aṭṭhapi hi ariyapuggalā savanante ariyāya jātiyā jātattā bhagavato desanaṃ anusiṭṭhiṃ aveccappasādayogena sakkaccaṃ suṇantīti sāvakā .

Tesupi arahattaphalaṭṭheyeva visesetvāP1.207 dassento khīṇāsavānan ti āha , arahattamaggañāṇena parikkhīṇasabbāsavānanti attho .

Paccekabuddhānan ti taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca ekova anācariyako catusaccaṃ bujjhitavāti paccekabuddho .

Tādisānaṃ paccekabuddhānaṃ .

Tathāgatānan ti ettha aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato – tathā āgatoti tathāgato , tathā gatoti tathāgato , tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato , tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato , tathadassitāya tathāgato , tathavāditāya tathāgato , tathā kāritāya tathāgato , abhibhavanaṭṭhena tathāgato .

KathaṃM1.191 bhagavā tathā āgatoti tathāgato ?

Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Yenābhinīhārena purimakā bhagavanto āgatā , teneva amhākampi bhagavā āgato .

Atha vā yathā purimakā bhagavanto dānasīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccādhiṭṭhānamettupekkhāsaṅkhātā dasa pāramiyo , dasa upapāramiyo , dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ nayanadhanarajjaputtadārapariccāgantiV1.175 ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā , pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgatā , tathā amhākampi bhagavā āgato .

Yathā ca purimakā bhagavanto cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgatā , tathā amhākampi bhagavā āgatoti tathāgato .

‘‘ Yatheva dīpaṅkarabuddhaādayo , sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā ;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato , tathāgato vuccati tena cakkhumā ’’ ti .

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato ?

Yathā sampatijātā purimakā bhagavanto gatā .

Kathañca te gatā ?

Te hi sampatijātā samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarenamukhā sattapadavītihārena gatā .

Yathāha ‘‘ sampatijāto , ānanda , bodhisatto samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvāP1.208 uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhārayamāne , sabbā ca disā anuviloketi , āsabhiñca vācaṃ bhāsati ‘ aggohamasmi lokassa , jeṭṭhohamasmi lokassa , seṭṭhohamasmi lokassa , ayamantimā jāti , natthi dāni punabbhavo ’’’ ti ( ma . ni .3.207; dī . ni .2.31).

Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .

Yañhi so sampatijāto samehi pādehi patiṭṭhahi , idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , uttaramukhabhāvo panassa sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ , sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa pubbanimittaṃ ,‘‘ suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā ’’ ti ( su . ni .693) etthaM1.192 vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassa pubbanimittaṃ , setacchattadhāraṇaṃ arahattaphalavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , sabbādisānuvilokanaṃ sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ , āsabhivācābhāsanaṃ pana appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ .

Tathāyaṃ bhagavāpi gato .

Tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi avitathaṃ tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Muhuttajātova gavaṃpatī yathā , samehi pādehi phusī vasundharaṃ ;

So vikkamī satta padāni gotamo , setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū .

‘‘ GantvānaV1.176 so satta padāni gotamo , disā vilokesi samā samantato ;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi , sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito ’’ ti .

Evaṃ tathā gatoti tathāgato .

Atha vā yathā purimakā bhagavanto , ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ … pe … paṭhamajjhānena nīvaraṇe … pe … aniccānupassanāya niccasaññaṃ … pe … arahattamaggena sabbakilese pahāya gato .

Evampi tathā gatoti tathāgato .

KathaṃP1.209 tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato ?

Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ , āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ , tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ , vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ , ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ , viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ .

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ .

Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṃ , vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ , pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ , sukhassa sātalakkhaṇaṃ , cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ , phassassa phusanalakkhaṇaṃ .

SaddhindriyassaM1.193 adhimokkhalakkhaṇaṃ , vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ , satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ , paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ .

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ , vīriyabalassa kosajje , satibalassa muṭṭhassacce , samādhibalassa uddhacce , paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ .

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ , vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ , pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ , passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṃ , samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ , upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ .

SammādiṭṭhiyāV1.177 dassanalakkhaṇaṃ , sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ , sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ , sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ , sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ , sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ .

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ , saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ , viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ , nāmassa namanalakkhaṇaṃ , rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ , saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ , phassassa phusanalakkhaṇaṃ , vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ , taṇhāya hetulakkhaṇaṃ , upādānassaP1.210 gahaṇalakkhaṇaṃ , bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ , jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ , jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ , maraṇassa cutilakkhaṇaṃ .

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ , āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ , satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ , sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ , iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ , indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ , balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ , bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ , maggassa hetulakkhaṇaṃ .

Saccānaṃ tathalakkhaṇaṃ , samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ , vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ , samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ , yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ .

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ , cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ , diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ .

KhayeM1.194 ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṃ , anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ .

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ , manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ , phassassa samodhānalakkhaṇaṃ , vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ , samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ , satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ , paññāya tatuttarilakkhaṇaṃ , vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ , amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ .

Etaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato .

Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato .

KathaṃV1.178 tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato ?

Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni .

Yathāha –

‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathāni .

Katamāni cattāri ?

‘ Idaṃ dukkhan ’ ti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .

Tāni ca bhagavā abhisambuddhoti tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati .

Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo .

Apica jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe … saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho .

Tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho … pe … jātiyā jarāmaraṇassaP1.211 paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho .

Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho .

Tasmāpi tathānaṃ abhisambuddhattā tathāgato .

Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato .

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato ?

Bhagavā yaṃ sadevake loke … pe … sadevamanussāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi , taṃ sabbākārena jānāti passati .

Evaṃ jānatā passatā ca tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā ‘‘ katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ ?

Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakan ’’ tiādinā ( dha . sa .616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvipaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti , vitathaṃ natthiM1.195 .

Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu .

Vuttampi cetaṃ bhagavatā ‘‘ yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … sadevamanussāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā , tamahaṃ jānāmi , tamahaṃ abbhaññāsiṃ , taṃ tathāgatassa viditaṃ , taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī ’’ ti ( a . ni .4.24).

Evaṃ tathadassitāya tathāgato .

Tattha tathadassīatthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo .

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato ?

Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno catunnaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho , yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi , etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ , taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anavajjaṃ anupavajjaṃV1.179 anūnamanadhikaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ rāgamadanimmadanaṃ dosamohamadanimmadanaṃ , natthi tattha vālaggamattampi pakkhalitaṃ , sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya , ekanāḷikāyaP1.212 mitaṃ viya , ekatulāya tulitaṃ viya , ca tathameva hoti .

Yathāha ‘‘ yañca , cunda , rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati , yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati , yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati , sabbaṃ taṃ tathameva hoti , no aññathā .

Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( dī . ni .3.188).

Gadaattho hi ettha gatasaddo .

Evaṃ tathavāditāya tathāgato .

Apica āgadanaṃ āgado , vacananti attho .

Tatho aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā .

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato ?

Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi , kāyassāpi vācā , tasmā yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī ca hoti .

Evaṃbhūtassa cassa yathā vācā , kāyopi tathā gato pavattoti attho .

Yathā ca kāyo , vācāpi tathāM1.196 gatā pavattāti tathāgato .

Tenevāha –

‘‘ yathāvādī , bhikkhave , tathāgato tathākārī , yathākārī tathāvādī .

Iti yathāvādī tathākārī , yathākārī tathāvādī .

Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti .

Evaṃ tathākāritāya tathāgato .

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato ?

Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena , na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi , atulo appameyyo anuttaro rājādhirājā devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā .

Tenāha –

‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī .

Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).

Tatthevaṃ padasiddhi veditabbā – agado viya agado .

Ko panesa ?

Desanāvilāso ceva puññussayo ca .

Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati .

Iti sabbalokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññamayo ca agado assāti dakārassa takāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo .

Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato .

ApicaV1.180 tathāya gatotipi tathāgato , tathaṃ gatotipi tathāgatoti .

Gatoti avagato atīto patto paṭipannoti atthoP1.213 .

Tattha sakalaṃ lokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato , lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato , lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato , lokanirodhagāminipaṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato .

Tena yaṃ vuttaṃ bhagavatā –

‘‘ loko , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasmā tathāgato visaṃyutto .

Lokasamudayo , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddho , lokasamudayo tathāgatassa pahīno .

Lokanirodho , bhikkhaveM1.197 , tathāgatena abhisambuddho lokanirodho tathāgatassa sacchikato .

Lokanirodhagāminī paṭipadā , bhikkhave , tathāgatena abhisambuddhā , lokanirodhagāminīpaṭipadā tathāgatassa bhāvitā .

Yaṃ , bhikkhave , sadevakassa lokassa … pe … anuvicaritaṃ manasā , sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ .

Tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23).

Tassa evampi attho veditabbo .

Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva .

Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya .

Yasmā pana sabbabuddhā tathāgataguṇenāpi samasamā , tasmā sabbesaṃ vasena tathāgatānan ti āha .

Arahantānan ti kilesehi ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvā tathāgato arahaṃ .

Ārakā hi so sabbakilesehi suvidūravidūre ṭhito maggena savāsanānaṃ kilesānaṃ pahīnattāti arahaṃ .

So tato ārakā nāma , yassa yenāsamaṅgitā ;

Asamaṅgī ca dosehi , nātho tenārahaṃ mato .

Te cānena kilesārayo maggena hatāti arīnaṃ hatattāpi arahaṃ .

Yasmā rāgādisaṅkhātā , sabbepi arayo hatā ;

Paññāsatthena nāthena , tasmāpi arahaṃ mato .

YañcetaṃV1.181 avijjābhavataṇhāmayanābhipuññādiabhisaṅkhārānaṃ jarāmaraṇanemi āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvāP1.214 tibhavarathe samāyojitaṃ anādikālappavattaṃ saṃsāracakkaṃ , tassānena bodhimaṇḍe vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetvā sabbe arā hatāti arānaṃ hatattāpi arahaṃ .

Arā saṃsāracakkassa , hatā ñāṇāsinā yato ;

Lokanāthena tenesa , arahanti pavuccati .

Aggadakkhiṇeyyattā ca cīvarādipaccaye arahati pūjāvisesañca .

Teneva ca uppanne tathāgate ye keci mahesakkhā devamanussā , na teM1.198 aññattha pūjaṃ karonti .

Tathā hi brahmā sahampati sinerumattena ratanadāmena tathāgataṃ pūjesi , yathābalañca aññe devā manussā ca bimbisārakosalarājādayo .

Parinibbutampi ca bhagavantaṃ uddissa channavutikoṭidhanaṃ vissajjetvā asokamahārājā sakalajambudīpe caturāsīti vihārasahassāni patiṭṭhāpesi , ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti paccayādīnaṃ arahattāpi arahaṃ .

Pūjāvisesaṃ saha paccayehi , yasmā ayaṃ arahati lokanātho ;

Atthānurūpaṃ arahanti loke , tasmā jino arahati nāmametaṃ .

Yathā ca loke ye keci paṇḍitamānino bālā asilokabhayena raho pāpaṃ karonti , evamesa na kadāci karotīti pāpakaraṇe rahābhāvatopi arahaṃ .

Yasmā natthi raho nāma , pāpakammesu tādino ;

Rahābhāvena tenesa , arahaṃ iti vissuto .

Evaṃ sabbathāpi –

Ārakattā hatattā ca , kilesārīna so muni ;

Hatasaṃsāracakkāro , paccayādīna cāraho ;

Na raho karoti pāpāni , arahaṃ tena vuccatīti .

YasmāV1.182P1.215 pana sabbabuddhā arahattaguṇenāpi samasamā , tasmā sabbesaṃ vasena ‘‘ arahantānan ’’ ti āha .

Sammāsambuddhānan ti sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho .

Tathā hesa sabbadhamme sammā sambuddho , abhiññeyye dhamme abhiññeyyato buddho , pariññeyye dhamme pariññeyyato , pahātabbe dhamme pahātabbato , sacchikātabbe dhamme sacchikātabbato , bhāvetabbe dhamme bhāvetabbato .

Tenevāha –

‘‘ Abhiññeyyaṃ abhiññātaṃ , bhāvetabbañca bhāvitaṃ ;

Pahātabbaṃ pahīnaṃ me , tasmā buddhosmi brāhmaṇā ’’ ti .( ma . ni .2.399; su . ni .563);

AthaM1.199 vā cakkhu dukkhasaccaṃ , tassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārenāpi sabbadhamme sammā sāmañca buddho .

Esa nayo sotaghānajivhākāyamanesu .

Eteneva nayena rūpādīni cha āyatanāni , cakkhuviññāṇādayo cha viññāṇakāyā , cakkhusamphassādayo cha phassā , cakkhusamphassajādayo cha vedanā , rūpasaññādayo cha saññā , rūpasañcetanādayo cha cetanā , rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā , rūpavitakkādayo cha vitakkā , rūpavicārādayo cha vicārā , rūpakkhandhādayo pañcakkhandhā , dasa kasiṇāni , dasa anussatiyo , uddhumātakasaññādivasena dasa saññā , kesādayo dvattiṃsākārā , dvādasāyatanāni , aṭṭhārasa dhātuyo , kāmabhavādayo nava bhavā , paṭhamādīni cattāri jhānāni , mettābhāvanādayo catasso appamaññā , catasso arūpasamāpattiyo , paṭilomato jarāmaraṇādīni , anulomato avijjādīni paṭiccasamuppādaṅgāni ca yojetabbāni .

Tatrāyaṃ ekapadayojanā – jarāmaraṇaṃ dukkhasaccaṃ , jāti samudayasaccaṃ , ubhinnaṃ nissaraṇaṃ nirodhasaccaṃ , nirodhappajānanā paṭipadā maggasaccanti evaṃ ekekapaduddhārena sabbadhamme sammā sāmañca buddho anubuddho paṭividdho .

Yaṃ vā pana kiñci atthi neyyaṃ nāma , sabbassa sammā sambuddhattā vimokkhantikañāṇavasena sammāsambuddho .

Tassa pana vibhāgo upari āvi bhavissatīti .

Yasmā pana sabbabuddhā sammāsambuddhaguṇenāpi samasamā , tasmā sabbesaṃ vasena ‘‘ sammāsambuddhānan ’’ ti āha .

38. IdāniV1.183P1.216 pariyantapārisuddhiapariyantapārisuddhisīladvaye ekekameva sīlaṃ pañcadhā bhinditvā dassetuṃ atthi sīlaṃ pariyantaṃ , atthi sīlaṃ apariyantan tiādimāha .

Itaresu pana tīsu sīlesu tathāvidho bhedo natthīti .

Tattha lābhapariyantan ti lābhena pariyanto bhedo etassāti lābhapariyantaṃ .

Evaṃ sesānipi .

Yasoti panettha parivāro .

Idhāti imasmiṃ loke .

Ekaccoti eko .

Lābhahetūti lābhoyeva hetu lābhahetu , tasmā lābhahetutoti vuttaṃ hoti .

Hetvatthe nissakkavacanaṃ .

‘‘ Lābhapaccayā lābhakāraṇā ’’ ti tasseva vevacanaṃ .

Hetumeva hi paṭicca etaṃ phalametīti paccayoti ca , phaluppattiṃ kārayatīti kāraṇan ti ca vuccati .

Yathāsamādinnan tiM1.200 yaṃ yaṃ samādinnaṃ gahitaṃ .

Vītikkamatīti ajjhācarati .

Evarūpānīti evaṃsabhāvāni , vuttappakārānīti adhippāyo .

Sīlānīti gahaṭṭhasīlāni vā hontu pabbajitasīlāni vā , yesaṃ ādimhi vā ante vā ekaṃ bhinnaṃ , tāni pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍāni .

Yesaṃ vemajjhe ekaṃ bhinnaṃ , tāni majjhe vinividdhasāṭako viya chiddāni .

Yesaṃ paṭipāṭiyā dve vā tīṇi vā bhinnāni , tāni piṭṭhiyā vā kucchiyā vā uṭṭhitena dīghavaṭṭādisaṇṭhānena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññatarasarīravaṇṇā gāvī viya sabalāni .

Yesaṃ antarantarā ekekāni bhinnāni , tāni antarantarā visabhāgavaṇṇabinduvicitrā gāvī viya kammāsāni .

Avisesena vā sabbānipi sattavidhena methunasaṃyogena kodhūpanāhādīhi ca pāpadhammehi upahatattā khaṇḍāni chiddāni sabalāni kammāsānīti .

Tāniyeva taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvākaraṇena na bhujissāni .

Buddhādīhi viññūhi na pasatthattā na viññuppasatthāni .

Taṇhādiṭṭhīhi parāmaṭṭhattā , kenaci vā ‘‘ ayaṃ te sīlesu doso ’’ ti parāmaṭṭhuṃ sakkuṇeyyatāya parāmaṭṭhāni .

Upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā , atha vā maggasamādhiṃ phalasamādhiṃ vā na saṃvattayantīti asamādhisaṃvattanikāni .

Na samādhisaṃvattanikānītipi pāṭho .

Keci pana ‘‘ khaṇḍānīti kusalānaṃ dhammānaṃ appatiṭṭhābhūtattā , chiddānītipi evaṃ .

Sabalānīti vivaṇṇakaraṇattā , kammāsānītipiP1.217 evaṃ .

Na bhujissānīti taṇhādāsabyaṃ gatattā .

Na viññuppasatthānīti kusalehi garahitattā .

Parāmaṭṭhānīti taṇhāya gahitattā .

Asamādhisaṃvattanikānīti vippaṭisāravatthubhūtattā ’’ ti evamatthaṃ vaṇṇayanti .

Na avippaṭisāravatthukānīti vippaṭisārāvahattā avippaṭisārassa patiṭṭhā na hontīti attho .

Na pāmojjavatthukānīti avippaṭisārajāya dubbalapītiyā na vatthubhūtāni tassā anāvahattāV1.184 .

Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā .

Na pītivatthukānīti dubbalapītijāya balavapītiyā na vatthubhūtāni .

Na passaddhivatthukānīti balavapītijāya kāyacittapassaddhiyā na vatthubhūtāni .

Na sukhavatthukānīti passaddhijassa kāyikacetasikasukhassa na vatthubhūtāni .

Na samādhivatthukānīti sukhajassa samādhissaM1.201 na vatthubhūtāni .

Na yathābhūtañāṇadassanavatthukānīti samādhipadaṭṭhānassa yathābhūtañāṇadassanassa na vatthubhūtāni .

Na ekantanibbidāyātiādīsu na -kārameva āharitvā ‘‘ na virāgāyā ’’ tiādinā nayena sesapadehipi yojetabbaṃ .

Na virāgāyātiādīsu sanakāro vā pāṭho .

Tattha ekantanibbidāyāti ekantena vaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattantīti sambandho .

Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ .

Virāgāyāti vaṭṭe virajjanatthāya .

Nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhanatthāya .

Upasamāyāti nirodhitassa puna anuppattivasena vaṭṭassa upasamanatthāya .

Abhiññāyāti vaṭṭassa abhijānanatthāya .

Sambodhāyāti kilesaniddāvigamena vaṭṭato pabujjhanatthāya .

Nibbānāyāti amatanibbānatthāya .

Yathāsamādinnaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamāyāti yathāsamādinnassa sikkhāpadassa vītikkamanatthāya .

Vibhattivipallāsavasena panettha upayogavacanaṃ kataṃ .

Cittampi na uppādetīti cittuppādasuddhiyā sīlassa ativisuddhabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ , na pana cittuppādamattena sīlaṃ bhijjati .

Kiṃ so vītikkamissatīti kimatthaṃ vītikkamaṃ karissati , neva vītikkamaṃ karissatīti attho .

Akhaṇḍānītiādīni heṭṭhā vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni .

Na khaṇḍānītipi pāṭho .

‘‘ Ekantanibbidāyā ’’ tiādīsu ekantena vaṭṭe nibbindanatthāyātiādinā nayena yojetabbaṃP1.218 .

Ettha pana nibbidāyāti vipassanā .

Virāgāyāti maggo .

Nirodhāya upasamāyāti nibbānaṃ .

Abhiññāya sambodhāyāti maggo .

Nibbānāyāti nibbānameva .

Ekasmiṃ ṭhāne vipassanā , dvīsu maggo , tīsu nibbānaṃ vuttanti evaṃ avatthānakathā veditabbā .

Pariyāyena pana sabbānipetāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva .

39. Idāni pariyantāpariyantavasena vijjamānapabhedaṃ dassetvā puna dhammavasena jātivasena paccayavasena sampayuttavasena sīlassa pabhedaṃ dassetuṃ kiṃ sīlan tiādimāha .

Tattha samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ .

Paccayassetaṃ nāmaṃ .

Kiṃ samuṭṭhānamassāti kiṃsamuṭṭhānaṃ .

Katinaṃ dhammānaṃ samodhānaṃ samavāyo assāti katidhammasamodhānaṃ .

CetanāV1.185 sīlan ti pāṇātipātādīhi viramantassa , vattapaṭipattiṃ vā pūrentassa cetanā .

Cetasikaṃ sīlan ti pāṇātipātādīhi viramantassa virati .

Apica cetanā sīlaṃ nāma pāṇātipātādīni pajahantassa sattakammapathacetanāM1.202 .

Cetasikaṃ sīlaṃ nāma ‘‘ abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharatī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.217) nayena vuttā anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhidhammā .

Saṃvaro sīlan ti ettha pañcavidho saṃvaro veditabbo – pātimokkhasaṃvaro , satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaro , khantisaṃvaro , vīriyasaṃvaroti .

Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) ayaṃ pātimokkhasaṃvaro .

‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) ayaṃ satisaṃvaro .

‘‘ Yāni sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā ;)

Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ;

Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1041)–

Ayaṃ ñāṇasaṃvaro .

Paccayapaṭisevanampi ettheva samodhānaṃ gacchati .

Yo panāyaṃ ‘‘ khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ tiādinā ( ma . ni .1.24; a . ni .4.114;6.58) nayena āgato , ayaṃ khantisaṃvaro nāma .

Yo cāyaṃ ‘‘ uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.26; a . ni .4.114;6.58) nayena āgato , ayaṃ vīriyasaṃvaro nāma .

ĀjīvapārisuddhipiP1.219 ettheva samodhānaṃ gacchati .

Iti ayaṃ pañcavidhopi saṃvaro , yā ca pāpabhīrukānaṃ kulaputtānaṃ sampattavatthuto virati , sabbametaṃ saṃvarasīlanti veditabbaṃ .

Avītikkamo sīlan ti samādinnasīlassa kāyikavācasiko avītikkamo .

Idaṃ tāva kiṃ sīlan ti pañhassa vissajjanaṃ .

Kati sīlānīti pañhassa vissajjane kusalasīlaṃ akusalasīlaṃ abyākatasīlan ti ettha yasmā loke tesaṃ tesaṃ sattānaṃ pakati sīlanti vuccati , yaṃ sandhāya ‘‘ ayaṃ sukhasīlo , ayaṃ dukkhasīlo , ayaṃ kalahasīlo , ayaṃ maṇḍanasīlo ’’ ti bhaṇanti .

Tasmā tena pariyāyena atthuddhāravasena akusalasīlamapi sīlanti vuttaṃ .

Taṃ pana ‘‘ sutvāna saṃvare paññā ’’ ti ( paṭi . ma .1.37) vacanato idhādhippetasīlaṃ na hotīti .

YasmāM1.203V1.186 pana cetanādibhedassa sīlassa sampayuttacittaṃ samuṭṭhānaṃ , tasmā kusalacittasamuṭṭhānaṃ kusalasīlan tiādimāha .

Saṃvarasamodhānaṃ sīlan ti saṃvarasampayuttakhandhā .

Te hi saṃvarena samāgatā missībhūtāti saṃvarasamodhānanti vuttā .

Evaṃ avītikkamasamodhānaṃ sīlampi veditabbaṃ .

Tathābhāve jātacetanā samodhānaṃ sīlan ti saṃvarabhāve avītikkamabhāve jātacetanāsampayuttā khandhā .

Yasmā ca tīsupi cetesu taṃsampayuttā dhammā adhippetā , tasmā cetanāsamodhānena cetasikānampi saṅgahitattā cetasikasamodhānasīlaṃ visuṃ na niddiṭṭhanti veditabbaṃ .

Heṭṭhā cetanādayo dhammā ‘‘ sīlan ’’ ti vuttā .

Na kevalaṃ te eva sīlaṃ , taṃsampayuttā dhammāpi sīlamevāti dassanatthaṃ ayaṃ tiko vuttoti veditabbo .

40. Idāni yasmā cetanācetasikā saṃvarāvītikkamāyeva honti na visuṃ , tasmā saṃvarāvītikkameyeva yāva arahattamaggā sādhāraṇakkamena yojento pāṇātipātaṃ saṃvaraṭṭhena sīlaṃ , avītikkamaṭṭhena sīlan tiādimāha .

Pāṇātipātā veramaṇiādayo hi yasmā attano attano paccanīkaṃ saṃvaranti , taṃ na vītikkamanti ca , tasmā saṃvaraṇato avītikkamanato ca saṃvaraṭṭhena sīlaṃ avītikkamaṭṭhena sīlaṃ nāma hoti .

Tattha pāṇātipātaṃ saṃvaraṭṭhenāti pāṇātipātassa pidahanaṭṭhena sīlaṃ .

Kiṃ taṃ ?

Pāṇātipātā veramaṇī .

Sā ca taṃ saṃvarantīyeva taṃ na vītikkamatīti avītikkamaṭṭhena sīlaṃ .

Evameva adinnādānā veramaṇi ādayo anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhiyo yojetabbā .

Pāṇātipātan tiādīsuP1.220 pana dasasu akusalakammapathesu pāṇassa atipāto pāṇātipāto .

Pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .

Pāṇoti cettha vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .

Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto .

So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo , mahāsarīre mahāsāvajjo .

Kasmā ?

Payogamahantatāya .

Payogasamattepi vatthumahantatāya .

Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo , mahāguṇe mahāsāvajjo .

SarīraguṇānaṃM1.204 pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo .

Tassa pañca sambhārā – pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇanti .

AdinnassaV1.187 ādānaṃ adinnādānaṃ , parasaṃharaṇaṃ , theyyaṃ , corikāti vuttaṃ hoti .

Tattha adinnan ti parapariggahitaṃ , yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti , tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā theyyacetanā adinnādānaṃ .

Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ , paṇīte mahāsāvajjaṃ .

Kasmā ?

Vatthupaṇītatāya .

Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ , taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ .

Tassa pañca sambhārā – parapariggahitaṃ , parapariggahitasaññitā theyyacittaṃ , upakkamo , tena haraṇanti .

Kāmesūti methunasamācāresu .

Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro .

Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesu micchācāro .

Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā , piturakkhitā , mātāpiturakkhitā , bhāturakkhitā , bhaginirakkhitā , ñātirakkhitā , gottarakkhitā , dhammarakkhitā , sārakkhā , saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa , dhanakkītā , chandavāsinī , bhogavāsinī , paṭavāsinī , odapattakinī , obhatacumbaṭā , dāsī ca , bhariyā ca , kammakārī ca bhariyā ca , dhajāhaṭā muhuttikāti dhanakkītādayo dasātiP1.221 vīsati itthiyo .

Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhasaparidaṇḍānaṃ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā , idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma .

So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo , sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo .

Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu , tasmiṃ sevanacittaṃ , sevanapayogo , maggenamaggapaṭipattiadhivāsananti .

MusātiM1.205 visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo , kāyapayogo vā .

Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .

Aparo nayo – musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu .

Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ .

Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .

So yamatthaṃ bhañjati , tassa appatāya appasāvajjo , mahantatāya mahāsāvajjo .

Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo , sakkhināV1.188 hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo .

Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī ’’ ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo , adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo .

Tassa cattāro sambhārā – atathaṃ vatthu , visaṃvādanacittaṃ , tajjo vāyāmo , parassa tadatthavijānananti .

Yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati , tassa hadaye attano piyabhāvaṃ , parassa ca suññabhāvaṃ karoti , sā pisuṇā vācā .

Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti , yā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhā vā , ayaṃ pharusā vācā .

Yena samphaṃ palapati niratthakaṃ , so samphappalāpo .

Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇāvācādināmameva labhati .

Sā eva ca idha adhippetāti .

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇā vācā .

Sā yassa bhedaṃ karoti , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .

Tassā cattāro sambhārāP1.222 – bhinditabbo paro ,‘‘ iti ime nānā bhavissantī ’’ ti bhedapurekkhāratā vā ‘‘ iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko ’’ ti piyakamyatā vā , tajjo vāyāmo , tassa tadatthavijānananti .

Pare pana abhinne kammapathabhedo natthi , bhinneyeva hoti .

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusā vācā .

Mammacchedakopi pana payogo cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti .

Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘ corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū ’’ ti .

Uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃM1.206 na icchanti .

Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘ kiṃ ime ahirikā anottappino , niddhamatha ne ’’ ti .

Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti .

Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti , evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācāpi na hoti .

Na hi mārāpetukāmassa ‘‘ imaṃ sukhaṃ sayāpethā ’’ ti vacanaṃ apharusā vācā hoti , cittapharusatāya panesā pharusā vācāva .

Sā yaṃ sandhāya pavattitā , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .

Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro , kupitacittaṃ , akkosanāti .

AnatthaviññāpikāV1.189 kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo .

So āsevanamandatāya appasāvajjo , āsevanamahantatāya mahāsāvajjo .

Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā , tathārūpikathākathanañcāti .

Pare pana taṃ kathaṃ agaṇhante kammapathabhedo natthi , parena samphappalāpe gahiteyeva hoti .

Abhijjhāyatīti abhijjhā , parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho .

Sā ‘‘ aho vata idaṃ mamassā ’’ ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā , adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca .

Tassa dve sambhārā – parabhaṇḍaṃ , attano pariṇāmanañcāti .

Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva ‘‘ aho vata idaṃ mamassā ’’ ti attano na pariṇāmeti .

Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo .

So paravināsāya manopadosalakkhaṇo , pharusā vācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca .

Tassa dve sambhārā – parasatto ca , tassa ca vināsacintāti .

Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāvaP1.223 kammapathabhedo hoti , yāva ‘‘ aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā ’’ ti tassa vināsaṃ na cinteti .

YathābhuccagahaṇābhāvenaM1.207 micchā passatīti micchādiṭṭhi .

Sā ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā , samphappalāpo viya appasāvajjā , mahāsāvajjā ca .

Apica aniyatā appasāvajjā , niyatā mahāsāvajjā .

Tassā dve sambhārā – vatthuno ca gahitākāraviparītatā , yathā ca taṃ gaṇhāti , tathābhāvena tassūpaṭṭhānanti .

Tattha natthikāhetukaakiriyadiṭṭhīhi eva kammapathabhedo hoti , na aññadiṭṭhīhi .

Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato , koṭṭhāsato , ārammaṇato , vedanāto , mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .

Tattha dhammatoti etesu hi satta paṭipāṭiyā cetanādhammāva honti , abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā .

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta , micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti , noV1.190 mūlāni .

Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca .

Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti , byāpādo doso akusalamūlaṃ .

Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo .

Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā .

Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo , sattārammaṇotipi eke .

Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā .

Tathā pisuṇā vācā .

Pharusā vācā sattārammaṇāva samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā .

Tathā abhijjhā .

Byāpādo sattārammaṇova .

Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇāva .

Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti .

Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘ gacchatha bhaṇe , māretha nan ’’ ti vadanti , sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti .

Adinnādānaṃ tivedanaṃ .

Tañhi parabhaṇḍaṃ disvā haṭṭhatuṭṭhassa gaṇhato sukhavedanaṃ hoti , bhītatasitassa gaṇhato dukkhavedanaṃ , tathā vipākanissandaphalāni paccavekkhantassa .

Gahaṇakāle majjhattabhāve ṭhitassaP1.224 pana gaṇhato adukkhamasukhavedanaṃ hoti .

Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano , sanniṭṭhāpakacitteM1.208 pana majjhattavedano na hoti .

Musāvādo adinnādāne vuttanayeneva tivedano , tathā pisuṇā vācā .

Pharusā vācā dukkhavedanā .

Samphappalāpo tivedano .

Paresu hi sādhukāraṃ dentesu celādīni ukkhipantesu haṭṭhatuṭṭhassa sītāharaṇabhāratayuddhādīni kathanakāle so sukhavedano hoti , paṭhamaṃ dinnavetanena ekena pacchā āgantvā ‘‘ ādito paṭṭhāya kathehī ’’ ti vutte ‘‘ niravasesaṃ yathānusandhikaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathessāmi nu kho , no ’’ ti domanassitassa kathanakāle dukkhavedano hoti , majjhattassa kathayato adukkhamasukhavedano hoti .

Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā , tathā micchādiṭṭhi .

Byāpādo dukkhavedano .

Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti , adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā , micchācāro lobhamohavasena , musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā .

Tathā pisuṇā vācā samphappalāpo ca .

Pharusā vācā dosamohavasena , abhijjhā mohavasena ekamūlā , tathā byāpādo .

Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti .

Akusalakammapathakathā niṭṭhitā .

PāṇātipātādīhiV1.191 pana viratiyo , anabhijjhāabyāpādasammādiṭṭhiyo cāti ime dasa kusalakammapathā nāma .

Pāṇātipātādīhi etāya viramanti , sayaṃ vā viramati , viramaṇamattameva vā etanti virati .

Yā pāṇātipātādīhi viramantassa kusalacittasampayuttā virati , sā pabhedato tividhā hoti sampattavirati samādānavirati samucchedaviratīti .

Tattha asamādinnasikkhāpadānaṃ attano jātivayabāhusaccādīni paccavekkhitvā ‘‘ ayuttaṃ amhākaṃ evarūpaṃ pāpaṃ kātun ’’ ti sampattavatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati sampattavirati nāma .

Samādinnasikkhāpadānaṃ pana sikkhāpadasamādāne ca tatuttari ca attano jīvitampiP1.225 pariccajitvā vatthuṃ avītikkamantānaṃ uppajjamānā virati samādānavirati nāma .

Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedavirati nāma , yassā uppattito pabhuti ariyapuggalānaṃ ‘‘ pāṇaṃ ghātessāmā ’’ tiādicittampi na uppajjatīti .

IdāniM1.209 akusalakammapathānaṃ viya imesaṃ kusalakammapathānaṃ dhammato , koṭṭhāsato , ārammaṇato , vedanāto , mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .

Tattha dhammatoti etesupi paṭipāṭiyā satta cetanāpi vaṭṭanti viratiyopi , ante tayo cetanāsampayuttāva .

Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva , no mūlāni , ante tayo kammapathā ceva mūlāni ca .

Anabhijjhā hi mūlaṃ patvā alobho kusalamūlaṃ hoti , abyāpādo adoso kusalamūlaṃ , sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ .

Ārammaṇatoti pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva etesaṃ ārammaṇāni .

Vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti .

Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo kilese pajahati , evaṃ jīvitindriyādiārammaṇāpete kammapathā pāṇātipātādīni dussīlyāni pajahantīti .

Vedanātoti sabbe sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā .

Kusalaṃ patvā hi dukkhā vedanā nāma natthi .

Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohavasena timūlāV1.192 honti .

Ñāṇavippayuttacittena viramantassa alobhādosavasena dvimūlā .

Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa adosaamohavasena dvimūlā .

Ñāṇavippayuttacittena viramantassa adosavasena ekamūlā .

Alobho pana attanāva attano mūlaṃ na hoti .

Abyāpādepi eseva nayo .

Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāvāti .

Kusalakammapathakathā niṭṭhitā .

41.

Evaṃ dasakusalakammapathavasena sīlaṃ dassetvā idāni nekkhammādīnaṃ arahattamaggapariyosānānaṃ sattatiṃsadhammānaṃ vasena dassetuṃ nekkhammena kāmacchandaṃ saṃvaraṭṭhena sīlaṃ , avītikkamaṭṭhena sīlan tiādimāha .

Tattha yasmā nekkhammena kāmacchandaṃ saṃvarati na vītikkamati , tasmā nekkhammaṃ sīlanti adhippāyo .

Paccattatthe vā karaṇavacanaṃ , nekkhammanti attho .

EsaP1.226 nayoM1.210 sesesu .

Pāḷiyaṃ pana nekkhammaabyāpāde dassetvā heṭṭhā vuttanayattā sesaṃ saṅkhipitvā ante arahattamaggoyeva dassito .

Evaṃ saṃvaraavītikkamavasena sīlaṃ dassetvā idāni tesaṃyeva dvinnaṃ pabhedadassanatthaṃ pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīlan tiādimāha .

Ettha ca pāṇātipātassa pahānaṃ sīlaṃ , pāṇātipātā veramaṇī sīlaṃ , pāṇātipātassa paṭipakkhacetanā sīlaṃ , pāṇātipātassa saṃvaro sīlaṃ , pāṇātipātassa avītikkamo sīlanti yojanā kātabbā .

Pahānan ti ca koci dhammo nāma natthi aññatra vuttappakārānaṃ pāṇātipātādīnaṃ anuppādamattato .

Yasmā pana taṃ taṃ pahānaṃ tassa tassa kusalassa dhammassa patiṭṭhānaṭṭhena upadhāraṇaṃ hoti , vippakiṇṇasabhāvākaraṇena ca samodhānaṃ , tasmā pubbe vutteneva upadhāraṇasamodhānasaṅkhātena sīlanaṭṭhena sīlanti vuttaṃ .

Itare cattāro dhammā tato tato veramaṇivasena tassa tassa saṃvaravasena tadubhayasampayuttacetanāvasena taṃ taṃ avītikkamantassa avītikkamavasena ca cetaso pavattisabhāvaṃ sandhāya vuttā .

Atha vā pahānampi dhammato atthiyeva .

Kathaṃ ?

Pahīyate anena pāṇātipātādipaṭipakkho , pajahati vā taṃ paṭipakkhanti pahānaṃ .

Kiṃ taṃ ?

Sabbepi kusalā khandhā .

Aññe pana ācariyā ‘‘ nekkhammādīsupi ‘ veramaṇī sīlan ’ ti vacanamattaṃ gahetvā sabbakusalesupi niyatayevāpanakabhūtā virati nāma atthī ’’ ti vadanti , na tathā idhāti .

Evamimehi pahānādīhi pañcahi padehi visesetvā pariyantāpariyantasīladvaye apariyantasīlamevaV1.193 vuttaṃ .

Tasmā eva hi evarūpāni sīlāni cittassa avippaṭisārāya saṃvattanti … pe … sacchikātabbaṃ sacchikaronto sikkhatīti vuttaṃ .

Tattha avippaṭisārāya saṃvattantīti ‘‘ saṃvaro avippaṭisāratthāyā ’’ ti ( pari .366) ca ‘‘ avippaṭisāratthāni kho , ānanda , kusalāni sīlāni avippaṭisārānisaṃsānī ’’ ti ( a . ni .10.1;11.1) ca vacanato avippaṭisāratthāya saṃvattanti .

‘‘ Avippaṭisāro pāmojjatthāyā ’’ ti ( pari .366) ca ‘‘ yoniso manasikaroto pāmojjaṃ jāyatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.74) ca vacanato pāmojjāya saṃvattanti .

‘‘ Pāmojjaṃ pītatthāyā ’’ tiP1.227 ( pari .366) ca ‘‘ pamuditassa pīti jāyatī ’’ ti ( a . ni .5.26; saṃ . ni .5.376; dī . ni .3.322) ca vacanato pītiyāM1.211 saṃvattanti .

‘‘ Pīti passaddhatthāyā ’’ ti ( pari .366) ca ‘‘ pītimanassa kāyo passambhatī ’’ ti ( a . ni .5.26; saṃ . ni .5.376; dī . ni .3.322) ca vacanato passaddhiyā saṃvattanti .

‘‘ Passaddhi sukhatthāyā ’’ ti ( pari .366) ca ‘‘ passaddhakāyo sukhaṃ vedetī ’’ ti ( a . ni .5.26; saṃ . ni .5.376; dī . ni .3.322) ca vacanato somanassāya saṃvattanti .

Cetasikaṃ sukhañhi somanassanti vuccati .

Āsevanāyāti bhusā sevanā āsevanā .

Kassa āsevanā ?

Anantaraṃ somanassavacanena sukhassa vuttattā sukhaṃ siddhaṃ .

‘‘ Sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( a . ni .5.26; saṃ . ni .5.376; dī . ni .3.322) ca vacanato tena sukhena samādhi siddho hoti .

Evaṃ siddhassa samādhissa āsevanā .

Tassa samādhissa āsevanāya saṃvattanti , paguṇabalavabhāvāya saṃvattantīti attho .

Bhāvanāyāti tasseva samādhissa vuddhiyā .

Bahulīkammāyāti tasseva samādhissa punappunaṃ kiriyāya .

Avippaṭisārādipavattiyā mūlakāraṇaṃ hutvā samādhissa saddhindriyādialaṅkārasādhanena alaṅkārāya saṃvattanti .

Avippaṭisārādikassa samādhisambhārassa sādhanena parikkhārāya saṃvattanti .

‘‘ Ye ca kho ime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.192) viya hi ettha sambhārattho parikkhārasaddo .

‘‘ Ratho sīlaparikkhāro , jhānakkho cakkavīriyo ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.54) pana alaṅkārattho .

‘‘ Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī ’’ tiādīsu ( a . ni .7.67) parivārattho .

Idha pana alaṅkāraparivārānaṃ visuṃ āgatattā sambhāratthoti vuttaṃ .

Sambhārattho ca paccayatthoti .

Mūlakāraṇabhāveneva samādhisampayuttaphassādidhammasampattisādhanena parivārāya saṃvattanti .

Samādhissa vipassanāya ca padaṭṭhānabhāvapāpanena vasībhāvapāpanena ca paripuṇṇabhāvasādhanato pāripūriyā saṃvattanti .

EvaṃV1.194 sīlūpanissayena sabbākāraparipūraṃ samādhiṃ dassetvā idāni ‘‘ samāhite citte yathābhūtaṃ jānāti passati , yathābhūtaṃ jānaṃ passaṃ nibbindati , nibbindaṃ virajjati , virāgā vimuccatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.73; dī . ni .3.359) vacanato sīlamūlakāni samādhipadaṭṭhānāni yathābhūtañāṇadassanādīni dassento ekantanibbidāyātiādimāha .

Nibbidāya hi dassitāya tassā padaṭṭhānabhūtaṃP1.228 yathābhūtañāṇadassanaṃM1.212 dassitameva hoti .

Tasmiñhi asiddhe nibbidā na sijjhatīti .

Tāni pana vuttatthāneva .

Yathābhūtañāṇadassanaṃ panettha sappaccayanāmarūpapariggaho .

Evaṃ amatamahānibbānapariyosānaṃ sīlappayojanaṃ dassetvā idāni tassa sīlassa adhisīlasikkhābhāvaṃ tammūlakā ca adhicittaadhipaññāsikkhā dassetukāmo evarūpānaṃ sīlānaṃ saṃvarapārisuddhi adhisīlan tiādimāha .

Tattha saṃvaroyeva pārisuddhi saṃvarapārisuddhi .

Evarūpānaṃ apariyantabhūtānaṃ vivaṭṭanissitānaṃ sīlānaṃ saṃvarapārisuddhi vivaṭṭanissitattā sesasīlato adhikaṃ sīlanti adhisīlan ti vuccati .

Saṃvarapārisuddhiyā ṭhitaṃ cittan ti edisāya sīlasaṃvarapārisuddhiyā patiṭṭhitaṃ cittaṃ suṭṭhu avippaṭisārādīnaṃ āvahanato na vikkhepaṃ gacchati , samādhismiṃ patiṭṭhātīti attho .

Avikkhepoyeva pārisuddhi avikkhepapārisuddhi .

So sabbamalavirahito nibbedhabhāgiyo samādhi sesasamādhito adhikattā adhicittan ti vuccati .

Cittasīsena hettha samādhi niddiṭṭho .

Saṃvarapārisuddhiṃ sammā passatīti parisuddhaṃ sīlasaṃvaraṃ ñātapariññāvasena tīraṇapariññāvasena ca sammā passati , evameva avikkhepapārisuddhisaṅkhātaṃ parisuddhaṃ samādhiṃ sammā passati .

Evaṃ passato cassa dassanasaṅkhātā pārisuddhi dassanapārisuddhi .

Sāyeva sesapaññāya adhikattā adhipaññāti vuccati .

Yo tatthāti yo tattha saṃvaraavikkhepadassanesu .

Saṃvaraṭṭhoti saṃvarabhāvo .

Evameva avikkhepaṭṭhadassanaṭṭhā ca veditabbā .

Adhisīlameva sikkhā adhisīlasikkhā .

Evaṃ itarāpi veditabbā .

Evaṃ tisso sikkhāyo dassetvā idāni tāsaṃ pāripūrikkamaṃ dassetuṃ imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkhatītiādimāha .

Tassattho – paccekaṃ paripūretuṃ āvajjantopi sikkhati nāma , āvajjetvā ‘‘ ayaṃ nāma sikkhā ’’ ti jānantopi sikkhati nāma , jānitvā punappunaṃ passantopi sikkhati nāma , passitvā yathādiṭṭhaṃ paccavekkhantopi sikkhati nāma , paccavekkhitvā tattheva cittaṃ acalaṃ katvā patiṭṭhapentopi sikkhati nāma , taṃtaṃsikkhāsampayuttasaddhāvīriyasatisamādhipaññāhi sakasakakiccaṃ karontopi sikkhati nāma , abhiññeyyābhijānanādikālepi taṃ taṃ kiccaṃ karonto tissopi sikkhāyo sikkhati nāmātiV1.195 .

PunaP1.229 pañca sīlānītiādīni vuttatthāneva .

Arahattamaggena sabbakilesānan tiādīsu panaM1.213 arahantānaṃ suṭṭhu vippaṭisārādiabhāvato āsevanādibhāvato ca tāni padāni yujjanteva .

Ekantanibbidāyātiādīni pana satipaṭṭhānasammappadhānāni viya maggakkhaṇeyeva yojetabbāni .

42.

Saṃvarapārisuddhiṃ sammā passati , avikkhepapārisuddhiṃ sammā passatīti idaṃ pana vacanadvayaṃ phalasamāpattatthāya vipassanāvasena yojetabbaṃ , dutiyavacanaṃ pana nirodhasamāpattatthāya vipassanāvasenāpi yujjati .

Āvajjanto sikkhatītiādīsu pañcasu vacanesu arahato sikkhitabbābhāvepi asekkhasīlakkhandhādisabhāvato ‘‘ sikkhatī ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .

Saddhāya adhimuccanto sikkhatītiādīni pana maggakkhaṇaññeva sandhāya vuttāni .

Aññānipi upacārappanāvipassanāmaggavasena vuttāni vacanāni yathāyogaṃ yojetabbānīti .

Sīlamayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Samādhibhāvanāmayañāṇaniddesavaṇṇanā

43. SamādhibhāvanāmayañāṇaniddeseP1.230 ādito tāva ekakato paṭṭhāya yāva dasakā samādhippabhedaṃ dassento eko samādhītiādimāha .

Tattha cittassa ekaggatāti nānārammaṇavikkhepābhāvato ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ uttamaṃ assāti ekaggo , ekaggassa bhāvo ekaggatā .

Sā pana ekaggatā cittassa , na sattassāti dassanatthaṃ ‘‘ cittassā ’’ ti vuttaṃ .

Duke lokiyoti loko vuccati lujjanapalujjanaṭṭhena vaṭṭaṃ , tasmiṃ pariyāpannabhāvena loke niyuttoti lokiyo .

Lokuttaroti uttiṇṇoti uttaro , loke apariyāpannabhāvena lokato uttaroti lokuttaro .

Tike savitakko ca so savicāro cāti savitakkasavicāro .

Evaṃ avitakkaavicāro .

Vitakkavicāresu vicārova mattā pamāṇaṃ etassāti vicāramatto , vicārato utthari vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchatīti attho .

Avitakko ca so vicāramatto cāti avitakkavicāramatto .

Tīsupi vicchedaṃ katvāpi paṭhanti .

Catukkapañcakā vuttatthāM1.214 .

Chakke punappunaṃ uppajjanato satiyeva anussati , pavattitabbaṭṭhānamhiyeva vā pavattattā saddhāpabbajitassa kulaputtassa anurūpā satītipi anussati , buddhaṃ ārabbha uppannā anussati ba uddhānussati .

Arahatādibuddhaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .

Tassā buddhānussatiyāV1.196 vasena cittassa ekaggatāyeva uddhaccasaṅkhātassa vikkhepassa paṭipakkhabhāvato na vikkhepoti avikkhepo .

Dhammaṃ ārabbha uppannā anussati dhammānussati .

Svākkhātatādidhammaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .

Saṅghaṃ ārabbha uppannā anussati saṅghānussati .

Suppaṭipannatādisaṅghaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃP1.231 .

Sīlaṃ ārabbha uppannā anussati sīlānussati .

Attano akhaṇḍatādisīlaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .

Cāgaṃ ārabbha uppannā anussati cāgānussati .

Attano muttacāgatādicāgaguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .

Devatā ārabbha uppannā anussati devatānussati .

Devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇārammaṇāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ .

Sattake samādhikusalatāti ekavidhādibhedena anekabhede samādhimhi ‘‘ ayamevaṃvidho samādhi , ayamevaṃvidho samādhī ’’ ti chekabhāvo .

Samādhiparicchedakapaññāyetaṃ adhivacanaṃ .

Samādhiuppādanavidhānepi chekabhāvo samādhikusalatā .

Samādhissa samāpattikusalatāti uppāditassa samādhissa samāpajjane chekabhāvo .

Etena samāpajjanavasitā vuttā hoti .

Samādhissa ṭhitikusalatāti samāpannassa samādhissa santativasena yathāruci ṭhapane chekabhāvo .

Etena adhiṭṭhānavasitā vuttā hoti .

Atha vā nimittaggahaṇena cassa puna te ākāre sampādayato appanāmattameva ijjhati , na ciraṭṭhānaṃ .

Ciraṭṭhānaṃ pana samādhiparipanthānaṃ dhammānaṃ suvisodhitattā hoti .

Yo hi bhikkhu kāmādīnavapaccavekkhaṇādīhi kāmacchandaṃ na suṭṭhu vikkhambhetvā , kāyapassaddhivasena kāyaduṭṭhullaṃ na suppaṭippassaddhaṃ katvā , ārambhadhātumanasikārādivasena thinamiddhaṃ na suṭṭhu paṭivinodetvā , samathanimittamanasikārādivasena uddhaccakukkuccaṃ na suṭṭhu samūhataṃ katvā , aññepi samādhiparipanthe dhamme na suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati , so avisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya , asuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca khippameva nikkhamati .

Yo pana samādhiparipantheM1.215 dhamme suṭṭhu visodhetvā jhānaṃ samāpajjati , so suvisodhitaṃ āsayaṃ paviṭṭhabhamaro viya , suparisuddhaṃ uyyānaṃ paviṭṭharājā viya ca sakalampi divasabhāgaṃ antosamāpattiyaṃyeva hoti .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Kāmesu chandaṃ paṭighaṃ vinodaye , uddhaccathīnaṃ vicikicchapañcamaṃ ;

Vivekapāmojjakarena cetasā , rājāva suddhantagato tahiṃ rame ’’ tiP1.232 .

TasmāV1.197 ‘‘ ciraṭṭhitikāmena pāripanthikadhamme sodhetvā jhānaṃ samāpajjitabban ’’ ti vuttattā taṃ vidhiṃ sampādetvā samādhissa ciraṭṭhitikaraṇe chekabhāvoti vuttaṃ hoti .

Samādhissa vuṭṭhānakusalatāti santativasena yathāruci pavattassa samādhissa yathāparicchinnakāleyeva vuṭṭhānena samādhissa vuṭṭhāne chekabhāvo .

‘‘ Yassa hi dhammaṃ puriso vijaññā ’’ tiādīsu ( jā .1.10.152) viya nissakkatthe vā sāmivacanaṃ katanti veditabbanti .

Etena vuṭṭhānavasitā vuttā hoti .

Samādhissa kallatākusalatāti agilānabhāvo arogabhāvo kallatā .

Gilāno hi akallakoti vuccati .

Vinayepi vuttaṃ ‘‘ nāhaṃ , bhante , akallako ’’ ti ( pārā .151).

Anaṅgaṇasuttavatthasuttesu ( ma . ni .1.57 ādayo ,70 ādayo ) vuttānaṃ jhānapaṭilābhapaccanīkānaṃ pāpakānaṃ icchāvacarānaṃ abhāvena ca abhijjhādīnaṃ cittassa upakkilesānaṃ vigamena ca samādhissa agilānabhāvakaraṇe chekabhāvo samādhissa kallatākusalatā , kilesagelaññarahitabhāve kusalatāti vuttaṃ hoti .

Atha vā kallatāti kammaññatā kammaññatāpariyāyattā kallavacanassa .

‘‘ Yā cittassa akallatā akammaññatā ’’ ti ( dha . sa .1162) hi vuttaṃ ‘‘ kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittan ’’ ti ( dī . ni .1.298; ma . ni .2.395; mahāva .26) ca .

Ettha kallasaddo kammaññattho .

Tasmā kasiṇānulomato kasiṇapaṭilomato kasiṇānulomapaṭilomato jhānānulomato jhānapaṭilomatoM1.216 jhānānulomapaṭilomato jhānukkantikato kasiṇukkantikato jhānakasiṇukkantikato aṅgasaṅkantito ārammaṇasaṅkantito aṅgārammaṇasaṅkantito aṅgavavatthānato ārammaṇavavatthānatoti imehi cuddasahi ākārehi , aṅgārammaṇavavatthānatoti iminā saha pañcadasahi vā ākārehi cittaparidamanena samādhissa kammaññabhāvakaraṇe kusalabhāvoti vuttaṃ hoti .

Samādhissa gocarakusalatāti samādhissa gocaresu kasiṇādīsu ārammaṇesu taṃ taṃ jhānaṃ samāpajjitukāmatāya yathāruci āvajjanakaraṇavasena tesu ārammaṇesu chekabhāvo .

Etena kasiṇāvajjanavasena āvajjanavasitā vuttā hoti .

Atha vā tasmiṃ tasmiṃ disābhāge kasiṇapharaṇavasena evaṃP1.233 phuṭṭhassa kasiṇassa ciraṭṭhānavasena ca samādhissa gocaresu chekabhāvo .

Samādhissa abhinīhārakusalatāti ekattanayena heṭṭhāheṭṭhāsamādhiṃ uparūparisamādhibhāvūpanayanenaV1.198 abhinīharaṇe abhininnāmane chekabhāvo .

Upacārajjhānañhi vasippattaṃ paṭhamajjhānatthāya vipassanatthāya vā abhinīharati , evaṃ paṭhamajjhānādīni dutiyajjhānādiatthāya vipassanatthāya vā , catutthajjhānaṃ arūpasamāpattatthāya abhiññatthāya vipassanatthāya vā , ākāsānañcāyatanādayo viññāṇañcāyatanādiatthāya vipassanatthāya vā abhinīharatīti evaṃ samādhissa tattha tattha abhinīhārakusalatā .

Yasmā pana kusalatā nāma paññā , sā samādhi na hoti , tasmā samādhipariṇāyakapaññāvasena sattavidho samādhi vuttoti veditabbo .

Keci pana ācariyā ‘‘ samādhikusalatāti yena manasikārena cittaṃ na vikkhipati , tattha kusalatā .

Samāpattikusalatāti yena manasikārena samāpajjantassa jhānaṅgāni pātubhavanti , tattha kusalatā .

Ṭhitikusalatāti yena manasikārena appito samādhi na vikkhipati , tattha kusalatā .

Vuṭṭhānakusalatāti nīvaraṇavuṭṭhānaṃ jānāti paṭhamajjhāne , aṅgavuṭṭhānaṃ jānāti tīsu jhānesu , ārammaṇavuṭṭhānaṃ jānāti arūpasamāpattīsu , vikkhepavuṭṭhānaṃ jānāti visayādhimattesu , sacchandavuṭṭhānaṃ jānāti pariyantakāle ca avasānakaraṇīyakāle ca .

Kallatākusalatāti cittaphāsutāyaM1.217 sarīraphāsutāya āhāraphāsutāya senāsanaphāsutāya puggalaphāsutāya ca samādhissa kallatā hotīti jānāti .

Gocarakusalatāti ārammaṇassa paricchedaṃ kātuṃ jānāti , disāpharaṇaṃ kātuṃ jānāti , vaḍḍhetuṃ jānāti .

Abhinīhārakusalatāti tattha tattha sammā manasikārena cittaṃ abhinīharati abhininnāmeti , upacāre vasippatte paṭhamajjhāne abhinīharati , evaṃ uparūparijhānesu abhiññāsu arūpasamāpattīsu vipassanāsu ca abhinīharati .

Evaṃ tattha tattha abhinīhārakusalatā ’’ ti evametesaṃ padānaṃ atthaṃ vaṇṇayanti .

Aṭṭhakaṃ vuttatthameva .

Navake rūpāvacaroti ‘‘ katame dhammā rūpāvacarā ?

HeṭṭhatoP1.234 brahmapārisajjaṃ pariyantaṃ karitvā uparito akaniṭṭhe deve antokaritvā ’’ tiādinā ( dha . sa .1289) nayena vuttesu rūpāvacaradhammesu pariyāpanno .

Tatrāyaṃ vacanattho – rūpakkhandhasaṅkhātaṃ rūpaṃ ettha avacarati , na kāmoti rūpāvacaro .

Rūpakkhandhopi hi rūpanti vuccati ‘‘ rūpakkhandho rūpan ’’ tiādīsu ( yama .1. khandhayamaka .2) viya .

So pana brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmānaṃ parittābhaappamāṇābhaābhassarānaṃ parittasubhaappamāṇasubhasubhakiṇhānaṃ asaññasattavehapphalānaṃ avihātappasudassasudassīakaniṭṭhānañca vasena soḷasavidho padeso .

So rūpāvacarasaṅkhāto padeso uttarapadalopaṃ katvā ‘‘ rūpan ’’ ti vuccati , tasmiṃ rūpe avacaratīti rūpāvacaro .

Rūpabhavo vā rūpaṃ , tasmiṃ avacaratīti rūpāvacaraṃ .

Kiñcāpi hi eso samādhi kāmabhavepi avacarati , yathā pana saṅgāme avacaraṇato saṅgāmāvacaroti laddhanāmo nāgo nagare carantopiV1.199 saṅgāmāvacaroti vuccati , thalacarā jalacarā ca pāṇino athale ajale ca ṭhitāpi thalacarā jalacarāti vuccanti , evamayaṃ aññattha avacarantopi rūpāvacaroti vutto .

Apica rūpabhavasaṅkhāte rūpe paṭisandhiṃ avacāretītipi rūpāvacaro .

Hīnoti lāmako .

Hīnuttamānaṃ majjhe bhavo majjho .

Majjhimotipi pāṭho , soyevattho .

Padhānabhāvaṃ nīto paṇīto , uttamoti attho .

Ete pana āyūhanavasena veditabbā .

Yassa hi āyūhanakkhaṇe chando vā hīno hoti vīriyaṃ vā cittaṃ vā vīmaṃsā vā , so hīno nāma .

Yassa te dhammā majjhimā , so majjhimo .

YassaM1.218 paṇītā , so paṇīto .

Uppāditamatto vā hīno , nātisubhāvito majjhimo , atisubhāvito vasippatto paṇīto .

Arūpāvacaro rūpāvacare vuttanayānusārena veditabbo .

Suññato samādhītiādīsu ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā dukkhā anattā ’’ ti vipassanāpaṭipāṭiyā vipassantassa anattānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā attavirahitesu saṅkhāresu suññato pavattā , tasmā suññatā nāma hoti .

Tāya siddho ariyamaggasamādhi suññato samādhi nāma hoti , suññatavasena pavattasamādhīti attho .

Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati .

Aniccānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā niccanimittapaṭipakkhavasenaP1.235 pavattā , tasmā animittā nāma hoti .

Tāya siddho ariyamaggasamādhi animitto samādhi nāma hoti , niccanimittavirahito samādhīti attho .

Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati .

Dukkhānupassanāya maggavuṭṭhāne jāte yasmā sā vipassanā paṇidhipaṭipakkhavasena pavattā , tasmā appaṇihitā nāma hoti .

Tāya siddho ariyamaggasamādhi appaṇihito samādhi nāma hoti , paṇidhivirahito samādhīti attho .

Vipassanāya pavattākārena hi so pavattati .

Tādisā eva tayo phalasamādhayopi etehiyeva tīhi samādhīhi gahitā hontīti veditabbā .

Lokuttarasamādhīnaṃ pana paṇītattā hīnādibhedo na uddhaṭo .

Dasake uddhumātakasaññāvasenātiādīsu bhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ , uddhumātameva uddhumātakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ .

Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ , vinīlameva vinīlakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ .

Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa , pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa , yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhāne nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Paribhinnaṭṭhānesu vissandamānapubbaṃV1.200 vipubbaṃ , vipubbameva vipubbakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ .

Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Vicchiddaṃ vuccati dvidhā chindanena apadhāritaṃ , vicchiddameva vicchiddakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vicchiddantiM1.219 vicchiddakaṃ .

Vemajjhe chinnassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Ito ca etto ca vividhākārena soṇasiṅgālādīhi khāyitanti vikkhāyitaṃ , vikhāyitanti vattabbe vikkhāyitanti vuttaṃ .

Vikkhāyitameva vikkhāyitakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhāyitanti vikkhāyitakaṃ .

Tathārūpassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Vividhaṃ khittaṃ vikkhittaṃ , vikkhittameva vikkhittakaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ vikkhittanti vikkhittakaṃ .

Aññena hatthaṃ aññena pādaṃ aññena sīsanti evaṃ tato tato khittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Hatañca taṃ purimanayenevaP1.236 vikkhittakañcāti hatavikkhittakaṃ .

Kākapadākārena aṅgapaccaṅgesu satthena hanitvā vuttanayena vikkhittassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Lohitaṃ kirati vikkhipati ito cito ca paggharatīti lohitakaṃ .

Paggharitalohitamakkhitassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Puḷavā vuccanti kimayo , puḷave kiratīti puḷavakaṃ .

Kimiparipuṇṇassa chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ .

Aṭṭhiyeva aṭṭhikaṃ , paṭikūlattā vā kucchitaṃ aṭṭhīti aṭṭhikaṃ .

Aṭṭhisaṅkhalikāyapi ekaṭṭhikassapi etaṃ adhivacanaṃ .

Imāni ca pana uddhumātakādīni nissāya uppannanimittānampi nimittesu paṭiladdhajjhānānampi etāneva nāmāni .

Idha pana uddhumātakanimitte paṭikūlākāragāhikā appanāvasena uppannā saññā uddhumātakasaññā , tassā uddhumātakasaññāya vasena uddhumātakasaññāvasena .

Sesesupi eseva nayo .

Pañcapaññāsa samādhīti ekakādivasena vuttā .

44. Evaṃ ekakādivasena samādhippabhedaṃ dassetvā idāni aññenapi pariyāyena samādhiṃ dassetukāmo apicāti aññaṃ pariyāyārambhaṃ dassetvā pañcavīsatītiādimāha .

Tattha samādhissa samādhiṭṭhāti samādhissa samādhibhāve sabhāvā , yehi sabhāvehi so samādhi hoti , te tasmiṃ atthā nāma .

Pariggahaṭṭhena samādhīti saddhādīhi indriyehi pariggahitattā tasmā pariggahitasabhāvena samādhi .

Tāneva ca indriyāni aññamaññaparivārāni honti , bhāvanāpāripūriyā paripuṇṇāni ca honti .

Tasmā parivāraṭṭhena paripūraṭṭhena samādhi .

Tesaṃyeva samādhivasena ekārammaṇamapekkhitvā ekaggaṭṭhena , nānārammaṇavikkhepābhāvamapekkhitvā avikkhepaṭṭhena , lokuttarasseva mahatā vīriyabalapaggahenaM1.220 pattabbattā lokuttaramaggasseva ca parihānivasena visārābhāvato heṭṭhā gahitapaggahaṭṭhaavisāraṭṭhā idha na gahitāti veditabbā .

Kilesakālussiyassābhāvena anāvilaṭṭhena samādhi .

Avikampattā aniñjanaṭṭhena samādhi .

Vikkhambhanavasena samucchedavasena vā kilesehi vimuttattā ārammaṇe ca adhimuttattā vimuttaṭṭhena samādhi .

EkattupaṭṭhānavasenaV1.201 cittassa ṭhitattāti samādhiyogeneva ekārammaṇe bhusaṃ patiṭṭhānavasena cittassa ārammaṇe niccalabhāvena patiṭṭhitattā .

AṭṭhasuP1.237 yugalesu esati nesati , ādiyati nādiyati , paṭipajjati na paṭipajjatīti imāni tīṇi yugalāni appanāvīthito pubbabhāge upacārassa mudumajjhādhimattatāvasena vuttānīti veditabbāni , jhāyati jhāpetīti idaṃ appanāvīthiyaṃ upacāravasena veditabbaṃ .

Esitattā nesitattā , ādinnattā anādinnattā , paṭipannattā nappaṭipannattā , jhātattā na jhāpitattāti imāni cattāri yugalāni appanāvasena vuttānīti veditabbāni .

Tattha samaṃ esatīti samādhītiādīsu saman ti appanaṃ .

Sā hi paccanīkadhamme sameti nāsetīti samā , paccanīkavisamābhāvato vā samabhūtāti samā .

Taṃ samaṃ esati ajjhāsayavasena gavesati .

Iti saddo kāraṇattho , yasmā samaṃ esati , tasmā samādhīti attho .

Visamaṃ nesatīti taṃ taṃ jhānapaccanīkasaṅkhātaṃ visamaṃ na esati .

Mudubhūto hi pubbabhāgasamādhi ādibhūtattā samaṃ esati , visamaṃ nesati nāma .

Majjhimabhūto thirabhūtattā samaṃ ādiyati , visamaṃ nādiyati nāma .

Adhimattabhūto appanāvīthiyā āsannabhūtattā samaṃ paṭipajjati , visamaṃ nappaṭipajjati nāma .

Samaṃ jhāyatīti bhāvanapuṃsakavacanaṃ , samaṃ hutvā jhāyati , samena vā ākārena jhāyatīti attho .

Appanāvīthiyañhi samādhi paccanīkadhammavigamena santattā , santāya appanāya anukūlabhāvena ca ṭhitattā samenākārena pavattati .

Jhāyatīti ca pajjalatīti attho ‘‘ ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyanti ( dī . ni .1.159) sabbarattiṃ , sabbarattiyo ca telappadīpo jhāyati , telappadīpo cettha jhāyeyyā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.255-256) viya .

Samaṃ jāyatītipi pāṭhoM1.221 , samenākārena uppajjatīti attho .

Jhāyati jhāpetīti yugalattā pana purimapāṭhova sundarataro .

Jhāpetīti ca dahatīti attho .

So hi samādhipaccanīkadhamme dūratarakaraṇena dahati nāma .

Esanānesanādīnaṃ pana appanāya siddhattā ‘‘ esitattā nesitattā ’’ tiādīhi appanāsamādhi vutto .

Samaṃ jhātattāti samaṃ jalitattā .

Samaṃ jātattātipi pāṭho .

Iti imesaṃ aṭṭhannaṃ yugalānaṃ vasena soḷasa , purimā ca navāti ime pañcavīsati samādhissa samādhiṭṭhā .

SamoP1.238 ca hito ca sukho cāti samādhīti idaṃ pana pañcavīsatiyā ākārehi sādhitassa samādhissa atthasādhanatthaṃ vuttaṃ .

Tattha samoti samasaddassa , saṃsaddassa vā attho .

So hi paccanīkakkhobhavisamavirahitattā samo .

Hitoti ādhisaddassa attho , ārammaṇe āhito niccalabhāvakaraṇena patiṭṭhāpitoti adhippāyo .

Ubhayena samo ca āhito cāti samādhītiV1.202 vuttaṃ hoti .

Sukhoti santaṭṭhena sukho .

‘‘ Yāyaṃ , bhante , adukkhamasukhā vedanā , santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā ’’ ti ( ma . ni .2.88) ca ‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti ca vuttattā tena santatthena sukhasaddena upekkhāsahagatasamādhipi gahito hoti .

Aniyāmena hi sabbasamādhayo idha vuccanti .

Tena ca sukhasaddena āhitabhāvassa kāraṇaṃ vuttaṃ hoti .

Yasmā santo , tasmā ekārammaṇe āhitoti adhippāyo veditabboti .

Samādhibhāvanāmayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .