71. Mahākaruṇāñāṇaniddesavaṇṇanā

117. MahākaruṇāñāṇaniddeseV2.13P2.407 bahukehi ākārehīti idāni vuccamānehi ekūnanavutiyā pakārehi .

Passantānan ti ñāṇacakkhunā ca buddhacakkhunā ca olokentānaṃ .

Okkamatīti otarati pavisati .

Ādittoti dukkhalakkhaṇavasena pīḷāyogato santāpanaṭṭhena ādīpito .

‘‘ Yadaniccaṃ , taṃ dukkhan ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) vuttattā sabbasaṅkhatassa ceva dukkhalakkhaṇavasena pīḷitattā dukkhassa ca karuṇāya mūlabhūtattā paṭhamaṃ dukkhalakkhaṇavasena ‘‘ āditto ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .

Rāgādīhi ādittataṃ pana upari vakkhati .

Atha vā ādittoti rāgādīhiyeva āditto .

Upari pana ‘‘ tassa natthañño koci nibbāpetā ’’ ti atthāpekkhanavasena puna vuttanti veditabbaṃM2.15 .

Lokasannivāsoti pañcakkhandhā lujjanapalujjanaṭṭhena loko , taṇhādiṭṭhivasena sannivasanti ettha sattāti sannivāso , lokova sannivāso lokasannivāso .

Dukkhitaṃ khandhasantānaṃ upādāya sattavohārasabbhāvato lokasannivāsayogato sattasamūhopi lokasannivāso .

Sopi ca sahakhandhakoyeva .

Uyyuttoti anekesu kiccesu niccabyāpāratāya katayogo kataussāho , satatakiccesu saussukkoti attho .

Ghaṭṭanayuttoti vā uyyutto .

Payātoti pabbateyyā nadī viya anavaṭṭhitagamanena maraṇāya yātuṃ āraddho .

KummaggappaṭipannotiP2.408 kucchitaṃ micchāmaggaṃ paṭipanno .

Upari pana ‘‘ vipathapakkhando ’’ ti nānāpadehi visesetvā vuttaṃ .

Upanīyatīti jarāvasena maraṇāya upanīyati harīyati .

Jarā hi ‘‘ āyuno saṃhānī ’’ ti ( saṃ . ni .2.2) vuttā .

Addhuvoti na thiro , sadā tatheva na hoti .

Yasmā addhuvo , tasmā upanīyatīti purimassa kāraṇavacanametaṃ .

Etena sakāraṇaṃ jarādukkhaṃ vuttaṃ .

Taṃ jarādukkhaṃ disvā jarāpārijuññarahitāpi viññū pabbajanti .

Atāṇoti tāyituṃ rakkhituṃ samatthena rahito , anārakkhoti vuttaṃ hoti .

Anabhissaroti abhisaritvā abhigantvā byāharaṇena assāsetuṃ samatthena rahito , asahāyoti vā attho .

Yasmā anabhissaro , tasmā atāṇoti purimassa kāraṇavacanametaṃ .

Etena sakāraṇaṃ piyavippayogadukkhaṃ vuttaṃ .

Taṃ piyavippayogadukkhaṃ disvā ñātipārijuññarahitāpi viññū pabbajanti .

Assakoti sakabhaṇḍarahito .

Sabbaṃ pahāya gamanīyan ti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṃ sabbaṃ pahāya lokena gantabbaṃ .

Yasmā sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ , tasmā assakoti purimassa kāraṇavacanametaṃ .

Etena sakāraṇaṃ maraṇadukkhaṃ vuttaṃ .

Taṃ disvā bhogapārijuññarahitāpi viññū pabbajanti .

Aññattha ‘‘ kammassakāV2.14 māṇavasattā ’’ ti ( ma . ni .3.289) vuttaṃ , idha ca raṭṭhapālasutte ca ‘‘ assako loko ’’ ti ( ma . ni .2.305) vuttaṃ , taṃ kathaṃ yujjatīti ce ?

Pahāya gamanīyaṃ sandhāya ‘‘ assako ’’ ti vuttaṃ , kammaṃ pana na pahāya gamanīyaṃ .

Tasmā ‘‘ kammassakā ’’ ti vuttaṃ .

Raṭṭhapālasutteyeva ca evametaṃ vuttaṃ ‘‘ tvaṃ pana yathākammaṃ gamissasī ’’ ti ( ma . ni .2.306).

Ūnoti pāripūrirahito .

Atittoti bhiyyo bhiyyo patthanāyapi na suhitoM2.16 .

Idaṃ ūnabhāvassa kāraṇavacanaṃ .

Taṇhādāsoti taṇhāya vase vattanato taṇhāya dāsabhūto .

Idaṃ atittabhāvassa kāraṇavacanaṃ .

Etena icchārogāpadesenaP2.409 sakāraṇaṃ byādhidukkhaṃ vuttaṃ .

Taṃ byādhidukkhaṃ disvā byādhipārijuññarahitāpi viññū pabbajanti .

Atāyanoti puttādīhipi tāyanassa abhāvato atāyano anārakkho , alabbhaneyyakhemo vā .

Aleṇoti allīyituṃ nissituṃ anaraho allīnānampi ca leṇakiccākārako .

Asaraṇoti nissitānaṃ na bhayasārako na bhayavināsako .

Asaraṇībhūtoti pure uppattiyā attano abhāveneva asaraṇo , uppattisamakālameva asaraṇībhūtoti attho .

Uddhatoti sabbākusalesu uddhaccassa uppajjanato sattasantāne ca akusaluppattibāhullato akusalasamaṅgīloko tena uddhaccena uddhato .

Avūpasantoti avūpasamanalakkhaṇassa uddhaccasseva yogena avūpasanto bhantamigapaṭibhāgo .

‘‘ Upanīyati loko ’’ tiādīsu catūsu ca ‘‘ uddhato loko ’’ ti ca pañcasu ṭhānesu lokoti āgataṃ , sesesu lokasannivāsoti .

Ubhayathāpi lokoyeva .

Sasalloti pīḷājanakatāya antotudanatāya dunnīharaṇīyatāya ca sallāti saṅkhaṃ gatehi rāgādīhi sallehi sahavattanako .

Viddhoti migādayo kadāci parehi viddhā honti , ayaṃ pana loko niccaṃ attanāva viddho .

Puthusallehīti ‘‘ satta sallāni – rāgasallaṃ , dosasallaṃ , mohasallaṃ , mānasallaṃ , diṭṭhisallaṃ , kilesasallaṃ , duccaritasallan ’’ ti ( mahāni .174) vuttehi sattahi sallehi .

Tassāti tassa lokasannivāsassa .

Sallānaṃ uddhatāti tesaṃ sallānaṃ sattasantānato uddharitā puggalo .

Aññatra mayāti maṃ ṭhapetvā .

Yepi bhagavato sāvakā sallāni uddharanti , tesaṃ bhagavato vacaneneva uddharaṇato bhagavāva uddharati nāma .

Avijjandhakārāvaraṇoti avijjā eva sabhāvadassanacchādanena andhaṃ viya karotīti avijjandhakāro , sova sabhāvāvagamananivāraṇena āvaraṇaṃ etassāti avijjandhakārāvaraṇo .

Kilesapañjarapakkhittoti kilesā eva kusalagamanasannirujjhanaṭṭhena pañjaroti kilesapañjaro , avijjāpabhaveP2.410 kilesapañjare pakkhitto pātito .

Ālokaṃ dassetāti paññālokaṃM2.17 dassanasīlo , paññālokassa dassetāti vā attho .

Avijjāgatoti avijjaṃ gato paviṭṭho .

Na kevalaṃ avijjāya āvaraṇamattameva , atha kho gahanagato viya avijjākosassa anto paviṭṭhotiV2.15 purimato viseso .

Aṇḍabhūtotiādayo ca visesāyeva .

Aṇḍabhūtoti aṇḍe bhūto nibbatto .

Yathā hi aṇḍe nibbattā ekacce sattā ‘‘ aṇḍabhūtā ’’ ti vuccanti , evamayaṃ loko avijjaṇḍakose nibbattattā ‘‘ aṇḍabhūto ’’ ti vuccati .

Pariyonaddhoti tena avijjaṇḍakosena samantato onaddho baddho veṭhito .

Tantākulakajātoti tantaṃ viya ākulabhūto .

Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti , idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ , mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti , evameva sattā paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti , na sakkonti paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ .

Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ , ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi .

Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjikaṃ datvā kocchena pahaṭaṃ tattha tattha kulakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ , evamayaṃ loko paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkonto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena kulakajāto hoti gaṇṭhibaddho .

Ye hi keci diṭṭhiyo nissitā , sabbe te paccayaṃ ujuṃ kātuṃ na sakkontiyeva .

Kulāgaṇṭhikajātoti kulāgaṇṭhikaṃ viya bhūto .

Kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjikasuttaṃ .

‘‘ Kulā nāma sakuṇikā , tassā kulāvako ’’ tipi eke .

Yathā tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ , mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ .

Muñjapabbajabhūtoti muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūto muñjatiṇapabbajatiṇasadiso jāto .

Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ ‘‘ idaṃ aggaṃ idaṃ mūlan ’’ ti aggena vā aggaṃ , mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ , tampi paccattapurisakāreP2.411 ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃM2.18 kātuṃ , ṭhapetvā pana dve bodhisatte añño satto attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samattho nāma natthi .

Evamayaṃ loko paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkonto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena gaṇṭhijāto hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati .

Tattha apāyoti nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyo .

Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa āyassa abhāvato ‘‘ apāyo ’’ ti vuccanti .

Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati .

Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto .

Itaro pana –

‘‘ KhandhānañcaV2.16 paṭipāṭi , dhātuāyatanāna ca ;

Abbocchinnaṃ vattamānā , saṃsāroti pavuccati ’’.

Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati .

Atha kho cutito paṭisandhiṃ , paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhamāno tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantagoṇo viya ca paribbhamatiyeva .

Avijjāvisadosasallittoti avijjāyeva akusaluppādanena kusalajīvitanāsanato visanti avijjāvisaṃ , tadeva santānadūsanato avijjāvisadoso , tena anusayapariyuṭṭhānaduccaritabhūtena bhusaṃ litto makkhitoti avijjāvisadosasallitto .

Kilesakalalībhūtoti avijjādimūlakā kilesā eva osīdanaṭṭhena kalalaṃ kaddamoti kilesakalalaṃ , tadassa atthīti kilesakalalī , evaṃbhūto .

Rāgadosamohajaṭājaṭitoti lobhapaṭighāvijjāsaṅkhātā rāgadosamohā eva rūpādīsu ārammaṇesu heṭṭhupariyavasena punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhena veḷugumbādīnaṃ sākhājālasaṅkhātā jaṭā viyāti jaṭā , tāya rāgadosamohajaṭāya jaṭito .

Yathā nāma veḷujaṭādīhi veḷuādayo , evaṃ tāya jaṭāya ayaṃ loko jaṭito vinaddho saṃsibbitoti attho .

Jaṭaṃ vijaṭetāti imaṃ evaṃ tedhātukaṃP2.412 lokaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ jaṭaṃ vijaṭetā saṃchinditā sampadālayitā .

Taṇhāsaṅghāṭapaṭimukkoti taṇhā eva abbocchinnaṃ pavattito saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭoti taṇhāsaṅghāṭo , tasmiṃ taṇhāsaṅghāṭe paṭimukko anupaviṭṭho antogatoti taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko .

Taṇhājālena otthaṭotiM2.19 taṇhā eva pubbe vuttanayena saṃsibbanaṭṭhena jālanti taṇhājālaṃ , tena taṇhājālena otthaṭo samantato chādito paliveṭhito .

Taṇhāsotena vuyhatīti taṇhā eva saṃsāre ākaḍḍhanaṭṭhena sototi taṇhāsoto , tena taṇhāsotena vuyhati ākaḍḍhīyati .

Taṇhāsaññojanena saññuttoti taṇhā eva lokaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojanato bandhanato saṃyojananti taṇhāsaṃyojanaṃ , tena taṇhāsaṃyojanena saññutto baddho .

Taṇhānusayena anusaṭoti taṇhā eva anusayanaṭṭhena anusayoti taṇhānusayo , tena taṇhānusayena anusaṭo anugato thāmagato .

Taṇhāsantāpena santappatīti taṇhā eva pavattikāle phalakāle ca lokaṃ santāpetīti santāpo , tena taṇhāsantāpena santappati santāpīyati .

Taṇhāpariḷāhena pariḍayhatīti taṇhā eva balavabhūtā pavattikāle phalakāle ca samantato dahanaṭṭhena mahāpariḷāhoti taṇhāpariḷāho , tena taṇhāpariḷāhena pariḍayhati samantato ḍahīyati .

Diṭṭhisaṅghāṭā dayo imināva nayena yojetabbā .

AnugatotiV2.17 anupaviṭṭho .

Anusaṭoti anudhāvito .

Abhibhūtoti pīḷito .

Abbhāhatoti abhiāhato abhimukhaṃ bhusaṃ pahato .

Dukkhe patiṭṭhitoti dukkhe khandhapañcake sukhavipallāsena patiṭṭhito abhiniviṭṭho .

Taṇhāya uḍḍitoti taṇhāya ullaṅghito .

Cakkhu hi taṇhārajjunā āvunitvā rūpanāgadante uḍḍitaṃ , sotādīni taṇhārajjunā āvunitvā saddādināgadantesu uḍḍitāni .

Taṃsamaṅgīlokopi uḍḍitoyeva nāma .

Jarāpākāraparikkhittoti anatikkamanīyaṭṭhena pākārabhūtāya jarāya parivārito .

Maccupāsena parikkhittoti dummocanīyaṭṭhena pāsabhūtena maraṇena baddho .

Mahābandhanabaddhoti daḷhattā ducchedattā ca mahantehi bandhanehi baddho .

Rāgabandhanenāti rāgo eva bandhati saṃsārato calituṃ na detīti rāgabandhanaṃ .

Tena rāgabandhanena .

Sesesupi eseva nayo .

Kilesabandhanenāti vuttāvasesenaP2.413 kilesabandhanena .

Duccaritabandhanenāti tividhena .

Sucaritaṃ pana bandhanamokkhassa hetubhūtaṃ bandhanamokkhabhūtañca atthi .

Tasmā taṃ na gahetabbaṃ .

BandhanaṃM2.20 mocetāti tassa bandhanaṃ mocetā .

Bandhanā mocetātipi pāṭho , bandhanato taṃ mocetāti attho .

Mahāsambādhappaṭipannoti kusalasañcārapīḷanena mahāsambādhasaṅkhātaṃ rāgadosamohamānadiṭṭhikilesaduccaritagahanaṃ paṭipanno .

Okāsaṃ dassetāti lokiyalokuttarasamādhipaññāokāsaṃ dassetā .

Mahāpalibodhena palibuddhoti mahānivāraṇena nivuto .

Mahālepena vā litto .

Palibodhoti ca rāgādisattavidho eva .

‘‘ Taṇhādiṭṭhipalibodho ’’ ti eke .

Palibodhaṃ chetāti taṃ palibodhaṃ chinditā .

Mahāpapāteti pañcagatipapāte , jātijarāmaraṇapapāte vā .

Taṃ sabbampi duruttaraṇaṭṭhena papāto .

Papātā uddhatāti tamhā papātato uddharitā .

Mahākantārappaṭipannoti jātijarābyādhimaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṃ paṭipanno .

Sabbampi taṃ duratikkamanaṭṭhena kantāro , taṃ kantāraṃ tāretā .

Kantārā tāretāti vā pāṭho .

Mahāsaṃsārappaṭipannoti abbocchinnaṃ khandhasantānaṃ paṭipanno .

Saṃsārā mocetāti saṃsārato mocetā .

Saṃsāraṃ mocetāti vā pāṭho .

Mahāviduggeti saṃsāravidugge .

Saṃsāroyeva hi duggamanaṭṭhena viduggo .

Samparivattatīti bhusaṃ nivattitvā carati .

Mahāpalipeti mahante kāmakaddame .

Kāmo hi osīdanaṭṭhena palipo .

Palipannoti laggo .

Mahāpalipapalipannotipi pāṭho .

Abbhāhatoti sabbopaddavehi abbhāhato .

Rāgaggināti rāgādayoyeva anudahanaṭṭhena aggi , tena rāgagginā .

Sesesupi eseva nayo .

Unnītakoti uggahetvā nīto , jātiyā uggahetvā jarādiupaddavāya nītoti attho .

Ka-kāro panettha anukampāya daṭṭhabbo .

Haññati niccamatāṇotiV2.18 parittāyakena rahito satataṃ pīḷīyati .

Pattadaṇḍoti rājādīhi laddhaāṇo .

Takkaroti coro .

VajjabandhanabaddhotiP2.414 rāgādivajjabandhanehi baddho .

Āghātanapaccupaṭṭhitoti maraṇadhammagaṇṭhikaṭṭhānaṃ upecca ṭhito .

Koci bandhanā mocetā .

Koci bandhanaṃ mocetātipi pāṭho .

Anāthoti natthi etassa nātho issaro , sayaṃ vā na nātho na issaroti anātho , asaraṇoti vā attho .

Paramakāpaññappattoti jarādipaṭibāhane appahutāya atīva kapaṇabhāvaṃ patto .

Tāyetāti rakkhitā .

Tāyitāti vā pāṭho sundaroM2.21 .

Dukkhābhitunnoti jātidukkhādīhi anekehi dukkhehi abhitunno atibyādhito atikampito ca .

Cirarattaṃ pīḷitoti dukkheheva dīghamaddhānaṃ pīḷito ghaṭṭito .

Gadhitoti gedhena giddho , abhijjhākāyaganthena vā ganthito .

Niccaṃ pipāsitoti pātuṃ bhuñjituṃ icchā pipāsā , sā taṇhā eva , taṇhāpipāsāya nirantaraṃ pipāsito .

Andhoti dassanaṭṭhena cakkhūti saṅkhaṃ gatāya paññāya abhāvato kāṇo .

Paññā hi dhammasabhāvaṃ passati .

Acakkhukoti taṃ pana andhattaṃ na pacchā sambhūtaṃ , pakatiyā eva avijjamānacakkhukoti tameva andhattaṃ viseseti .

Hatanettoti nayanaṭṭhena nettanti saṅkhaṃ gatāya paññāya abhāvatoyeva vinaṭṭhanettako .

Samavisamaṃ dassentaṃ attabhāvaṃ netīti nettanti hi vuttaṃ .

Paññāya sugatiñca agatiñca nayati .

Hatanettattāyevassa netuabhāvaṃ dassento apariṇāyakoti āha , avijjamānanettakoti attho .

Aññopissa netā na vijjatīti vuttaṃ hoti .

Vipathapakkhandoti viparīto , visamo vā patho vipatho , taṃ vipathaṃ pakkhando paviṭṭho paṭipannoti vipathapakkhando , micchāpathasaṅkhātaṃ micchādiṭṭhiṃ paṭipannoti attho .

Añjasāparaddhoti añjase ujumaggasmiṃ majjhimapaṭipadāya aparaddho viraddho .

Ariyapathaṃ ānetāti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ upanetā paṭipādayitā .

Mahoghapakkhandoti yassa saṃvijjanti , taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā , pakatioghato mahantā oghāti mahoghā .

Te kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjoghoti catuppabhedā .

Te mahoghe pakkhando paviṭṭhoti mahoghapakkhando , saṃsārasaṅkhātaṃ mahoghaṃ vā pakkhandoti .

118. IdāniP2.415 ekuttarikanayo .

Tattha dvīhi diṭṭhigatehīti sassatucchedadiṭṭhīhi .

Tattha diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘ gūthagataṃ muttagatan ’’ tiādīni ( a . ni .9.11) viya .

Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattamevetanti diṭṭhigataṃ , diṭṭhīsu gataṃ idaṃ dassanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattātipi diṭṭhigataṃ .

Dvāsaṭṭhitesaṭṭhidiṭṭhiyopi hi sassatadiṭṭhi ucchedadiṭṭhīti dveva diṭṭhiyo honti .

Tasmā saṅkhepena sabbā diṭṭhiyo anto karonto ‘‘ dvīhi diṭṭhigatehī ’’ ti vuttaṃV2.19 .

Pariyuṭṭhitoti pariyuṭṭhānaṃ patto samudācāraṃ patto , uppajjituṃ appadānena kusalacārassa gahaṇaṃM2.22 pattoti attho .

Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘‘ dvīhi , bhikkhave , diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke , atidhāvanti eke , cakkhumanto ca passantī ’’ tiādi ( itivu .49).

Tīhi duccaritehīti tividhakāyaduccaritena catubbidhavacīduccaritena tividhamanoduccaritena .

Vippaṭipannoti virūpaṃ paṭipanno , micchāpaṭipannoti attho .

Yogehi yuttoti vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā , ītiatthena vā yogā , tehi yogehi yutto samappito .

Catuyogayojitoti kāmayogo , bhavayogo , diṭṭhiyogo , avijjāyogoti imehi catūhi yogehi sakaṭasmiṃ yogo viya vaṭṭasmiṃ yojito .

Pañcakāmaguṇiko rāgo kāmayogo .

Rūpārūpabhavesu chandarāgo , jhānanikanti ca , sassatadiṭṭhisahajāto rāgo bhavavasena patthanā bhavayogo .

Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhiyogo .

Aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ avijjāyogo .

Te eva cattāro balavabhūtā oghā , dubbalabhūtā yogā .

Catūhi ganthehīti yassa saṃvijjanti , taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā .

Te abhijjhā kāyagantho , byāpādo kāyagantho , sīlabbataparāmāso kāyagantho , idaṃsaccābhiniveso kāyaganthoti catuppabhedā .

Abhijjhāyanti etāya , sayaṃ vā abhijjhāyati , abhijjhāyanamattameva vā esāti abhijjhā , lobhoyeva .

Nāmakāyaṃ gantheti cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ghaṭetīti kāyagantho .

Byāpajjati tena cittaṃ pūtibhāvaṃ gacchati , byāpādayati vā vinayācārarūpasampattihitasukhādīnīti byāpādo .

Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlavatena suddhīti parāmasanaṃ sīlabbataparāmāso .

Sabbaññubhāsitampi paṭikkhipitvā ‘‘ sassato lokoP2.416 , idameva saccaṃ moghamaññan ’’ tiādinā ākārena abhinivisatīti idaṃsaccābhiniveso .

Tehi catūhi ganthehi ganthito , baddhoti attho .

Catūhi upādānehīti bhusaṃ ādiyanti daḷhaggāhaṃ gaṇhantīti upādānā .

Te kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānanti catuppabhedā .

Vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ , kāmo ca so upādānañcātipiM2.23 kāmupādānaṃ .

Diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ , diṭṭhiṃ upādiyatītipi diṭṭhupādānaṃ .

‘‘ Sassato attā ca loko cā ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.147) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati .

Sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ , sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ .

GosīlagovatādīniV2.20 hi evaṃ visuddhīti abhinivesato sayameva upādānāni .

Vadanti etenāti vādo , upādiyanti etenāti upādānaṃ .

Kiṃ vadanti , upādiyanti vā ?

Attānaṃ .

Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ , attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ .

Ṭhapetvā imā dve diṭṭhiyo sabbāpi diṭṭhī diṭṭhupādānaṃ .

Tehi catūhi upādānehi .

Upādīyatīti bhusaṃ gaṇhīyati .

Upādiyatīti vā pāṭho , loko upādānehi taṃ taṃ ārammaṇaṃ bhusaṃ gaṇhātīti attho .

Pañcagatisamāruḷhoti sukatadukkaṭakāraṇehi gammati upasaṅkamīyatīti gati , sahokāsakā khandhā .

Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devāti imā pañca gatiyo vokkamanabhāvena bhusaṃ āruḷho .

Pañcahi kāmaguṇehīti rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbasaṅkhātehi pañcahi vatthukāmakoṭṭhāsehi .

Rajjatīti ayonisomanasikāraṃ paṭicca rāguppādanena tehi rañjīyati , sāratto karīyatīti attho .

Pañcahi nīvaraṇehīti cittaṃ nīvaranti pariyonandhantīti nīvaraṇā .

Kāmacchandabyāpādathinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchāsaṅkhātehi pañcahi nīvaraṇehi .

Otthaṭoti uparito pihito .

Chahi vivādamūlehīti chahi vivādassa mūlehi .

Yathāha –

‘‘ Chayimāni , bhikkhave , vivādamūlāni .

Katamāni cha ?

Idha , bhikkhave , bhikkhu kodhano hoti upanāhī .

Yo so , bhikkhave , bhikkhu kodhanoP2.417 hoti upanāhī .

So sattharipi agāravo viharati appatisso , dhammepi , saṅghepi , sikkhāyapi na paripūrakārī .

Yo so , bhikkhave , bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso , dhammepi , saṅghepi , sikkhāyapi na paripūrakārī , so saṅghe vivādaṃ janeti .

Yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya bahuno janassa anatthāyaM2.24 ahitāya dukkhāya devamanussānaṃ .

Evarūpaṃ ce tumhe , bhikkhave , vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha , tatra tumhe , bhikkhave , tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha .

Evarūpaṃ ce tumhe , bhikkhave , vivādamūlaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha .

Tatra tumhe , bhikkhave , tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavāya paṭipajjeyyātha .

Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṃ hoti .

Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṃ anavassavo hoti .

‘‘ PunaV2.21 caparaṃ , bhikkhave , bhikkhu makkhī hoti paḷāsī .

Issukī hoti maccharī .

Saṭho hoti māyāvī .

Pāpiccho hoti micchādiṭṭhi .

Sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī .

Yo so , bhikkhave , bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī , so sattharipi … pe … āyatiṃ anavassavo hotī ’’ ti ( pari .272; a . ni .6.36).

Tattha kodhanoti kujjhanalakkhaṇena kodhena samannāgato .

Upanāhīti veraappaṭinissajjanalakkhaṇena upanāhena samannāgato .

Ahitāya dukkhāya devamanussānan ti dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo kathaṃ devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattatīti ?

Kosambakakkhandhake ( mahāva .451 ādayo ) viya dvīsu bhikkhūsu vivādaṃ āpannesu tasmiṃ vihāre tesaṃ antevāsikā vivadanti , tesaṃ ovādaṃ gaṇhanto bhikkhunisaṅgho vivadati , tato tesaṃ upaṭṭhākāpi vivadanti .

Atha manussānaṃ ārakkhadevatā dve koṭṭhāsā honti .

Dhammavādīnaṃ ārakkhadevatā dhammavādiniyo honti adhammavādīnaṃ adhammavādiniyo .

Tato ārakkhadevatānaṃ mittā bhummaṭṭhadevatā bhijjanti .

Evaṃ paramparāya yāva brahmalokā ṭhapetvā ariyasāvake sabbe devamanussā dve koṭṭhāsā honti .

Dhammavādīhi pana adhammavādinovaP2.418 bahutarā honti .

Tato yaṃ bahukehi gahitaṃ , sabbaṃ taṃ saccanti dhammaṃ vissajjetvā bahutarāva adhammaṃ gaṇhanti .

Te adhammaṃ purakkhatvā viharantā apāyesu nibbattanti .

Evaṃ dvinnaṃ bhikkhūnaṃ vivādo devamanussānaṃ ahitāya dukkhāya hoti .

Ajjhattaṃ vātiM2.25 tumhākaṃ abbhantaraparisāya vā .

Bahiddhā vāti paresaṃ parisāya vā .

Makkhīti paresaṃ guṇamakkhaṇalakkhaṇena makkhena samannāgato .

Paḷāsīti yugaggāhalakkhaṇena paḷāsena samannāgato .

Issukīti paresaṃ sakkārādiissāyanalakkhaṇāya issāya samannāgato .

Maccharīti āvāsamacchariyādīhi pañcahi macchariyehi samannāgato .

Saṭhoti kerāṭiko .

Māyāvīti katapāpapaṭicchādako .

Pāpicchoti asantasambhāvanicchako dussīlo .

Micchādiṭṭhīti natthikavādī ahetukavādī akiriyavādī .

Sandiṭṭhiparāmāsīti sayaṃ diṭṭhimeva parāmasati .

Ādhānaggāhīti daḷhaggāhī .

Duppaṭinissaggīti na sakkā hoti gahitaṃ vissajjāpetuṃ .

Khuddakavatthuvibhaṅge pana ‘‘ tattha katamāni cha vivādamūlāni ?

Kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsitā , imāni cha vivādamūlānī ’’ ti ( vibha .944) padhānavasena ekekoyeva dhammo vutto .

Chahi taṇhākāyehīti ‘‘ rūpataṇhā , saddataṇhā , gandhataṇhā , rasataṇhā , phoṭṭhabbataṇhā , dhammataṇhā ’’ ti ( vibha .944) vuttāhi chahi taṇhāhi .

Tattha yasmā ekekāyeva taṇhā anekavisayattāV2.22 ekekasmimpi visaye punappunaṃ uppattito anekā honti , tasmā samūhaṭṭhena kāyasaddena yojetvā taṇhākāyāti vuttaṃ .

Taṇhākāyāti vuttepi taṇhā eva .

Rajjatīti sayaṃ ārammaṇe rajjati , sāratto hoti .

Chahi diṭṭhigatehīti sabbāsavasutte vuttehi .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Tassa evaṃ ayoniso manasikaroto channaṃ diṭṭhīnaṃ aññatarā diṭṭhi uppajjati .

‘ Atthi me attā ’ ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati ,‘ natthi me attā ’ ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati ,‘ attanāva attānaṃ sañjānāmī ’ ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati ,‘ attanāva anattānaṃ sañjānāmī ’ ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati ,‘ anattanāva attānaṃ sañjānāmī ’ ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati .

Atha vā panassa evaṃ diṭṭhi hoti ‘ yo me ayaṃ attāP2.419 vado vedeyyoM2.26 tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti , so ca kho pana me ayaṃ attā nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṃ tatheva ṭhassatī ’’’ ti ( ma . ni .1.19).

Tattha atthi me attāti sassatadiṭṭhi sabbakālesu attano atthitaṃ gaṇhāti .

Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca ,‘‘ idaṃ saccan ’’ ti suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṃ hoti .

Natthi me attāti ucchedadiṭṭhi sato sattassa tattha tattha vibhavaggahaṇato .

Atha vā purimāpi tīsu kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi , paccuppannameva atthīti gaṇhantī ucchedadiṭṭhi , pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato ‘‘ bhassantā āhutiyo ’’ ti gahitadiṭṭhigatikānaṃ viya ucchedadiṭṭhi .

Atīte eva natthīti gaṇhantī adhiccasamuppannakassa viya sassatadiṭṭhi .

Attanāva attānaṃ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānato iminā attanā imaṃ attānaṃ sañjānāmīti hoti .

Attanāva anattānan ti saññākkhandhaṃyeva attāti gahetvā , itare cattāropi anattāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṃ hoti .

Anattanāva attānan ti saññākkhandhaṃ anattāti gahetvā , itare cattāropi attāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṃ hoti .

Sabbāpi sassatucchedadiṭṭhiyova .

Vado vedeyyotiādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākārā .

Tattha vadatīti vado , vacīkammassa kārakoti vuttaṃ hoti .

Vedayatīti vedeyyo , jānāti anubhavati cāti vuttaṃ hoti .

Kiṃ vedetīti ?

Tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedetiV2.23 .

Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭhitinivāsanikāyesu ārammaṇesu vā .

Niccoti uppādavayarahito .

Dhuvoti thiro sārabhūto .

Sassatoti sabbakāliko .

Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhāvaṃ avijahanadhammo , kakaṇṭako viya nānappakārataṃ nāpajjati .

Sassatisaman ti candasūriyasamuddamahāpathavīpabbatā lokavohārena sassatiyoti vuccanti .

Sassatīhi samaṃ sassatisamaṃ .

Yāva sassatiyo tiṭṭhanti , tāva tatheva ṭhassatīti gaṇhato evaṃ diṭṭhi hoti .

KhuddakavatthuvibhaṅgeP2.420M2.27 pana ‘‘ tatra tatra dīgharattaṃ kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti , na so jāto nāhosi , na so jāto na bhavissati , nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammoti vā panassa saccato thetato diṭṭhi uppajjatī ’’ ti ( vibha .948) cha diṭṭhī evaṃ visesetvā vuttā .

Tattha na so jāto nāhosīti so attā ajātidhammato na jāto nāma , sadā vijjamānoyevāti attho .

Teneva atīte nāhosi , anāgate na bhavissati .

Yo hi jāto , so ahosi .

Yo ca jāyissati , so bhavissatīti vuccati .

Atha vā na so jāto nāhosīti so sadā vijjamānattā atītepi na jātu na ahosi , anāgatepi na jātu na bhavissati .

Anusayā vuttatthā .

Sattahi saññojanehīti sattakanipāte vuttehi .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Sattimāni , bhikkhave , saṃyojanāni .

Katamāni satta ?

Anunayasaṃyojanaṃ , paṭighasaṃyojanaṃ , diṭṭhisaṃyojanaṃ , vicikicchāsaṃyojanaṃ , mānasaṃyojanaṃ , bhavarāgasaṃyojanaṃ , avijjāsaṃyojanaṃ .

Imāni kho , bhikkhave , satta saṃyojanānī ’’ ti ( a . ni .7.8).

Tattha anunayasaṃyojanan ti kāmarāgasaṃyojanaṃ .

Sabbānevetāni bandhanaṭṭhena saṃyojanāni .

Sattahi mānehīti khuddakavatthuvibhaṅge vuttehi .

Vuttañhi tattha –

‘‘ MānoV2.24 , atimāno , mānātimāno , omāno , adhimāno , asmimāno , micchāmāno ’’ ti ( vibha .950).

Tattha mānoti seyyādivasena puggalaṃ anāmasitvā jātiādīsu vatthuvaseneva unnati .

Atimānoti jātiādīhi ‘‘ mayā sadiso natthī ’’ ti atikkamitvā unnati .

Mānātimānoti ‘‘ ayaṃ pubbe mayā sadiso , idāni ahaṃ seṭṭho , ayaṃ hīnataro ’’ ti uppannamāno .

Omānoti jātiādīhi attānaṃ heṭṭhā katvā pavattamāno , hīnohamasmīti mānoyeva .

Adhimānoti anadhigateyeva catusaccadhamme adhigatoti māno .

Ayaṃ pana adhimāno parisuddhasīlassa kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃM2.28 āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassaP2.421 puthujjanassa uppajjati , na aññesaṃ .

Asmimānoti rūpādīsu khandhesu asmīti māno ,‘‘ ahaṃ rūpan ’’ tiādivasena uppannamānoti vuttaṃ hoti .

Micchāmānoti pāpakena kammāyatanādinā uppannamāno .

Lokadhammā vuttatthā .

Samparivattatīti lokadhammehi hetubhūtehi lābhādīsu catūsu anurodhavasena , alābhādīsu catūsu paṭivirodhavasena bhusaṃ nivattati , pakatibhāvaṃ jahātīti attho .

Micchattā pi vuttatthā .

Niyyātoti gato pakkhando , abhibhūtoti attho .

Aṭṭhahi purisadosehīti aṭṭhakanipāte upamāhi saha , khuddakavatthuvibhaṅge upamaṃ vinā vuttehi .

Vuttañhi tattha –

‘‘ Katame aṭṭha purisadosā ?

Idha bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘ na sarāmi na sarāmī ’ ti assatiyāva nibbeṭheti .

Ayaṃ paṭhamo purisadoso .

‘‘ Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paṭippharati ‘ kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena , tvampi nāma maṃ bhaṇitabbaṃ maññasī ’ ti ?

Ayaṃ dutiyo purisadoso .

‘‘ PunaV2.25 caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno codakaṃyeva paccāropeti ‘ tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno , tvaṃ tāva paṭhamaṃ paṭikarohī ’ ti .

Ayaṃ tatiyo purisadoso .

‘‘ Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno aññenaññaṃ paṭicarati , bahiddhā kathaṃ apanāmeti , kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti .

Ayaṃ catuttho purisadoso .

‘‘ Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṃ bhaṇati .

Ayaṃ pañcamo purisadoso .

‘‘ PunaM2.29 caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno anādiyitvā saṅghaṃ anādiyitvā codakaṃ sāpattikova yena kāmaṃ pakkamati .

Ayaṃ chaṭṭho purisadoso .

‘‘ Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno ‘ nevāhaṃ āpannomhi , na panāhaṃ anāpannomhī ’ ti so tuṇhībhūto saṅghaṃ viheseti .

Ayaṃ sattamo purisadoso .

‘‘ Puna caparaṃ bhikkhū bhikkhuṃ āpattiyā codenti .

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codiyamāno evamāha –

‘ kiṃ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṃ mayi byāvaṭā ?

IdānāhaṃP2.422 sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī ’ ti .

So sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha ‘ idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā ’ ti .

Ayaṃ aṭṭhamo purisadoso .

Ime aṭṭha purisadosā ’’ ti ( vibha .957; a . ni .8.14).

Tattha purisadosāti purisānaṃ dosā , te pana purisasantānaṃ dūsentīti dosā .

Na sarāmi na sarāmīti ‘‘ mayā etassa kammassa kataṭṭhānaṃ nassarāmi na sallakkhemī ’’ ti evaṃ assatibhāvena nibbeṭheti moceti .

Codakaṃyeva paṭippharatīti paṭiviruddho hutvā pharati , paṭiāṇibhāvenaV2.26 tiṭṭhati .

Kiṃ nu kho tuyhan ti tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena nāma kiṃ , yo tvaṃ neva vatthuṃ , na āpattiṃ , na codanaṃ jānāsīti dīpeti .

Tvampi nāma evaṃ kiñci ajānanto bhaṇitabbaṃ maññasīti ajjhottharati .

Paccāropetīti ‘‘ tvampi khosī ’’ tiādīni vadanto patiāropeti .

Paṭikarohīti desanāgāminiṃ desehi , vuṭṭhānagāminito vuṭṭhāhi , tato suddhante patiṭṭhito aññaṃ codessasīti dīpeti .

Aññenaññaṃ paṭicaratīti aññena kāraṇena , vacanena vā aññaṃ kāraṇaṃ , vacanaṃ vā paṭicchādeti .

‘‘ Āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutto ‘‘ ko āpanno , kiṃ āpanno , kismiṃ āpanno , kathaṃ āpanno , kaṃ bhaṇatha , kiṃ bhaṇathā ’’ ti bhaṇati .

‘‘ Evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭhan ’’ ti vutteM2.30 ‘‘ na suṇāmī ’’ ti sotaṃ upaneti .

Bahiddhā kathaṃ apanāmetīti ‘‘ itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī ’’ ti puṭṭho ‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāmā ’’ ti vutte tato rājagahaṃ gatomhīti .

‘‘ Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagehaṃ vā , āpattiṃ āpannosī ’’ ti .

‘‘ Tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhan ’’ tiādīni vadanto kathaṃ bahiddhā vikkhipati .

Kopan ti kupitabhāvaṃ , dosan ti duṭṭhabhāvaṃ .

Ubhayampetaṃ kodhasseva nāmaṃ .

Appaccayan ti asantuṭṭhākāraṃ , domanassassetaṃ nāmaṃ .

Pātukarotīti dasseti pakāseti .

Bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatīti bāhaṃ vikkhipitvā vikkhipitvā alajjivacanaṃ vadati .

Anādiyitvāti cittīkārena aggahetvā avajānitvā , anādaro hutvāti attho .

VihesetītiP2.423 viheṭheti bādhati .

Atibāḷhan ti atidaḷhaṃ atippamāṇaṃ .

Mayi byāvaṭāti mayi byāpāraṃ āpannā .

Hīnāyāvattitvāti hīnassa gihibhāvassa atthāya āvattitvā , gihī hutvāti attho .

Attamanā hothāti tuṭṭhacittā hotha ,‘‘ mayā labhitabbaṃ labhatha , mayā vasitabbaṭṭhāne vasatha , phāsuvihāro vo mayā kato ’’ ti adhippāyena vadati .

Dussatīti duṭṭho hoti .

Navahi āghātavatthūhīti sattesu uppattivaseneva kathitāni .

Yathāha –

‘‘ Navayimāni , bhikkhave , āghātavatthūni .

Katamāni nava ?

‘ Anatthaṃ me acarī ’ ti āghātaṃ bandhati ,‘ anatthaṃ me caratī ’ ti āghātaṃ bandhati ,‘ anatthaṃ me carissatī ’ ti āghātaṃ bandhati ,‘ piyassa me manāpassa anatthaṃ acari , anatthaṃ carati , anatthaṃ carissatī ’ ti āghātaṃ bandhati ,‘ appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari , atthaṃ carati , atthaṃ carissatī ’ ti āghātaṃ bandhati .

Imāni kho , bhikkhave , nava āghātavatthūnī ’’ ti ( a . ni .9.29).

TatthaV2.27 āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni .

Āghātan ti cettha kopo , soyeva uparūpari kopassa vatthuttā āghātavatthu .

Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati karoti uppādeti .

‘‘ Atthaṃ me nācari , na carati , na carissati .

Piyassa me manāpassa atthaṃ nācari , na carati , na carissati .

Appiyassa me amanāpassa anatthaṃ nācari , na carati , naM2.31 carissatī ’’ ti ( mahāni .85; vibha .960; dha . sa .1066) niddese vuttāni aparānipi nava āghātavatthūni imeheva navahi saṅgahitāni .

Āghātitoti ghaṭṭito .

Navavidhamānehīti katame navavidhamānā ?

Seyyassa seyyohamasmīti māno , seyyassa sadisohamasmīti māno , seyyassa hīnohamasmīti māno .

Sadisassa seyyohamasmīti māno , sadisassa sadisohamasmīti māno , sadisassa hīnohamasmīti māno .

Hīnassa seyyohamasmīti māno , hīnassa sadisohamasmīti māno , hīnassa hīnohamasmīti māno .

Ime navavidhamānā ( vibha .962).

Ettha pana seyyassa seyyohamasmīti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati .

Rājā hi ‘‘ raṭṭhena vā dhanena vā vāhanehi vā ko mayā sadiso atthī ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti , pabbajitopi ‘‘ sīladhutaṅgādīhi ko mayā sadiso atthī ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti .

Seyyassa sadisohamasmīti māno pi etesaṃyeva uppajjati .

Rājā hi ‘‘ raṭṭhenaP2.424 vā dhanena vā vāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇan ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti , pabbajitopi ‘‘ sīladhutaṅgādīhi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇan ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti .

Seyyassa hīnohamasmīti māno pi etesaṃyeva uppajjati .

Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanaṃ vā vāhanādīni vā nātisampannāni honti , so ‘‘ mayhaṃ rājāti vohārasukhamattakameva , kiṃ rājā nāma ahan ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti , pabbajitopi appalābhasakkāro ‘‘ ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattameva , kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ , kiṃ bahussuto nāmāhaṃ , kiṃ mahāthero nāmāhaṃ , yassa me lābhasakkāro natthī ’’ ti etaṃ mānaṃ karoti .

SadisassaV2.28 seyyohamasmīti mānā dayo amaccādīnaṃ uppajjanti .

Amacco vā hi raṭṭhiyo vā ‘‘ bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthī ’’ ti vā ,‘‘ mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇan ’’ ti vā ,‘‘ amaccoti nāmameva mayhaṃ , ghāsacchādanamattampi me natthi , kiṃ amacco nāmāhan ’’ ti vā etaṃ mānaṃ karoti .

HīnassaM2.32 seyyohamasmīti mānā dayo dāsādīnaṃ uppajjanti .

Dāso hi ‘‘ mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi , aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā nāma jātā , ahaṃ pana paveṇiāgatattā seyyo ’’ ti vā ,‘‘ paveṇiāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇan ’’ ti vā ,‘‘ kucchivasenāhaṃ dāsabyaṃ upagato , mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi , kiṃ dāso nāma ahan ’’ ti vā etaṃ mānaṃ karoti .

Yathā ca dāso , evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi etaṃ mānaṃ karontiyeva .

Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti uppannamānova yāthāvamāno , itare dve ayāthāvamānā .

Tathā sadisassa sadisohamasmīti hīnassa hīnohamasmīti uppannamānova yāthāvamāno , itare dve ayāthāvamānā .

Tattha yāthāvamānā arahattamaggavajjhā , ayāthāvamānā sotāpattimaggavajjhāti .

Taṇhāmūlakā vuttāyeva .

Rajjatīti na kevalaṃ rāgeneva rajjati , atha kho taṇhāmūlakānaṃ pariyesanādīnampi sambhavato taṇhāmūlakehi sabbehi akusaladhammehi rajjati , yujjati bajjhatīti adhippāyo .

DasahiP2.425 kilesavatthūhīti katamāni dasa kilesavatthūni ?

Lobho , doso , moho , māno , diṭṭhi , vicikicchā , thinaṃ , uddhaccaṃ , ahirikaṃ , anottappanti imāni dasa kilesavatthūni ( vibha .966).

Tattha kilesā eva kilesavatthūni , vasanti vā ettha akhīṇāsavā sattā lobhādīsu patiṭṭhitattāti vatthūni , kilesā ca te tappatiṭṭhānaṃ sattānaṃ vatthūni cāti kilesavatthūni .

Yasmā cettha anantarapaccayādibhāvena uppajjamānāpi kilesā vasanti eva nāma , tasmā kilesānaṃ vatthūnītipi kilesavatthūni .

Lubbhanti tena , sayaṃ vā lubbhati , lubbhanamattameva vā tanti lobho .

Dussanti tena , sayaṃ vā dussati , dussanamattameva vā tanti doso .

Muyhanti tena , sayaṃ vā muyhati , muyhanamattameva vā tanti moho .

Maññatīti māno .

Diṭṭhi ādayo vuttatthāvaV2.29 .

Na hirīyatīti ahiriko , tassa bhāvo ahirikaṃ .

NaM2.33 ottappatīti anottappī , tassa bhāvo anottappaṃ .

Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ , anottappaṃ teheva asārajjanalakkhaṇaṃ , kilissatīti upatāpīyati vibādhīyati .

Dasahi āghātavatthūhīti pubbe vuttehi navahi ca ‘‘ aṭṭhāne vā panāghāto jāyatī ’’ ti ( dha . sa .1066) vuttena cāti dasahi .

Anatthaṃ me acarītiādīnipi hi avikappetvā khāṇukaṇṭakādimhipi aṭṭhāne āghāto uppajjati .

Dasahi akusalakammapathehīti katame dasa akusalakammapathā ( dī . ni .3.360)?

Pāṇātipāto , adinnādānaṃ , kāmesumicchācāro , musāvādo , pisuṇā vācā , pharusā vācā , samphappalāpo , abhijjhā , byāpādo , micchādiṭṭhi .

Ime dasa akusalakammapathā .

Tattha akusalakammāni ca tāni pathā ca duggatiyāti akusalakammapathā .

Samannāgatoti samaṅgībhūto .

Dasahi saññojanehīti katamāni dasa saṃyojanāni ( dha . sa .1118)?

Kāmarāgasaṃyojanaṃ , paṭighasaṃyojanaṃ , mānasaṃyojanaṃ , diṭṭhisaṃyojanaṃ , vicikicchāsaṃyojanaṃ , sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ , bhavarāgasaṃyojanaṃ , issāsaṃyojanaṃ , macchariyasaṃyojanaṃ , avijjāsaṃyojanaṃ , imāni dasa saṃyojanāni .

MicchattāP2.426 vuttāyeva .

Dasavatthukāya micchādiṭṭhiyāti katamā dasavatthukā micchādiṭṭhi ( vibha .971)?

Natthi dinnaṃ , natthi yiṭṭhaṃ , natthi hutaṃ , natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko , natthi ayaṃ loko , natthi paro loko , natthi mātā , natthi pitā , natthi sattā opapātikā , natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti .

Ayaṃ dasavatthukā micchādiṭṭhi .

Tattha dasavatthukāti dasa vatthūni etissāti dasavatthukā .

Natthi dinnan ti dinnaṃ nāma atthi , sakkā kassaci kiñci dātunti jānāti .

Dinnassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti .

Natthi yiṭṭhan ti yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo , taṃ yajituṃ sakkāti jānāti .

Yiṭṭhassa pana phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti .

Hutan ti āhunapāhunamaṅgalakiriyā , taṃ kātuṃ sakkāti jānāti .

Tassa panaM2.34 phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti .

Sukatadukkaṭānan ti ettha dasa kusalakammapathāV2.30 sukatakammāni nāma , dasa akusalakammapathā dukkaṭakammāni nāma .

Tesaṃ atthibhāvaṃ jānāti .

Phalaṃ vipāko pana natthīti gaṇhāti .

Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhito imaṃ lokaṃ natthīti gaṇhāti .

Natthi paro lokoti idhaloke ṭhito paralokaṃ natthīti gaṇhāti .

Natthi mātā natthi pitāti mātāpitūnaṃ atthibhāvaṃ jānāti .

Tesu katappaccayena koci phalaṃ vipāko natthīti gaṇhāti .

Natthi sattā opapātikāti cavanakaupapajjanakasattā natthīti gaṇhāti .

Sammaggatā sammāpaṭipannāti anulomapaṭipadaṃ paṭipannā dhammikasamaṇabrāhmaṇā lokasmiṃ natthīti gaṇhāti .

Ye imañca lokaṃ … pe … pavedentīti imañca parañca lokaṃ attanāva abhivisiṭṭhena ñāṇena ñatvā pavedanasamattho sabbaññū buddho natthīti gaṇhāti .

Antaggāhikāya diṭṭhiyāti ‘‘ sassato loko ’’ tiādikaṃ ekekaṃ antaṃ bhāgaṃ gaṇhātīti antaggāhikā .

Atha vā antassa gāho antaggāho , antaggāho assā atthīti antaggāhikā .

Tāya antaggāhikāya .

Sā pana vuttāyeva .

AṭṭhasatataṇhāpapañcasatehītiP2.427 aṭṭhuttaraṃ sataṃ aṭṭhasataṃ .

Saṃsāre papañceti ciraṃ vasāpetīti papañco , taṇhā eva papañco taṇhāpapañco , ārammaṇabhedena punappunaṃ uppattivasena ca taṇhānaṃ bahukattā bahuvacanaṃ katvā taṇhāpapañcānaṃ sataṃ taṇhāpapañcasataṃ .

Tena ‘‘ taṇhāpapañcasatenā ’’ ti vattabbe vacanavipallāsavasena ‘‘ taṇhāpapañcasatehī ’’ ti bahuvacananiddeso kato .

Aṭṭhasatanti saṅkhātena taṇhāpapañcasatenāti attho daṭṭhabbo .

Aṭṭha abbohārikāni katvā satameva gahitanti veditabbaṃ .

Khuddakavatthuvibhaṅge pana taṇhāvicaritānīti āgataṃ .

Yathāha –

‘‘ Aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni ajjhattikassa upādāya , aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni bāhirassa upādāya , tadekajjhaṃ abhisaññuhitvā abhisaṅkhipitvā chattiṃsa taṇhāvicaritāni honti .

Iti atītāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni , anāgatāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni , paccuppannāni chattiṃsa taṇhāvicaritāni tadekajjhaṃM2.35 abhisaññuhitvā abhisaṅkhipitvā aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hotī ’’ ti ( vibha .842).

Taṇhāpapañcāyeva panettha taṇhāvicaritānīti vuttā .

Taṇhāsamudācārā taṇhāpavattiyoti attho .

Ajjhattikassa upādāyāti ajjhattikaṃ khandhapañcakaṃ upādāya .

Idañhi upayogatthe sāmivacanaṃ .

Vitthāro panassa tassa niddese ( vibha .973) vuttanayeneva veditabbo .

Ayaṃ panaV2.31 aparo nayo – rūpārammaṇāyeva kāmataṇhā , bhavataṇhā , vibhavataṇhāti tisso taṇhā honti , tathā saddādiārammaṇāti chasu ārammaṇesu aṭṭhārasa taṇhā honti , ajjhattārammaṇā aṭṭhārasa , bahiddhārammaṇā aṭṭhārasāti chattiṃsa honti .

Tā eva atītārammaṇā chattiṃsa , anāgatārammaṇā chattiṃsa , paccuppannārammaṇā chattiṃsāti aṭṭhataṇhāvicaritasataṃ hoti .

Papañcitoti ārammaṇe , saṃsāre vā papañcito ciravāsito .

Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehīti ‘‘ katamāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā ?

Cattāro sassatavādā , cattāro ekaccasassatavādā , cattāro antānantikāP2.428 , cattāro amarāvikkhepikā , dve adhiccasamuppannikā , soḷasa saññīvādā , aṭṭha asaññīvādā , aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā , satta ucchedavādā , pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti imāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni brahmajāle veyyākaraṇe vuttāni bhagavatā ’’ ti ( vibha .977).

Vitthāro panettha brahmajālasutte vuttanayeneva veditabbo .

Ahañcamhi tiṇṇoti ahañca caturoghaṃ , saṃsārasamuddaṃ vā tiṇṇo amhi bhavāmi .

Muttoti rāgādibandhanehi mutto .

Dantoti nibbisevano nipparipphando .

Santoti sītībhūto .

Assatthoti nibbānadassane laddhassāso .

Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto .

Pahomīti samatthomhi .

Kho iti ekaṃsatthe nipāto .

Pare ca parinibbāpetun ti ettha pare ca-saddo ‘‘ pare ca tāretun ’’ tiādīhipi yojetabboti .

Mahākaruṇāñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

72-73.

Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā

119. SabbaññutaññāṇaniddeseP2.429M2.36 katamaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇan ti pucchitvā tena samagatikattā teneva saha anāvaraṇañāṇaṃ niddiṭṭhaṃ .

Na hi anāvaraṇañāṇaṃ dhammato visuṃ atthi , ekameva hetaṃ ñāṇaṃ ākārabhedato dvedhā vuccati saddhindriyasaddhābalādīni viya .

Sabbaññutaññāṇameva hi natthi etassa āvaraṇanti , kenaci dhammena , puggalena vā āvaraṇaṃ kātuṃ asakkuṇeyyatāya anāvaraṇanti vuccati āvajjanapaṭibaddhattā sabbadhammānaṃ .

Aññe pana āvajjitvāpi na jānanti .

Keci panāhu ‘‘ manoviññāṇaṃ viya sabbārammaṇikattā sabbaññutaññāṇaṃV2.32 .

Taṃyeva ñāṇaṃ indavajiraṃ viya visayesu appaṭihatattā anāvaraṇañāṇaṃ .

Anupubbasabbaññutāpaṭikkhepo sabbaññutaññāṇaṃ , sakiṃsabbaññutāpaṭikkhepo anāvaraṇañāṇaṃ , bhagavā sabbaññutaññāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati , na ca anupubbasabbaññū .

Anāvaraṇañāṇapaṭilābhenapi sabbaññūti vuccati , na ca sakiṃsabbaññū ’’ ti .

Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti ettha sabban ti jātivasena sabbadhammānaṃ nissesapariyādānaṃ .

Anavasesan ti ekekasseva dhammassa sabbākāravasena nissesapariyādānaṃ .

Saṅkhatamasaṅkhatan ti dvidhā pabhedadassanaṃ .

Saṅkhatañhi eko pabhedo , asaṅkhataṃ eko pabhedo .

Paccayehi saṅgamma katanti saṅkhataṃ .

Khandhapañcakaṃ .

Tathā na saṅkhatanti asaṅkhataṃ .

Nibbānaṃ .

Saṅkhataṃ aniccadukkhānattādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti , asaṅkhataṃ suññatānimittaappaṇihitādīhi ākārehi anavasesaṃ jānāti .

Natthi etassa saṅkhatassa asaṅkhatassa ca avasesoti anavasesaṃ .

Saṅkhataṃ asaṅkhatañca .

Anekabhedāpi paññatti paccayehi akatattā asaṅkhatapakkhaṃ bhajati .

SabbaññutaññāṇañhiP2.430 sabbāpi paññattiyo anekabhedato jānāti .

Atha vā sabban ti sabbadhammaggahaṇaṃ .

Anavasesan ti nippadesaggahaṇaṃ .

Tattha āvaraṇaṃ natthīti tattha tasmiṃ anavasese saṅkhatāsaṅkhate nissaṅgattā sabbaññutaññāṇassa āvaraṇaṃ natthīti tadeva sabbaññutaññāṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ nāmāti attho .

120. IdāniM2.37 anekavisayabhedato dassetuṃ atītan tiādimāha .

Tattha atītaṃ anāgataṃ paccuppannan ti kālabhedato dassitaṃ , cakkhu ceva rūpā cātiādi vatthārammaṇabhedato .

Evaṃ taṃ sabban ti tesaṃ cakkhurūpānaṃ anavasesapariyādānaṃ .

Evaṃ sesesu .

Yāvatāti anavasesapariyādānaṃ .

Aniccaṭṭhan tiādi sāmaññalakkhaṇabhedato dassitaṃ .

Aniccaṭṭhan ti ca aniccākāraṃ .

Paccattatthe vā upayogavacanaṃ .

Esa nayo edisesu .

Rūpassātiādi khandhabhedato dassitaṃ .

Cakkhussa … pe … jarāmaraṇassāti heṭṭhā vuttapeyyālanayena yojetabbaṃ .

Abhiññāyātiādīsu heṭṭhā vuttañāṇāneva .

Abhiññaṭṭhan ti abhijānanasabhāvaṃ .

Esa nayo edisesu .

Khandhānaṃ khandhaṭṭhan tiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ .

Kusale dhammetiādi kusalattikavasena bhedo .

Kāmāvacare dhammetiādi catubhūmakavasena .

Ubhayatthāpi ‘‘ sabbe jānātī ’’ ti bahuvacanapāṭho sundaro .

Ekavacanasote patitattā pana potthakesu ekavacanena likhitaṃ .

Dukkhassātiādi cuddasannaṃ buddhañāṇānaṃ visayabhedo .

Indriyaparopariyatte ñāṇan tiādīni cattāri ñāṇāni vatvā sabbaññutaññāṇaṃ kasmā na vuttanti ce ?

VuccamānassaV2.33 sabbaññutaññāṇattā .

Visayabhedato hi sabbaññutaññāṇe vuccamāne taṃ ñāṇaṃ na vattabbaṃ hoti , sabbaññutaññāṇaṃ pana sabbaññutaññāṇassa visayo hotiyeva .

Puna kāḷakārāmasuttantādīsu ( a . ni .4.24) vuttanayena sabbaññutaññāṇabhūmiṃ dassento yāvatā sadevakassa lokassātiādimāha .

Tattha saha devehi sadevakassa .

Saha mārena samārakassaP2.431 .

Saha brahmunā sabrahmakassa lokassa .

Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiyā .

Saha devamanussehi sadevamanussāya pajāya .

Pajātattā pajāti sattalokassa pariyāyavacanametaṃ .

Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ , sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ , sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca , pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ , sadevamanussavacanena sammutidevasesamanussaggahaṇaṃ veditabbaṃ .

Evamettha tīhi padehi okāsaloko , dvīhi pajāvasena sattaloko gahitoti veditabbo .

AparoM2.38 nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito , samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko , sabrahmakaggahaṇena rūpāvacarabrahmaloko , sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena , sammutidevehi vā saha manussaloko , avasesasattaloko vā .

Apicettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassapi lokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ sādheti .

Tato yesaṃ siyā ‘‘ māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī , kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī ’’ ti , tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘ samārakassā ’’ ti āha .

Yesaṃ pana siyā ‘‘ brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati , dvīhi … pe … dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati , anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti , kiṃ tassāpi diṭṭhādiṃ jānātī ’’ ti , tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘ sabrahmakassā ’’ ti āha .

Tato yesaṃ siyā ‘‘ puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā , kiṃ tesampi diṭṭhādiṃ jānātī ’’ ti , tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘ sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāyā ’’ ti āha .

Evaṃ ukkaṭṭhānaṃ diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa diṭṭhādijānanabhāvaṃ pakāseti .

Ayamettha anusandhikkamo .

Porāṇā panāhu – sadevakassāti devatāhi saddhiṃ avasesalokassaP2.432 .

Samārakassāti mārena saddhiṃ avasesalokassa .

Sabrahmakassāti brahmehi saddhiṃ avasesalokassa .

Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhākārehi pariyādātuṃV2.34 sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyāti vuttaṃ .

Evaṃ pañcahi padehi tena tena ākārena tedhātukameva pariyādinnaṃ hotīti .

Diṭṭhan ti rūpāyatanaṃ .

Sutan ti saddāyatanaṃ .

Mutan ti patvā gahetabbato gandhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ .

Viññātan ti sukhadukkhādidhammārammaṇaṃ .

Pattan ti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ .

Pariyesitan ti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ .

Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ .

Sabbaṃ jānātīti iminā etaṃ dasseti – yaṃ aparimānāsu lokadhātūsu imassaM2.39 sadevakassa lokassa ‘‘ nīlaṃ pītan ’’ tiādi ( dha . sa .619) rūpārammaṇaṃ cakkhudvāre āpāthaṃ āgacchati , ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma rūpārammaṇaṃ disvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti .

Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa ‘‘ bherisaddo , mudiṅgasaddo ’’ tiādi saddārammaṇaṃ sotadvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ mūlagandho tacagandho ’’ tiādi ( dha . sa .624-627) gandhārammaṇaṃ ghānadvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ mūlaraso , khandharaso ’’ tiādi ( dha . sa .628-631) rasārammaṇaṃ jivhādvāre āpāthaṃ āgacchati ,‘‘ kakkhaḷaṃ , mudukan ’’ tiādi ( dha . sa .647-650) pathavīdhātutejodhātuvāyodhātubhedaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ kāyadvāre āpāthaṃ āgacchati , ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma phoṭṭhabbārammaṇaṃ phusitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti .

Tathā yaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu imassa sadevakassa lokassa sukhadukkhādibhedaṃ dhammārammaṇaṃ manodvāre āpāthaṃ āgacchati , ayaṃ satto imasmiṃ khaṇe imaṃ nāma dhammārammaṇaṃ vijānitvā sumano vā dummano vā majjhatto vā jātoti taṃ sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇaṃ jānāti .

Imassa pana mahājanassa pariyesitvā appattampi atthi , pariyesitvā pattampi atthi .

Apariyesitvā appattampi atthi , apariyesitvāP2.433 pattampi atthi .

Sabbaṃ tathāgatassa sabbaññutaññāṇena appattaṃ nāma natthīti .

121. Puna aparena pariyāyena sabbaññutaññāṇabhāvasādhanatthaṃ na tassāti gāthamāha .

Tattha na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñcīti tassa tathāgatassa idha imasmiṃ tedhātuke loke , imasmiṃ paccuppannakāle vā paññācakkhunā addiṭṭhaṃ nāma kiñci appamattakampi na atthi na saṃvijjati .

Atthīti idaṃ vattamānakālikaṃ ākhyātapadaṃ .

Iminā paccuppannakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti .

Gāthābandhasukhatthaṃ panettha da-kāro saṃyutto .

Atho aviññātan ti ettha atho iti vacanopādāne nipāto .

Aviññātan ti atītakālikaṃ aviññātaṃ nāma kiñciV2.35 dhammajātaṃ .

Nāhosīti pāṭhaseso .

Abyayabhūtassa atthisaddassa gahaṇe pāṭhasesaṃ vināpi yujjatiyeva .

Iminā atītakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dassetiM2.40 .

Ajānitabban ti anāgatakālikaṃ ajānitabbaṃ nāma dhammajātaṃ na bhavissati , natthi vā .

Iminā anāgatakālikassa sabbadhammassa ñātabhāvaṃ dasseti .

Jānanakiriyāvisesanamattameva vā ettha a-kāro .

Sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyan ti ettha yaṃ tekālikaṃ vā kālavimuttaṃ vā neyyaṃ jānitabbaṃ kiñci dhammajātaṃ atthi , taṃ sabbaṃ tathāgato abhiññāsi adhikena sabbaññutaññāṇena jāni paṭivijjhi .

Ettha atthisaddena tekālikassa kālavimuttassa ca gahaṇā atthi-saddo abyayabhūtoyeva daṭṭhabbo .

Tathāgato tena samantacakkhūti kālavasena okāsavasena ca nippadesattā samantā sabbato pavattaṃ ñāṇacakkhu assāti samantacakkhu .

Tena yathāvuttena kāraṇena tathāgato samantacakkhu , sabbaññūti vuttaṃ hoti .

Imissā gāthāya puggalādhiṭṭhānāya desanāya sabbaññutaññāṇaṃ sādhitaṃ .

Puna buddhañāṇānaṃ visayavasena sabbaññutaññāṇaṃ dassetukāmo samantacakkhūti kenaṭṭhena samantacakkhūtiādimāha .

Tattha gāthāya samantacakkhūti vuttapade yaṃ taṃ samantacakkhu , taṃ kenaṭṭhena samantacakkhūti attho .

Attho panassa yāvatāP2.434 dukkhassa dukkhaṭṭhotiādīhi vuttoyeva hoti .

Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhu .

Yathāha –

‘‘ samantacakkhu vuccati sabbaññutaññāṇan ’’ ti ( cūḷani . dhotakamāṇavapucchāniddesa 32).

Tasmiṃ sabbaññutaññāṇaṭṭhe vutte samantacakkhuṭṭho vuttoyeva hotīti .

Buddhasseva ñāṇānīti buddhañāṇāni .

Dukkhe ñāṇā dīnipi hi sabbākārena buddhasseva bhagavato pavattanti , itaresaṃ pana ekadesamatteneva pavattanti .

Sāvakasādhāraṇānīti pana ekadesenāpi atthitaṃ sandhāya vuttaṃ .

Sabbo ñātoti sabbo ñāṇena ñāto .

Aññāto dukkhaṭṭho natthīti vuttameva atthaṃ paṭisedhena vibhāveti .

Sabbo diṭṭhoti na kevalaṃ ñātamattoyeva , atha kho cakkhunā diṭṭho viya kato .

Sabbo viditoti na kevalaṃ diṭṭhamattoyeva , atha kho pākaṭo .

Sabbo sacchikatoti na kevalaṃ viditoyeva , atha kho tattha ñāṇapaṭilābhavasena paccakkhīkato .

Sabbo phassitoti na kevalaṃ sacchikatoyeva , atha kho punappunaṃ yathāruci samudācāravasena phuṭṭhoti .

Atha vā ñāto sabhāvalakkhaṇavasena .

Diṭṭho sāmaññalakkhaṇavasena .

Vidito rasavasena .

Sacchikato paccupaṭṭhānavasenaM2.41 .

Phassito padaṭṭhānavasena .

Atha vā ñāto ñāṇuppādavasena .

Diṭṭho cakkhuppādavasena .

Vidito paññuppādavasena .

Sacchikato vijjuppādavasena .

Phassito ālokuppādavasena .

‘‘ Yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho , sabbo diṭṭho , adiṭṭho dukkhaṭṭho natthī ’’ tiādinā nayena ca ‘‘ yāvatā sadevakassa lokassa … pe … anuvicaritaṃ manasā , sabbaṃ ñātaṃ , aññātaṃ natthī ’’ tiādinā nayenaV2.36 ca vitthāro veditabbo .

Paṭhamaṃ vuttagāthā nigamanavasena puna vuttā .

Taṃnigamaneyeva hi kate ñāṇanigamanampi katameva hotīti .

Sabbaññutaññāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

Ñāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .