17. Cariyānānattañāṇaniddesavaṇṇanā
68. Cariyānānattañāṇaniddese
P1.292 viññāṇacariyātiādīsu ārammaṇe caratīti cariyā , viññāṇameva cariyā viññāṇacariyā .Aññāṇena caraṇaṃ
M1.265 , aññāṇena vā carati , aññāte vā carati , aññāṇassa vā caraṇanti aññāṇacariyā .Ñāṇameva cariyā , ñāṇena vā cariyā , ñāṇena vā carati , ñāte vā carati , ñāṇassa vā caraṇanti ñāṇacariyā .
Dassanatthāyāti rūpadassanatthāya pavattā .
Āvajjanakiriyābyākatāti bhavaṅgasantānato apanetvā rūpārammaṇe cittasantānaṃ āvajjeti nāmetīti āvajjanaṃ , vipākābhāvato karaṇamattanti kiriyā , kusalākusalavasena na byākatāti abyākatā .
Dassanaṭṭhoti passanti tena , sayaṃ vā passati , dassanamattameva vā tanti dassanaṃ , dassanameva attho dassanaṭṭho .
Cakkhuviññāṇan ti kusalavipākaṃ
V1.241 vā akusalavipākaṃ vā .Diṭṭhattāti adiṭṭhe sampaṭicchanassa abhāvato cakkhuviññāṇena rūpārammaṇassa diṭṭhattā .
Abhiniropanā vipākamanodhātūti diṭṭhārammaṇameva ārohatīti atiniropanā , ubhayavipākā sampaṭicchanamanodhātu .
Abhiniropitattāti rūpārammaṇaṃ abhiruḷhattā .
Vipākamanoviññāṇadhātūti ubhayavipākā santīraṇamanoviññāṇadhātu .
Esa nayo sotadvārādīsupi .
Santīraṇānantaraṃ voṭṭhabbane avuttepi aṭṭhakathācariyehi vuttattā labbhatīti gahetabbaṃ .
Vijānanatthāyāti dhammārammaṇassa ceva rūpādiārammaṇassa ca vijānanatthāya .
Āvajjanakiriyābyākatāti manodvārāvajjanacittaṃ .
Vijānanaṭṭhoti tadanantarajavanavasena ārammaṇassa vijānanameva attho , na añño .
Upari akusalajavanānaṃ vipassanāmaggaphalajavanānañca visuṃ vuttattā sesajavanāni idha gahetabbāni siyuṃ .
‘‘ Kusalehi kammehi vippayuttā caratīti viññāṇacariyā ’’ tiādivacanato ( paṭi . ma .1.70) pana hasituppādacittajavanameva gahetabbaṃ .
Chasu dvāresu ahetukānaṃyeva
P1.293 cittānaṃ vuttattā dve āvajjanāni dve pañcaviññāṇāni dve sampaṭicchanāni tīṇi santīraṇāni ekaṃ hasituppādacittanti aṭṭhārasa ahetukacittāniyeva viññāṇacariyāti veditabbāni . 69. Idāni visayavijānanamattaṭṭhena viññāṇacariyāti dassetuṃ nīrāgā caratītiādimāha , viññāṇañhi rāgādisampayoge saddhādisampayoge ca avatthantaraṃ pāpuṇāti , tesu asati sakāvatthāyameva tiṭṭhati .
Tasmā nīrāgādivacanena tesaṃ vuttaviññāṇānaṃ viññāṇakiccamattaṃ dasseti .
Natthi etissā rāgoti nīrāgā .
Nirāgāti rassaṃ katvāpi paṭhanti
M1.266 .So pana rajjanavasena rāgo .
Itaresu dussanavasena doso .
Muyhanavasena moho .
Maññanavasena māno .
Viparītadassanavasena diṭṭhi .
Uddhatabhāvo , avūpasantabhāvo vā uddhaccaṃ .
Vicikicchā vuttatthā .
Anusentīti anusayā .
‘‘ Niranusayā ’’ ti vattabbe nānusayāti vuttaṃ , soyevattho .
Pariyuṭṭhānappattānamevettha abhāvo veditabbo .
Na hi viññāṇacariyā pahīnānusayānaṃyeva vuttā .
Yā ca nīrāgādināmā , sā rāgādīhi vippayuttāva nāma hotīti pariyāyantaradassanatthaṃ rāgavippayuttātiādimāha .
Puna aññehi ca vippayuttataṃ dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha .
Kusalāniyeva rāgādivajjābhāvā anavajjāni .
Parisuddhabhāvakarehi hiriottappehi yuttattā sukkāni .
Pavattisukhattā sukho udayo uppatti etesanti sukhudrayāni , sukhavipākattā vā sukho udayo vaḍḍhi etesanti sukhudrayāni .
Vuttavipakkhena akusalāni yojetabbāni .
Viññāte caratīti viññāṇena viññāyamānaṃ ārammaṇaṃ viññātaṃ nāma , tasmiṃ viññāte ārammaṇe .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viya viññāṇayogato viññātaṃ viññāṇaṃ nāma hoti , tasmiṃ viññāṇe caratīti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti .
Viññāṇassa
V1.242 evarūpā cariyā hotīti vuttappakārassa viññāṇassa vuttappakārā cariyā hotīti attho .‘‘ Viññāṇassa cariyā ’’ ti ca vohāravasena vuccati , viññāṇato pana visuṃ cariyā natthi .
Pakatiparisuddhamidaṃ cittaṃ nikkilesaṭṭhenāti idaṃ vuttappakāraṃ cittaṃ rāgādikilesābhāvena
P1.294 pakatiyā eva parisuddhaṃ .Tasmā vijānanamattameva cariyāti viññāṇacariyāti vuttaṃ hoti .
Niklesaṭṭhenātipi pāṭho .
Aññāṇacariyāya manāpiyesūti manasi appenti pasīdanti , manaṃ vā appāyanti vaḍḍhentīti manāpāni , manāpāniyeva manāpiyāni .
Tesu manāpiyesu .
Tāni pana iṭṭhāni vā hontu aniṭṭhāni vā , gahaṇavasena manāpiyāni .
Na hi iṭṭhasmiṃyeva rāgo aniṭṭhasmiṃyeva doso uppajjati .
Rāgassa javanatthāyāti santativasena rāgassa javanatthāya pavattā .
Āvajjanakiriyābyākatāti cakkhudvāre ayoniso manasikārabhūtā āvajjanakiriyābyākatā manodhātu .
Rāgassa javanāti yebhuyyena sattakkhattuṃ
M1.267 rāgassa pavatti , punappunaṃ pavatto rāgoyeva .Aññāṇacariyāti aññāṇena rāgassa sambhavato aññāṇena rāgassa cariyāti vuttaṃ hoti .
Sesesupi eseva nayo .
Tadubhayena asamapekkhanasmiṃ vatthusmin ti rāgadosavasena samapekkhanavirahite rūpārammaṇasaṅkhāte vatthusmiṃ .
Mohassa javanatthāyāti vicikicchāuddhaccavasena mohassa javanatthāya .
Aññāṇacariyāti aññāṇasseva cariyā , na aññassa .
Vinibandhassātiādīni mānādīnaṃ sabhāvavacanāni .
Tattha vinibandhassāti unnativasena vinibandhitvā ṭhitassa .
Parāmaṭṭhāyāti rūpassa aniccabhāvādiṃ atikkamitvā parato niccabhāvādiṃ āmaṭṭhāya gahitāya .
Vikkhepagatassāti rūpārammaṇe vikkhittabhāvaṃ gatassa .
Aniṭṭhaṅgatāyāti asanniṭṭhānabhāvaṃ gatāya .
Thāmagatassāti balappattassa .
Dhammesūti rūpādīsu vā dhammārammaṇabhūtesu vā dhammesu .
70. Yasmā rāgādayo aññāṇena honti , tasmā rāgādisampayogena aññāṇaṃ visesento sarāgā caratītiādimāha .
Tattha sarāgā caratīti mohamānadiṭṭhimānānusayadiṭṭhānusayaavijjānusayajavanavasena cariyā veditabbā .
Sadosā caratīti mohaavijjānusayajavanavasena .
Samohā caratīti rāgadosamānadiṭṭhiuddhaccavicikicchānusayajavanavasena .
Samānā caratīti rāgamohakāmarāgabhavarāgāvijjānusayajavanavasena .
Sadiṭṭhi caratīti rāgamohakāmarāgāvijjānusayajavanavasena .
Sauddhaccā carati savicikicchā caratīti
P1.295 mohaavijjānusayajavanavasena .Sānusayā caratīti etthāpi vuttanayeneva ekekaṃ anusayaṃ mūlaṃ katvā tasmiṃ citte labbhamānakasesānusayavasena sānusayatā yojetabbā .
Rāgasampayuttātiādi sarāgādivevacanameva .
Sā eva
V1.243 hi cariyā sampayogavasena saha rāgādīhi vattatīti sarāgādiādīni nāmāni labhati .Rāgādīhi samaṃ ekuppādekanirodhekavatthekārammaṇādīhi pakārehi yuttāti rāgasampayuttānītiādīni nāmāni labhati .
Sāyeva ca yasmā kusalādīhi kammehi vippayuttā , akusalādīhi kammehi sampayuttā , tasmāpi aññāṇacariyāti dassetuṃ kusalehi kammehītiādimāha .
Tattha aññāteti mohassa aññāṇalakkhaṇattā yathāsabhāvena aññāte ārammaṇe .
Sesaṃ vuttatthameva .
71. Ñāṇacariyāyaṃ
M1.268 yasmā vivaṭṭanānupassanādīnaṃ anantarapaccayabhūtā āvajjanakiriyābyākatā natthi , tasmā tesaṃ atthāya āvajjanakiriyābyākataṃ avatvā vivaṭṭanānupassanādayova vuttā .Anulomañāṇatthāya eva hi āvajjanā hoti , tato vivaṭṭanānupassanāmaggaphalāni .
Phalasamāpattīti cettha maggānantarajā vā hotu kālantarajā vā , ubhopi adhippetā .
Nīrāgā caratītiādīsu rāgādīnaṃ paṭipakkhavasena nīrāgāditā veditabbā , viññāṇacariyāyaṃ rāgādīnaṃ abhāvamattaṭṭhena .
Ñāteti yathāsabhāvato ñāte .
Aññā viññāṇacariyātiādīhi tissannaṃ cariyānaṃ aññamaññamasammissataṃ dasseti .
Viññāṇakiccamattavasena hi ahetukacittuppādā viññāṇacariyā , aññāṇakiccavataṃ dvādasannaṃ akusalacittuppādānaṃ vaseneva aññāṇacariyā , visesena ñāṇakiccakārīnaṃ vipassanāmaggaphalānaṃ vasena ñāṇacariyā .
Evamimā aññamaññamasammissā ca , vipassanaṃ ṭhapetvā sahetukakāmāvacarakiriyākusalā ca , sahetukakāmāvacaravipākā ca , rūpāvacarārūpāvacarakusalābyākatā ca tīhi cariyāhi vinimuttāti veditabbā .
Nibbānārammaṇāya vivaṭṭanānupassanāya ñāṇacariyāya niddiṭṭhattā nibbānamaggaphalapaccavekkhaṇabhūtāni sekkhāsekkhānaṃ paccavekkhaṇañāṇāni ñāṇacariyāya saṅgahitānīti veditabbāni .
Tānipi hi visesena ñāṇakiccakarānevāti .
Cariyānānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .