2. Vimokkhaniddesavaṇṇanā

210. Katamotiādike uddesassa niddese iti paṭisañcikkhatīti evaṃ upaparikkhati .

Suññamidan ti idaṃ khandhapañcakaṃ suññaṃ .

Kena suññaṃ ?

Attena vā attaniyena vā .

Tattha attena vāti bālajanaparikappitassa attano abhāvā tena attanā ca suññaṃ .

Attaniyena vāti tassa parikappitassa attano santakena ca suññaṃ .

Attano abhāveneva attaniyābhāvo .

Attaniyañca nāma niccaṃ vā siyā sukhaṃ vā , tadubhayampi natthi .

Tena niccapaṭikkhepena aniccānupassanā , sukhapaṭikkhepena dukkhānupassanā ca vuttā hoti .

Suññamidaṃ attena vāti anattānupassanāyeva vuttā .

Soti so evaṃ tīhi anupassanāhi vipassamāno bhikkhu .

Abhinivesaṃ na karotīti anattānupassanāvasena attābhinivesaṃ na karoti .

Nimittaṃ na karotīti aniccānupassanāvasena niccanimittaṃ na karoti .

Paṇidhiṃ na karotīti dukkhānupassanāvasena paṇidhiṃ na karoti .

Ime tayo vimokkhā pariyāyena vipassanākkhaṇe tadaṅgavasenāpi labbhanti , nippariyāyena pana samucchedavasena maggakkhaṇeyeva .

Cattāri jhānāni ajjhattaṃ nīvaraṇādīhi vuṭṭhānato ajjhattavuṭṭhāno vimokkho .

Catasso arūpasamāpattiyo ārammaṇehi vuṭṭhānato bahiddhāvuṭṭhāno vimokkho .

Ārammaṇampi hi bāhirāyatanāni viya idha ‘‘ bahiddhā ’’ ti vuttaṃ .

Ime dve vikkhambhanavimokkhā , dubhato vuṭṭhāno pana samucchedavimokkho .

Nīvaraṇehi vuṭṭhātītiādīhi ajjhattavuṭṭhānaṃ sarūpato vuttaṃ .

Rūpasaññāyātiādīhi kasiṇādiārammaṇasamatikkamassa pākaṭattā taṃM2.152 avatvā suttantesu vuttarūpasaññādisamatikkamoV2.140 vutto .

Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsāti samāsapadaṃ , sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsāti vicchedo .

Ayameva vā pāṭho .

211. Vitakko cātiādīhi jhānānaṃ samāpattīnañca upacārabhūmiyo vuttā .

Aniccānupassanātiādīhi catunnaṃ maggānaṃ pubbabhāgavipassanā vuttā .

PaṭilābhoP3.554 vāti pañcavidhavasippattiyā byāpito patthaṭo lābhoti paṭilābho .

Vasippattiyā hi sabbo jhānapayogo ca samāpattipayogo ca paṭippassaddho hoti , tasmā paṭilābho ‘‘ paṭippassaddhivimokkho ’’ ti vutto .

Vipāko pana jhānassa samāpattiyā ca paṭippassaddhi hotīti ujukameva .

Keci pana ‘‘ upacārapayogassa paṭippassaddhattā jhānassa samāpattiyā ca paṭilābho hoti , tasmā jhānasamāpattipaṭilābho ‘ paṭippassaddhivimokkho ’ ti vuccatī ’’ ti vadanti .

212. Ajjhattan ti attānaṃ adhikicca pavattaṃ .

Paccattan ti attānaṃ paṭicca pavattaṃ .

Ubhayenāpi niyakajjhattameva dīpeti nīlanimittan ti nīlameva .

Nīlasaññaṃ paṭilabhatīti tasmiṃ nīlanimitte nīlamitisaññaṃ paṭilabhati .

Suggahitaṃ karotīti parikammabhūmiyaṃ suṭṭhu uggahitaṃ karoti .

Sūpadhāritaṃ upadhāretīti upacārabhūmiyaṃ suṭṭhu upadhāritaṃ katvā upadhāreti .

Svāvatthitaṃ avatthāpetīti appanābhūmiyaṃ suṭṭhu nicchitaṃ nicchināti .

Vavatthāpetītipi pāṭho .

Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāyaṃ vā karoti .

Bahiddhā nīlanimitteti nīlapupphanīlavatthanīladhātūnaṃ aññatare nīlakasiṇe .

Cittaṃ upasaṃharatīti cittaṃ upaneti .

Pītā dīsupi eseva nayo .

Āsevatīti tameva saññaṃ ādito sevati .

Bhāvetīti vaḍḍheti .

Bahulīkarotīti punappunaṃ karoti .

Rūpan ti nīlanimittaṃ rūpaṃ .

Rūpasaññīti tasmiṃ rūpe saññā rūpasaññā , sā assa atthīti rūpasaññī .

Ajjhattaṃ pītanimittā dīsu pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti .

Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti .

Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti .

Ajjhattaṃ arūpan ti ajjhattaṃ rūpanimittaṃ natthīti attho .

MettāsahagatenātiM2.153 paṭhamadutiyatatiyajjhānavasena mettāya samannāgatena .

Cetasāti cittena .

Ekaṃ disan ti ekaṃ ekissā disāya paṭhamapariggahitaṃ sattaṃ upādāya ekadisāpariyāpannasattapharaṇavasena vuttaṃ .

Pharitvāti phusitvā ārammaṇaṃ katvā .

Viharatīti brahmavihārādhiṭṭhitaṃV2.141 iriyāpathavihāraṃ pavatteti .

Tathā dutiyan ti yathā puratthimādīsu yaṃkiñci ekaṃ disaṃ pharitvā viharati , tatheva tadanantaraṃ dutiyaṃ tatiyaṃ catutthaṃ vāti attho .

Iti uddhan ti eteneva nayena uparimaṃ disanti vuttaṃ hoti .

Adho tiriyan ti adhodisampi tiriyaṃ disampi evamevaP3.555 .

Tattha ca adhoti heṭṭhā .

Tiriyan ti anudisā .

Evaṃ sabbadisāsu assamaṇḍalikāya assamiva mettāsahagataṃ cittaṃ sāretipi paccāsāretipīti .

Ettāvatā ekamekaṃ disaṃ pariggahetvā odhiso mettāpharaṇaṃ dassitaṃ .

Sabbadhītiādi pana anodhiso dassanatthaṃ vuttaṃ .

Tattha sabbadhīti sabbattha .

Sabbattatāyāti sabbesu hīnamajjhimukkaṭṭhamittasapattamajjhattādippabhedesu attatāya ,‘‘ ayaṃ parasatto ’’ ti vibhāgaṃ akatvā attasamatāyāti vuttaṃ hoti .

Atha vā sabbattatāyāti sabbena cittabhāvena , īsakampi bahi avikkhipamānoti vuttaṃ hoti .

Sabbāvantan ti sabbasattavantaṃ , sabbasattayuttanti attho .

Sabbavantantipi pāṭho .

Lokan ti sattalokaṃ .

Vipulenāti evamādipariyāyadassanato panettha puna ‘‘ mettāsahagatenā ’’ ti vuttaṃ .

Yasmā vā ettha odhiso pharaṇe viya puna tathāsaddo vā iti-saddo vā na vutto , tasmā puna ‘‘ mettāsahagatena cetasā ’’ ti vuttaṃ , nigamanavasena vā etaṃ vuttaṃ .

Vipulenāti ettha pharaṇavasena vipulatā daṭṭhabbā .

Bhūmivasena pana taṃ mahaggataṃ .

Tañhi kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ , mahantehi vā uḷāracchandavīriyacittapaññehi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ .

Paguṇavasena appamāṇasattārammaṇavasena ca appamāṇaṃ .

Byāpādapaccatthikappahānena averaṃ .

Domanassappahānato abyāpajjaṃ , niddukkhanti vuttaṃ hoti .

Appaṭikūlā hontīti bhikkhuno cittassa appaṭikūlā hutvā upaṭṭhahanti .

Sesesupi vuttanayeneva karuṇāmuditāupekkhāvasena yojetabbaṃ .

Karuṇāya vihesāpaccatthikappahānena averaṃ , muditāya aratipaccatthikappahānena .

UpekkhāsahagatenātiM2.154 catutthajjhānavasena upekkhāya samannāgatena .

Rāgapaccatthikappahānena averaṃ , gehasitasomanassappahānato abyāpajjaṃ .

Sabbampi hi akusalaṃ kilesapariḷāhayogato sabyāpajjamevāti ayametesaṃ viseso .

213. Sabbasoti sabbākārena , sabbāsaṃ vā , anavasesānanti attho .

Rūpasaññānan ti saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānānañceva tadārammaṇānañca .

Rūpāvacarajjhānampi hi rūpanti vuccati ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.209; dha . sa .248), tassa ārammaṇampiV2.142 bahiddhā rūpāni passati ‘‘ suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ tiādīsu ( dha . sa .223).

Tasmā idha rūpe saññā rūpasaññāti evaṃ saññāsīsena vuttarūpāvacarajjhānassetaṃ adhivacanaṃ .

Rūpaṃ saññā assāti rūpasaññaṃ , rūpamassa nāmantiP3.556 vuttaṃ hoti .

Evaṃ pathavīkasiṇādibhedassa tadārammaṇassa cetaṃ adhivacananti veditabbaṃ .

Samatikkamāti virāgā nirodhā ca .

Kiṃ vuttaṃ hoti ?

Etāsaṃ kusalavipākakiriyāvasena pañcadasannaṃ jhānasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ , etesañca pathavīkasiṇādivasena navannaṃ ārammaṇasaṅkhātānaṃ rūpasaññānaṃ sabbākārena , anavasesānaṃ vā virāgā ca nirodhā ca virāgahetu ceva nirodhahetu ca ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati .

Na hi sakkā sabbaso anatikkantarūpasaññena etaṃ upasampajja viharitunti .

Yasmā pana ārammaṇasamatikkamena pattabbā etā samāpattiyo , na ekasmiṃyeva ārammaṇe paṭhamajjhānādīni viya .

Ārammaṇe avirattassa ca saññāsamatikkamo na hoti , tasmā ayaṃ ārammaṇasamatikkamavasenāpi atthavaṇṇanā katāti veditabbā .

Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamāti cakkhādīnaṃ vatthūnaṃ rūpādīnaṃ ārammaṇānañca paṭighātena uppannā saññā paṭighasaññā , rūpasaññādīnaṃ etaṃ adhivacanaṃ .

Tāsaṃ kusalavipākānaṃ pañcannaṃ , akusalavipākānaṃ pañcannanti sabbaso dasannampi paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā pahānā asamuppādā , appavattiṃ katvāti vuttaṃ hoti .

Kāmañcetā paṭhamajjhānādīni samāpannassapi na santi , na hi tasmiṃ samaye pañcadvāravasena cittaṃ pavattati , evaṃ santepi aññattha pahīnānaṃ sukhadukkhānaṃ catutthajjhāne viya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ tatiyamagge viya ca imasmiṃ jhāne ussāhajananatthaṃ imassa jhānassa pasaṃsāvasena etāsaṃ etthaM2.155 vacanaṃ veditabbaṃ .

Atha vā kiñcāpi tā rūpāvacaraṃ samāpannassa na santi , atha kho na pahīnattā na santi .

Na hi rūpavirāgāya rūpāvacarabhāvanā saṃvattati , rūpāyattāyeva ca etāsaṃ pavatti .

Ayaṃ pana bhāvanā rūpavirāgāya saṃvattati , tasmā tā ettha pahīnāti vattuṃ vaṭṭati .

Na kevalañca vattuṃ , ekaṃseneva evaṃ dhāretumpi vaṭṭati .

Tāsañhi ito pubbe appahīnattāyeva ‘‘ paṭhamajjhānaṃ samāpannassa saddo kaṇṭako ’’ ti ( a . ni .10.72) vutto bhagavatā .

Idha ca pahīnattāyeva arūpasamāpattīnaṃ āneñjatā santavimokkhatā ca vuttā .

Nānattasaññānaṃ amanasikārāti nānatte vā gocare pavattānaṃ saññānaṃ , nānattānaṃ vā saññānaṃ .

Yasmā hetā rūpasaddādibhede nānatte nānāsabhāve gocare pavattanti , yasmā cetā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , dvādasa akusalasaññā , ekādasa kāmāvacarakusalavipākasaññā , dveV2.143 akusalavipākasaññā , ekādasa kāmāvacarakiriyāsaññāti evaṃ catucattālīsampi saññā nānattā nānāsabhāvā aññamaññavisadisā , tasmā ‘‘ nānattasaññā ’’ ti vuttā .

Tāsaṃ sabbaso nānattasaññānaṃP3.557 amanasikārā anāvajjanā citte ca anuppādanā .

Yasmā tā nāvajjati citte ca na uppādeti na manasikaroti na paccavekkhati , tasmāti vuttaṃ hoti .

Yasmā cettha purimā rūpasaññā paṭighasaññā ca iminā jhānena nibbatte bhavepi na vijjanti , pageva tasmiṃ bhave imaṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇakāle , tasmā tāsaṃ samatikkamā atthaṅgamāti dvedhāpi abhāvoyeva vutto .

Nānattasaññāsu pana yasmā aṭṭha kāmāvacarakusalasaññā , nava kiriyāsaññā , dasākusalasaññāti imā sattavīsati saññā iminā jhānena nibbatte bhave vijjanti , tasmā tāsaṃ amanasikārāti vuttanti veditabbaṃ .

Tatthāpi hi imaṃ jhānaṃ upasampajja viharanto tāsaṃ amanasikārāyeva upasampajja viharati .

Tā pana manasikaronto asamāpanno hotīti .

Saṅkhepato cettha ‘‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā ’’ tiiminā sabbarūpāvacaradhammānaṃ pahānaṃ vuttaṃ .

‘‘ Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiiminā sabbesaṃ kāmāvacaracittacetasikānaṃ pahānañca amanasikāro ca vuttoti veditabbo .

AnantoM2.156 ākāsoti ettha paññattimattattā nāssa uppādanto vā vayanto vā paññāyatīti ananto , anantapharaṇavasenāpi ananto .

Na hi so yogī ekadesavasena pharati , sakalavaseneva pharati .

Ākāsoti kasiṇugghāṭimākāso .

Ākāsānañcāyatanā dīni vuttatthāni .

Upasampajja viharatīti taṃ patvā nipphādetvā tadanurūpena iriyāpathena viharati .

Tadeva samāpajjitabbato samāpatti .

Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammāti pubbe vuttanayena jhānampi ākāsānañcāyatanaṃ ārammaṇampi .

Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva ākāsānañcaṃ ca taṃ paṭhamassa āruppajjhānassa ārammaṇattā devānaṃ devāyatanaṃ viya adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākāsānañcāyatanaṃ , tathā ākāsānañcaṃ ca taṃ tassa jhānassa sañjātihetuttā ‘‘ kambojā assānaṃ āyatanan ’’ tiādīni viya sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākāsānañcāyatanaṃ .

Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Anantaṃ viññāṇan ti taṃyeva ‘‘ ananto ākāso ’’ ti pharitvā pavattaṃ viññāṇaṃ ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ tiV2.144 manasikarontoti vuttaṃ hoti .

Manasikāravasena vā anantaṃ .

So hi taṃ ākāsārammaṇaṃ viññāṇaṃ anavasesato manasikaronto anantaṃ manasi karoti .

ViññāṇañcāyatanaṃP3.558 samatikkammāti etthāpi ca pubbe vuttanayeneva jhānampi viññāṇañcāyatanaṃ ārammaṇampi .

Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva viññāṇañcaṃ ca taṃ dutiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti viññāṇañcāyatanaṃ , tathā viññāṇañcaṃ ca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi viññāṇañcāyatanaṃ .

Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ viññāṇañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Natthi kiñcīti natthi natthi , suññaṃ suññaṃ , vivittaṃ vivittanti evaṃ manasikarontoti vuttaṃ hoti .

ĀkiñcaññāyatanaṃM2.157 samatikkammāti etthāpi pubbe vuttanayeneva jhānampi ākiñcaññāyatanaṃ ārammaṇampi .

Ārammaṇampi hi pubbe vuttanayeneva ākiñcaññañca taṃ tatiyassa āruppajjhānassa ārammaṇattā adhiṭṭhānaṭṭhena āyatanañcāti ākiñcaññāyatanaṃ , tathā ākiñcaññañca taṃ tasseva jhānassa sañjātihetuttā sañjātidesaṭṭhena āyatanañcātipi ākiñcaññāyatanaṃ .

Evametaṃ jhānañca ārammaṇañcāti ubhayampi appavattikaraṇena ca amanasikaraṇena ca samatikkamitvāva yasmā idaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja vihātabbaṃ , tasmā ubhayampetamekajjhaṃ katvā ‘‘ ākiñcaññāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Saññāvedayitanirodhakathā heṭṭhā kathitāva .

‘‘ Rūpī rūpāni passatī ’’ tiādikā satta vimokkhā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuccanaṭṭhena ārammaṇe abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭhena ca vimokkhā , nirodhasamāpatti pana cittacetasikehi vimuttaṭṭhena vimokkho .

Samāpattisamāpannasamaye vimutto hoti , vuṭṭhitasamaye avimutto hotīti samayavimokkho .

Samucchedavimuttivasena accantavimuttattā ariyamaggā , paṭippassaddhivimuttivasena accantavimuttattā sāmaññaphalāni , nissaraṇavimuttivasena accantavimuttattā nibbānaṃ asamayavimokkho .

Tathā sāmayikāsāmayikavimokkhā .

Pamādaṃ āgamma parihāyatīti kuppo .

Tathā na parihāyatīti akuppo .

Lokāya saṃvattatītiV2.145 lokiyo .

Ariyamaggā lokaṃ uttarantīti lokuttarā , sāmaññaphalāni nibbānañca lokato uttiṇṇāti lokuttarā .

Ādittaṃ ayoguḷaṃ makkhikā viya tejussadaṃ lokuttaraṃ dhammaṃ āsavā nālambantīti anāsavo .

RūpappaṭisaññuttotiP3.559 rūpajjhānāni .

Arūpappaṭisaññuttoti arūpasamāpattiyo .

Taṇhāya ālambito paṇihito .

Anālambito appaṇihito .

Maggaphalāni ekārammaṇattā ekaniṭṭhattā ca ekattavimokkho , nibbānaṃ adutiyattā ekattavimokkho , ārammaṇanānattā vipākanānattā ca nānattavimokkho .

214. Siyāti bhaveyya , dasa hontīti ca eko hotīti ca bhaveyyāti attho .

‘‘ Siyā ’’ ti ca etaṃ vidhivacanaṃ , na pucchāvacanaṃ .

Vatthuvasenāti niccasaññādidasavatthuvasena dasa honti .

Pariyāyenāti vimuccanapariyāyenaM2.158 eko hoti .

Siyāti kathañca siyāti yaṃ vā siyāti vihitaṃ , taṃ kathaṃ siyāti pucchati .

Aniccānupassanañāṇan ti samāsapadaṃ .

Aniccānupassanāñāṇanti vā pāṭho .

Tathā sesesupi .

Niccato saññāyāti niccato pavattāya saññāya ,‘‘ niccan ’’ ti pavattāya saññāyāti attho .

Esa nayo sukhato attato nimittato saññāyāti etthāpi .

Nimittatoti ca niccanimittato .

Nandiyā saññāyāti nandivasena pavattāya saññāya , nandisampayuttāya saññāyāti attho .

Esa nayo rāgato samudayato ādānato paṇidhito abhinivesato saññāyāti etthāpi .

Yasmā pana khayavayavipariṇāmānupassanā tisso aniccānupassanādīnaṃ balavabhāvāya balavapaccayabhūtā bhaṅgānupassanāvisesā .

Bhaṅgadassanena hi aniccānupassanā balavatī hoti .

Aniccānupassanāya ca balavatiyā jātāya ‘‘ yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) dukkhānattānupassanāpi balavatiyo honti .

Tasmā aniccānupassanādīsu vuttāsu tāpi tisso vuttāva honti .

Yasmā ca suññatānupassanā ‘‘ abhinivesato saññāya muccatī ’’ ti vacaneneva sārādānābhinivesasammohābhinivesaālayābhinivesasaññogābhinivesato saññāya muccatīti vuttameva hoti , abhinivesābhāveneva appaṭisaṅkhāto saññāya muccatīti vuttameva hoti , tasmā adhipaññādhammavipassanādayo pañcapi anupassanā na vuttāti veditabbā .

Evaṃ aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu etā aṭṭha anupassanā avatvā daseva anupassanā vuttāti veditabbā .

215. Aniccānupassanā yathābhūtaṃ ñāṇan ti aniccānupassanāyeva yathābhūtañāṇaṃ .

Ubhayampi paccattavacanaṃ .

Yathābhūtañāṇan ti ñāṇattho vutto .

Evaṃ sesesupi .

Sammohā aññāṇāti sammohabhūtā aññāṇā .

Muccatīti vimokkhattho vutto .

216. AniccānupassanāV2.146 anuttaraṃ sītibhāvañāṇan ti ettha sāsaneyeva sabbhāvato uttamaṭṭhena anuttaraṃ , anuttarassa paccayattā vā anuttaraṃ , sītibhāvo eva ñāṇaṃ sītibhāvañāṇaṃ .

Taṃ aniccānupassanāsaṅkhātaṃP3.560 anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ .

‘‘ Chahi , bhikkhave , dhammehi samannāgato bhikkhu bhabboM2.159 anuttaraṃ sītibhāvaṃ sacchikātun ’’ ti ( a . ni .6.85) ettha nibbānaṃ anuttaro sītibhāvo nāma .

Idha pana vipassanā anuttaro sītibhāvo .

Niccato santāpapariḷāhadarathā muccatīti etthāpi ‘‘ niccan ’’ ti pavattakilesā eva idha cāmutra ca santāpanaṭṭhena santāpo , paridahanaṭṭhena pariḷāho , uṇhaṭṭhena darathoti vuccanti .

217. Nekkhammaṃ jhāyatīti jhānan tiādayo heṭṭhā vuttatthā .

Nekkhammādīni cettha aṭṭha samāpattiyo ca nibbedhabhāgiyāneva .

218. Anupādā cittassa vimokkhoti idha vipassanāyeva .

‘‘ Etadatthā kathā , etadatthā mantanā , yadidaṃ anupādā cittassa vimokkho ’’ ti ( pari .366; a . ni .3.68) ettha pana nibbānaṃ anupādā cittassa vimokkho .

Katihupādānehīti katihi upādānehi .

Katamā ekupādānāti katamato ekupādānato .

Idaṃ ekupādānāti ito ekato upādānato .

Idan ti pubbañāṇāpekkhaṃ vā .

Upādānato muccanesu yasmā ādito saṅkhārānaṃ udayabbayaṃ passitvā passitvā aniccānupassanāya vipassati , pacchā saṅkhārānaṃ bhaṅgameva passitvā animittānupassanāya vipassati .

Aniccānupassanāvisesoyeva hi animittānupassanā .

Saṅkhārānaṃ udayabbayadassanena ca bhaṅgadassanena ca attābhāvo pākaṭo hoti .

Tena diṭṭhupādānassa ca attavādupādānassa ca pahānaṃ hoti .

Diṭṭhippahāneneva ca ‘‘ sīlabbatena attā sujjhatī ’’ ti dassanassa abhāvato sīlabbatupādānassa pahānaṃ hoti .

Yasmā ca anattānupassanāya ujukameva attābhāvaṃ passati , anattānupassanāvisesoyeva ca suññatānupassanā , tasmā imāni cattāri ñāṇāni diṭṭhupādānādīhi tīhi upādānehi muccanti .

Dukkhānupassanādīnaṃyeva pana catassannaṃ taṇhāya ujuvipaccanīkattā aniccānupassanādīnaṃ catassannaṃ kāmupādānato muccanaṃ na vuttaṃ .

Yasmā ādito dukkhānupassanāya ‘‘ saṅkhārā dukkhā ’’ ti passato pacchā appaṇihitānupassanāya ca ‘‘ saṅkhārā dukkhā ’’ ti passato saṅkhārānaṃ patthanā pahīyati .

Dukkhānupassanāvisesoyeva hi appaṇihitānupassanā .

Yasmā ca saṅkhāresu nibbidānupassanāya nibbindantassa virāgānupassanāyaM2.160 virajjantassa saṅkhārānaṃ patthanā pahīyati , tasmā imāni cattāri ñāṇāni kāmupādānato muccanti .

Yasmā nirodhānupassanāya kilese nirodheti , paṭinissaggānupassanāya kileseV2.147 pariccajati , tasmā imāni dve ñāṇāni catūhi upādānehi muccantīti evaṃ sabhāvanānattena ca ākāranānattena ca aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā niddiṭṭhā .

219. IdāniP3.561 ādito uddiṭṭhānaṃ tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ mukhāni dassetvā vimokkhamukhapubbaṅgamaṃ indriyavisesaṃ puggalavisesañca dassetukāmo tīṇi kho panimānītiādimāha .

Tattha vimokkhamukhānīti tiṇṇaṃ vimokkhānaṃ mukhāni .

Lokaniyyānāya saṃvattantīti tedhātukalokato niyyānāya niggamanāya saṃvattanti .

Sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāyāti sabbesaṃ saṅkhārānaṃ udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca samanupassanatāya .

Lokaniyyānaṃ hotīti pāṭhaseso .

Aniccānupassanā hi udayato pubbe saṅkhārā natthīti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānā vayato paraṃ na gacchanti , ettheva antaradhāyantīti parivaṭumato pariyantato samanupassati .

Sabbasaṅkhārā hi udayena pubbantaparicchinnā , vayena aparantaparicchinnā .

Animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya animittākārena upaṭṭhānato animittasaṅkhātāya nibbānadhātuyā cittapavisanatāya ca lokaniyyānaṃ hoti .

Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya .

Dukkhānupassanāya hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvijjati .

Appaṇihitāya ca dhātuyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya appaṇihitākārena upaṭṭhānato appaṇihitasaṅkhātāya nibbānadhātuyā .

Sabbadhammeti nibbānassa avipassanupagattepi anattasabhāvasabbhāvato ‘‘ sabbasaṅkhāre ’’ ti avatvā ‘‘ sabbadhamme ’’ ti vuttaṃ .

Parato samanupassanatāyāti paccayāyattattā avasatāya avidheyyatāya ca ‘‘ nāhaṃ na maman ’’ ti evaṃ anattato samanupassanatāya .

Suññatāya ca dhātuyāti vipassanākkhaṇepi nibbānaninnatāya suññatākārena upaṭṭhānato suññatāsaṅkhātāya nibbānadhātuyā .

Iti imāni tīṇi vacanāni aniccadukkhānattānupassanānaṃ vasena vuttāni .

Teneva tadanantaraṃ aniccato manasikarototiādi vuttaṃ .

Tattha khayatoti khīyanato .

Bhayatoti sabhayato .

Suññatoti attarahitato .

Adhimokkhabahulan tiM2.161 aniccānupassanāya ‘‘ khaṇabhaṅgavasena saṅkhārā bhijjantī ’’ ti saddhāya paṭipannassa paccakkhato khaṇabhaṅgadassanena ‘‘ saccaṃ vatāha bhagavā ’’ ti bhagavati saddhāya saddhābahulaṃ cittaṃ hoti .

Atha vā paccuppannānaṃ padesasaṅkhārānaṃ aniccataṃ passitvā ‘‘ evaṃ aniccā atītānāgatapaccuppannā sabbe saṅkhārā ’’ ti adhimuccanato adhimokkhabahulaṃ cittaṃ hoti .

Passaddhibahulan ti dukkhānupassanāya cittakkhobhakarāya paṇidhiyā pajahanato cittadarathābhāvena passaddhibahulaṃ cittaṃ hoti .

Atha vā dukkhānupassanāya saṃvegajananato saṃviggassaV2.148 ca yoniso padahanato vikkhepābhāvena passaddhibahulaṃP3.562 cittaṃ hoti .

Vedabahulan ti anattānupassanāya bāhirakehi adiṭṭhaṃ gambhīraṃ anattalakkhaṇaṃ passato ñāṇabahulaṃ cittaṃ hoti .

Atha vā ‘‘ sadevakena lokena adiṭṭhaṃ anattalakkhaṇaṃ diṭṭhan ’’ ti tuṭṭhassa tuṭṭhibahulaṃ cittaṃ hoti .

Adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge adhimokkho bahulaṃ pavattamāno bhāvanāpāripūriyā saddhindriyaṃ nāma hoti , taṃ so paṭilabhati nāma .

Passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge passaddhibahulassa ‘‘ passaddhakāyo sukhaṃ vedeti , sukhino cittaṃ samādhiyatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.73; a . ni .5.26) vacanato bhāvanāpāripūriyā passaddhipaccayā samādhindriyaṃ hoti , taṃ so paṭilabhati nāma .

Vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhatīti pubbabhāge vedo bahulaṃ pavattamāno bhāvanāpāripūriyā paññindriyaṃ nāma hoti , taṃ so paṭilabhati nāma .

Ādhipateyyaṃ hotīti chandādike adhipatibhūtepi sakiccanipphādanavasena adhipati hoti padhāno hoti .

Bhāvanāyāti bhummavacanaṃ , uparūpari bhāvanatthāya vā .

Tadanvayā hontīti taṃ anugāminī taṃ anuvattinī honti .

Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti pakāsassa padīpo viya .

Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti aññamaññūpatthambhakaṃ tidaṇḍaṃ viya .

Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti tarucittakammānaṃ pathavīpaṭādi viya .

Sampayuttapaccayā hontīti ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti .

220. PaṭivedhakāletiM2.162 maggakkhaṇe saccapaṭivedhakāle .

Paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hotīti maggakkhaṇe nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā saccadassanakiccakaraṇavasena ca kilesappahānakiccakaraṇavasena ca paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti .

Paṭivedhāyāti saccapaṭivijjhanatthāya .

Ekarasāti vimuttirasena .

Dassanaṭṭhenāti saccadassanaṭṭhena .

Evaṃ paṭivijjhantopi bhāveti , bhāventopi paṭivijjhatīti maggakkhaṇe sakiṃyeva bhāvanāya ca paṭivedhassa ca sabbhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .

Anattānupassanāya vipassanākkhaṇepi paññindriyasseva ādhipateyyattā ‘‘ paṭivedhakālepī ’’ ti apisaddo payutto .

221. AniccatoV2.149 manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hotītiādi indriyavisesena puggalavisesaṃ dassetuṃ vuttaṃ .

Tattha adhimattan ti adhikaṃ .

Tattha saddhindriyasamādhindriyapaññindriyānaṃ adhimattatā saṅkhārupekkhāyaP3.563 veditabbā .

Saddhāvimuttoti ettha avisesetvā vuttepi upari visesetvā vuttattā sotāpattimaggaṃ ṭhapetvā sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimuttoti vuttaṃ hoti .

Saddhāvimutto saddhindriyassa adhimattattā hoti , na saddhindriyassa adhimattattā sabbattha saddhāvimuttotipi vuttaṃ hoti .

Sotāpattimaggakkhaṇe saddhindriyassa adhimattattāyeva sesesu samādhindriyapaññindriyādhimattattepi sati saddhāvimuttoyeva nāma hotīti vadanti .

Kāyasakkhī hotīti aṭṭhasupi ṭhānesu kāyasakkhī nāma hoti .

Diṭṭhippatto hotīti saddhāvimutte vuttanayeneva veditabbaṃ .

Saddahanto vimuttoti saddhāvimuttoti saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggakkhaṇe saddahanto catūsupi phalakkhaṇesu vimuttoti saddhāvimuttoti vuttaṃ hoti .

Uparimaggattayakkhaṇe saddhāvimuttattaṃ idāni vakkhati .

Sotāpattimaggakkhaṇe pana saddhānusārittaṃ pacchā vakkhati .

Phuṭṭhattā sacchikatoti kāyasakkhīti sukkhavipassakatte sati upacārajjhānaphassassa rūpārūpajjhānalābhitte sati rūpārūpajjhānaphassassa phuṭṭhattā nibbānaṃ sacchikatoti kāyasakkhī , nāmakāyena vuttappakāre jhānaphasse ca nibbāne ca sakkhīti vuttaṃ hoti .

Diṭṭhattā pattoti diṭṭhippattoti sotāpattimaggakkhaṇe sampayuttena paññindriyena paṭhamaṃ nibbānassa diṭṭhattā pacchā sotāpattiphalādivasena nibbānaṃ pattoti diṭṭhippatto , paññindriyasaṅkhātāya diṭṭhiyāM2.163 nibbānaṃ pattoti vuttaṃ hoti .

Sotāpattimaggakkhaṇe pana dhammānusārittaṃ pacchā vakkhati .

Saddahanto vimuccatīti saddhāvimuttoti saddhindriyassa adhimattattā sakadāgāmianāgāmiarahattamaggakkhaṇesu saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto .

Ettha vimuccamānopi āsaṃsāya bhūtavacanavasena ‘‘ vimutto ’’ ti vutto .

Jhānaphassan ti tividhaṃ jhānaphassaṃ .

‘‘ Jhānaphassan ’’ tiādīni ‘‘ dukkhā saṅkhārā ’’ tiādīni ca paṭhamaṃ vuttaṃ dvayameva visesetvā vuttāni .

Ñātaṃ hotītiādīni heṭṭhā vuttatthāni .

Ettha ca jhānalābhī puggalo samādhindriyassa anukūlāya dukkhānupassanāya eva vuṭṭhahitvā maggaphalāni pāpuṇātīti ācariyānaṃ adhippāyo .

Siyāti siyuṃ , bhaveyyunti attho .

‘‘ Siyā ’’ ti etaṃ vidhivacanameva .

Tayo puggalāti vipassanāniyamena indriyaniyamena ca vuttā tayo puggalā .

Vatthuvasenāti tīsu anupassanāsu ekekaindriyavatthuvasena .

Pariyāyenāti teneva pariyāyena .

Iminā vārena kiṃ dassitaṃ hotiP3.564 ?

HeṭṭhāV2.150 ekekissā anupassanāya ekekassa indriyassa ādhipaccaṃ yebhuyyavasena vuttanti ca , kadāci tīsupi anupassanāsu ekekasseva indriyassa ādhipaccaṃ hotīti ca dassitaṃ hoti .

Atha vā pubbabhāgavipassanākkhaṇe tissannampi anupassanānaṃ sabbhāvato tāsu pubbabhāgavipassanāsu tesaṃ tesaṃ indriyānaṃ ādhipaccaṃ apekkhitvā maggaphalakkhaṇesu saddhāvimuttādīni nāmāni hontīti .

Evañhi vuccamāne heṭṭhā vuṭṭhānagāminivipassanāya upari ca kato indriyādhipaccapuggalaniyamo sukatoyeva niccaloyeva ca hoti .

Anantaravāre siyāti aññoyevāti evaṃ siyāti attho .

Ettha pubbe vuttoyeva niyamo .

Idāni maggaphalavasena puggalavisesaṃ vibhajitvā dassetuṃ aniccato manasikaroto … pe … sotāpattimaggaṃ paṭilabhatītiādimāha .

Tattha saddhaṃ anussarati anugacchati , saddhāya vā nibbānaṃ anussarati anugacchatīti saddhānusārī .

Sacchikatan ti paccakkhakataṃ .

Arahattan ti arahattaphalaṃ .

Paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anussarati , tena vā dhammena nibbānaṃ anussaratīti dhammānusārī .

222. PunaM2.164 aparehi pariyāyehi indriyattayavisesena puggalavisesaṃ vaṇṇetukāmo ye hi kecītiādimāha .

Tattha bhāvitā vāti atīte bhāvayiṃsu vā .

Bhāventi vāti paccuppanne .

Bhāvissanti vāti anāgate .

Adhigatā vātiādi ekekantikaṃ purimassa purimassa atthavivaraṇatthaṃ vuttaṃ .

Phassitā vāti ñāṇaphusanāya phusiṃsu vā .

Vasippattāti issarabhāvaṃ pattā .

Pāramippattāti vosānaṃ pattā .

Vesārajjappattāti visāradabhāvaṃ pattā .

Sabbattha saddhāvimuttādayo heṭṭhā vuttakkhaṇesuyeva , satipaṭṭhānādayo maggakkhaṇeyeva .

Aṭṭha vimokkheti ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādike ( paṭi . ma .1.209; dha . sa .248) paṭisambhidāmaggappattiyā eva pattā .

Tisso sikkhāti adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā maggappattā eva sikkhamānā .

Dukkhaṃ parijānantītiādīni maggakkhaṇeyeva .

Pariññāpaṭivedhaṃ paṭivijjhatīti pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , pariññāya paṭivijjhitabbanti vā pariññāpaṭivedhaṃ .

Evaṃ sesesupi .

Sabbadhammādīhi visesetvā abhiññāpaṭivedhā dayo vuttā .

Sacchikiriyāpaṭivedho pana maggakkhaṇeyeva nibbānapaccavekkhaṇañāṇasiddhivasenaP3.565 veditabboti .

Evamidha pañca ariyapuggalā niddiṭṭhā honti , ubhatobhāgavimutto ca paññāvimutto cāti ime dve aniddiṭṭhā .

Aññattha ( visuddhi .2.773) pana ‘‘ yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃV2.151 paṭilabhati , so sabbattha kāyasakkhī nāma hoti , arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma hoti .

Yo pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati , sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti , chasu ṭhānesu diṭṭhippatto , aggaphale paññāvimutto ’’ ti vuttaṃ .

Te idha kāyasakkhidiṭṭhippattehiyeva saṅgahitā .

Atthato pana arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto .

Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti .

Ettāvatā indriyapuggalavisesā niddiṭṭhā honti .

223-226.

Idāni vimokkhapubbaṅgamameva vimokkhavisesaṃ puggalavisesañca dassetukāmo aniccato manasikarototiādimāha .

Tattha dve vimokkhāti appaṇihitasuññatavimokkhā .

Aniccānupassanāgamanavasena hi animittavimokkhoti laddhanāmo maggo rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvāM2.165 saguṇato ca tesaṃyeva paṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca appaṇihitavimokkhoti nāmampi labhati .

Tathā rāgadosamohehi suññattā saguṇato ca rāgādīhiyeva suññattā suññatanti laddhanāmaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca suññatavimokkhoti nāmampi labhati .

Tasmā te dve vimokkhā animittavimokkhanvayā nāma honti .

Animittamaggato anaññepi aṭṭhannaṃ maggaṅgānaṃ ekekassa maggaṅgassa vasena sahajātādipaccayā ca hontīti veditabbā .

Puna dve vimokkhāti suññatānimittavimokkhā .

Dukkhānupassanāgamanavasena hi appaṇihitavimokkhoti laddhanāmo maggo rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaṃ niccanimittādīnañca abhāvā saguṇato ca tesaṃyeva nimittānaṃ abhāvā animittasaṅkhātaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti ārammaṇato ca animittavimokkhoti nāmampi labhati .

Sesaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ .

Puna dve vimokkhāti animittaappaṇihitavimokkhā .

Yojanā panettha vuttanayā eva .

Paṭivedhakāleti indriyānaṃ vuttakkameneva vuttaṃ .

Maggakkhaṇaṃ pana muñcitvā vipassanākkhaṇe vimokkho nāma natthiP3.566 .

Paṭhamaṃ vuttoyeva pana maggavimokkho ‘‘ paṭivedhakāle ’’ ti vacanena visesetvā dassito .

‘‘ Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto ’’ tiādikā dve vārā ca ‘‘ aniccato manasikaronto sotāpattimaggaṃ paṭilabhatī ’’ tiādiko vāro ca saṅkhitto , vimokkhavasena pana yojetvā vitthārato veditabbo .

Ye hi keci nekkhamman tiādiko vāro vuttanayeneva veditabboti .

Ettāvatā vimokkhapuggalavisesā niddiṭṭhā hontīti .

227. PunaV2.152 vimokkhamukhāni ca vimokkhe ca anekadhā niddisitukāmo aniccato manasikarontotiādimāha .

Tattha yathābhūtan ti yathāsabhāvena .

Jānātīti ñāṇena jānāti .

Passatīti teneva ñāṇena cakkhunā viya passati .

Tadanvayenāti tadanugamanena , tassa paccakkhato ñāṇena diṭṭhassa anugamanenāti attho .

Kaṅkhā pahīyatīti aniccānupassanāya niccāniccakaṅkhā , itarāhi itarakaṅkhā .

Nimittan ti santatighanavinibbhogena niccasaññāya pahīnattā ārammaṇabhūtaṃ saṅkhāranimittaṃ yathābhūtaṃ jānāti .

Tena vuccati sammādassanan ti tena yathābhūtajānanena taṃ ñāṇaṃ ‘‘ sammādassanan ’’ tiM2.166 vuccati .

Pavattan ti dukkhappattākāre sukhasaññaṃ ugghāṭetvā sukhasaññāya pahānena paṇidhisaṅkhātāya taṇhāya pahīnattā sukhasammatampi vipākapavattaṃ yathābhūtaṃ jānāti .

Nimittañca pavattañcāti nānādhātumanasikārasambhavena samūhaghanavinibbhogena ubhayathāpi attasaññāya pahīnattā saṅkhāranimittañca vipākapavattañca yathābhūtaṃ jānāti .

Yañca yathābhūtaṃ ñāṇan tiādittayaṃ idāni vuttameva , na aññaṃ .

Bhayato upaṭṭhātīti niccasukhaattābhāvadassanato yathākkamaṃ taṃ taṃ bhayato upaṭṭhāti .

Yā ca bhayatupaṭṭhāne paññātiādinā ‘‘ udayabbayānupassanāñāṇaṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ ādīnavānupassanāñāṇaṃ nibbidānupassanāñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇan ’’ ti vuttesu paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātesu navasu vipassanāñāṇesu bhayatupaṭṭhānasambandhena avatthābhedena bhinnāni ekaṭṭhāni tīṇi ñāṇāni vuttāni , na sesāni .

Puna tīsu anupassanāsu ante ṭhitāya anantarāya anattānupassanāyaP3.567 sambandhena tāya saha suññatānupassanāya ekaṭṭhataṃ dassetuṃ yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanātiādimāha .

Imāni hi dve ñāṇāni atthato ekameva , avatthābhedena pana bhinnāni .

Yathā ca imāni , tathā aniccānupassanā ca animittānupassanā ca atthato ekameva ñāṇaṃ , dukkhānupassanā ca appaṇihitānupassanā ca atthato ekameva ñāṇaṃ , kevalaṃ avatthābhedeneva bhinnāni .

Anattānupassanāsuññatānupassanānañca ekaṭṭhatāya vuttāya tesaṃ dvinnaṃ dvinnampi ñāṇānaṃ ekalakkhaṇattā ekaṭṭhatā vuttāva hotīti .

Nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjatīti ‘‘ saṅkhāranimittaṃ addhuvaṃ tāvakālikan ’’ ti aniccalakkhaṇavasena jānitvā ñāṇaṃ uppajjati .

Kāmañca na paṭhamaṃ jānitvā pacchā ñāṇaṃ uppajjati , vohāravasena pana ‘‘ manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇan ’’ tiādīni ( saṃ . ni .4.60; ma . ni .1.400;3.421) viya evaṃ vuccati .

Saddasatthavidūpi ca ‘‘ ādiccaṃ pāpuṇitvā tamo vigacchatī ’’ tiādīsu viya samānakālepi imaṃ padaṃ icchanti .

Ekattanayena vāV2.153 purimañca pacchimañca ekaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ .

Iminā nayena itarasmimpi padadvaye attho veditabbo .

Muñcitukamyatā dīnaṃ tiṇṇaṃ ñāṇānaṃ ekaṭṭhatā heṭṭhā vuttanayā eva .

NimittāM2.167 cittaṃ vuṭṭhātīti saṅkhāranimitte dosadassanena tattha anallīnatāya saṅkhāranimittā cittaṃ vuṭṭhāti nāma .

Animitte cittaṃ pakkhandatīti saṅkhāranimittapaṭipakkhena animittasaṅkhāte nibbāne tanninnatāya cittaṃ pavisati .

Sesānupassanādvayepi iminā nayena attho veditabbo .

Nirodhe nibbānadhātuyāti idha vutteneva paṭhamānupassanādvayampi vuttameva hoti .

Nirodhetipi pāṭho .

Bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññāti vuṭṭhānasambandhena gotrabhuñāṇaṃ vuttaṃ .

Gotrabhū dhammāti gotrabhuñāṇameva .

Itarathā hi ekaṭṭhatā na yujjati .

‘‘ Asaṅkhatā dhammā , appaccayā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa . dukamātikā 7,8) viya vā catumaggavasena vā bahuvacanaṃ katanti veditabbaṃ .

Yasmā vimokkhoti maggo , maggo ca dubhatovuṭṭhāno , tasmā tena sambandhena yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññātiādi vuttaṃ .

228. Puna vimokkhānaṃ nānākkhaṇānaṃ ekakkhaṇapariyāyaṃ dassetukāmo katihākārehītiādimāha .

Tattha ādhipateyyaṭṭhenāti jeṭṭhakaṭṭhena .

Adhiṭṭhānaṭṭhenāti patiṭṭhānaṭṭhena .

Abhinīhāraṭṭhenāti vipassanāvīthito nīharaṇaṭṭhena .

Niyyānaṭṭhenāti nibbānupagamanaṭṭhena .

Aniccato manasikarototi vuṭṭhānagāminivipassanākkhaṇeyevaP3.568 .

Animitto vimokkhoti maggakkhaṇeyeva .

Esa nayo sesesu .

Cittaṃ adhiṭṭhātīti cittaṃ adhikaṃ katvā ṭhāti , cittaṃ patiṭṭhāpetīti adhippāyo .

Cittaṃ abhinīharatīti vipassanāvīthito cittaṃ nīharati .

Nirodhaṃ nibbānaṃ niyyātīti nirodhasaṅkhātaṃ nibbānaṃ upagacchatīti evaṃ ākāranānattato catudhā nānākkhaṇatā dassitā .

Ekakkhaṇatāya samodhānaṭṭhenāti ekajjhaṃ samosaraṇaṭṭhena .

Adhigamanaṭṭhenāti vindanaṭṭhena .

Paṭilābhaṭṭhenāti pāpuṇanaṭṭhena .

Paṭivedhaṭṭhenāti ñāṇena paṭivijjhanaṭṭhena .

Sacchikiriyaṭṭhenāti paccakkhakaraṇaṭṭhena .

Phassanaṭṭhenāti ñāṇaphusanāya phusanaṭṭhena .

Abhisamayaṭṭhenāti abhimukhaṃ samāgamanaṭṭhena .

Ettha ‘‘ samodhānaṭṭhenā ’’ ti mūlapadaṃ , sesāni adhigamavevacanāni .

Tasmāyeva hi sabbesaṃ ekato vissajjanaṃ kataṃ .

Nimittā muccatīti niccanimittato muccati .

Iminā vimokkhaṭṭho vutto .

Yato muccatīti yato nimittato muccati .

Tattha na paṇidahatīti tasmiṃ nimitteM2.168 patthanaṃ na karoti .

Yattha na paṇidahatīti yasmiṃ nimitte na paṇidahati .

Tena suññotiV2.154 tena nimittena suñño .

Yena suññoti yena nimittena suñño .

Tena nimittena animittoti iminā animittaṭṭho vutto .

Paṇidhiyā muccatīti paṇidhito muccati .

‘‘ Paṇidhi muccatī ’’ ti pāṭho nissakkatthoyeva .

Iminā vimokkhaṭṭho vutto .

Yattha na paṇidahatīti yasmiṃ dukkhe na paṇidahati .

Tena suññoti tena dukkhena suñño .

Yena suññoti yena dukkhanimittena suñño .

Yena nimittenāti yena dukkhanimittena .

Tattha na paṇidahatīti iminā appaṇihitaṭṭho vutto .

Abhinivesā muccatīti iminā vimokkhaṭṭho vutto .

Yena suññoti yena abhinivesanimittena suñño .

Yena nimittenāti yena abhinivesanimittena .

Yattha na paṇidahati , tena suññoti yasmiṃ abhinivesanimitte na paṇidahati , tena abhinivesanimittena suñño .

Iminā suññataṭṭho vutto .

229. Puna aṭṭhavimokkhādīni niddisitukāmo atthi vimokkhotiādimāha .

Tattha niccato abhinivesātiādīni saññāvimokkhe vuttanayena veditabbāni .

Sabbābhinivesehīti vuttappakārehi abhinivesehi .

Iti abhinivesamuccanavasena suññatavimokkhā nāma jātā , teyeva niccādinimittamuccanavasena animittavimokkhā , niccantiādipaṇidhīhi muccanavasena appaṇihitavimokkhā .

Ettha ca paṇidhi muccatīti sabbattha nissakkattho veditabbo .

PaṇidhiyāP3.569 muccatīti vā pāṭho .

‘‘ Sabbapaṇidhīhi muccatī ’’ ti cettha sādhakaṃ .

Evaṃ tisso anupassanā tadaṅgavimokkhattā ca samucchedavimokkhassa paccayattā ca pariyāyena vimokkhāti vuttā .

230. Tattha jātāti anantare vipassanāvimokkhepi sati imissā kathāya maggavimokkhādhikārattā tasmiṃ maggavimokkhe jātāti vuttaṃ hoti .

Anavajjakusalāti rāgādivajjavirahitā kusalā .

Vicchedaṃ katvā vā pāṭho .

Bodhipakkhiyā dhammāti ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā , cattāro iddhipādā , pañcindriyāni , pañca balāni , satta bojjhaṅgāM2.169 , ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti ( ma . ni .3.35,43; cūḷani . mettagūmāṇavapucchāniddesa 22; mi . pa .5.4.1) vuttā sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā .

Idaṃ mukhan ti idaṃ vuttappakāraṃ dhammajātaṃ ārammaṇato nibbānapavesāya mukhattā mukhaṃ nāmāti vuttaṃ hoti .

Tesaṃ dhammānan ti tesaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ .

Idaṃ vimokkhamukhan ti nibbānaṃ vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimokkhesu nissaraṇavimokkhova ,‘‘ yāvatā , bhikkhaveV2.155 , dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā , virāgo tesaṃ dhammānaṃ aggamakkhāyatī ’’ ti ( itivu .90; a . ni .4.34) vuttattā uttamaṭṭhena mukhañcāti vimokkhamukhaṃ .

Vimokkhañca taṃ mukhañca vimokkhamukhanti kammadhārayasamāsavasena ayameva attho vutto .

Vimokkhañcāti ettha liṅgavipallāso kato .

Tīṇi akusalamūlānīti lobhadosamohā .

Tīṇi duccaritānīti kāyavacīmanoduccaritāni .

Sabbepi akusalā dhammāti akusalamūlehi sampayuttā duccaritehi sampayuttā ca asampayuttā ca sevitabbadomanassādīni ṭhapetvā sabbepi akusalā dhammā .

Kusalamūlasucaritāni vuttapaṭipakkhena veditabbāni .

Sabbepi kusalā dhammāti vuttanayeneva sampayuttā asampayuttā ca vimokkhassa upanissayabhūtā sabbepi kusalā dhammā .

Vivaṭṭakathā heṭṭhā vuttā .

Vimokkhavivaṭṭasambandhena panettha sesavivaṭṭāpi vuttā .

Āsevanāti ādito sevanā .

Bhāvanāti tasseva vaḍḍhanā .

Bahulīkamman ti tasseva vasippattiyā punappunaṃ karaṇaṃ .

Maggassa pana ekakkhaṇeyeva kiccasādhanavasena āsevanādīni veditabbāni .

Paṭilābho vā vipāko vātiādīni heṭṭhā vuttatthānevāti .

Vimokkhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Saddhammappakāsiniyā paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathāya

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Gatikathā

Gatikathāvaṇṇanā

231. IdāniV2.156P3.570 tassā vimokkhuppattiyā hetubhūtaṃ hetusampattiṃ dassentena kathitāya gatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā .

Duhetukapaṭisandhikassāpi hi ‘‘ natthi jhānaṃ apaññassā ’’ ti ( dha . pa .372) vacanato jhānampi na uppajjati , kiṃM2.170 pana vimokkho .

Tattha gatisampattiyāti nirayatiracchānayonipettivisayamanussadevasaṅkhātāsu pañcasu gatīsu manussadevasaṅkhātāya gatisampattiyā .

Etena purimā tisso gativipattiyo paṭikkhipati .

Gatiyā sampatti gatisampatti , sugatīti vuttaṃ hoti .

Gatīti ca sahokāsā khandhā .

Pañcasu ca gatīsu pettivisayaggahaṇeneva asurakāyopi gahito .

Devāti cha kāmāvacaradevā brahmāno ca .

Devaggahaṇena asurāpi saṅgahitā .

Ñāṇasampayutteti ñāṇasampayuttapaṭisandhikkhaṇe .

Khaṇopi hi ñāṇasampayuttayogena teneva vohārena vuttoti veditabbo .

Katinaṃ hetūnan ti alobhādosāmohahetūsu katinaṃ hetūnaṃ .

Upapattīti upapajjanaṃ , nibbattīti attho .

Yasmā pana suddakulajātāpi tihetukā honti , tasmā te sandhāya paṭhamapucchā .

Yasmā ca yebhuyyena mahāpuññā tīsu mahāsālakulesu jāyanti , tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ vasena tisso pucchā .

Pāṭho pana saṅkhitto .

Mahatī sālā etesanti mahāsālā , mahāgharā mahāvibhavāti attho .

Atha vā mahā sāro etesanti mahāsārāti vattabbe ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘ mahāsālā ’’ ti vuttaṃ .

Khattiyā mahāsālā , khattiyesu vā mahāsālāti khattiyamahāsālā .

Sesesupi eseva nayo .

Tattha yassa khattiyassa gehe pacchimantena koṭisataṃ dhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti , ayaṃ khattiyamahāsālo nāma .

Yassa brāhmaṇassa gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca dasa ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti , ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma .

Yassa gahapatissa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti , kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti , ayaṃ gahapatimahāsālo nāma .

RūpāvacarānaṃV2.157 arūpāvacarānañca ekantatihetukattā ‘‘ ñāṇasampayutte ’’ ti na vuttaṃ , manussesu pana duhetukāhetukānañca sabbhāvato , kāmāvacaresu devesu duhetukānañca sabbhāvato sesesu ‘‘ ñāṇasampayutte ’’ ti vuttaṃ .

Ettha ca kāmāvacaradevā pañcakāmaguṇaratiyāP3.571 kīḷanti , sarīrajutiyā ca jotantīti devā , rūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷantiM2.171 , sarīrajutiyā ca jotantīti devā , arūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti , ñāṇajutiyā ca jotantīti devā .

232. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha tihetukapaṭisandhijanakassa tihetukakāmāvacarakusalakammassa ca javanavīthiyaṃ punappunaṃ uppattivasena sattavāraṃ javanakkhaṇe , pavattanakāleti attho .

Tayo hetū kusalāti alobho kusalahetu adoso kusalahetu amoho kusalahetu .

Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti tasmiṃ vuttakkhaṇeyeva jātāya kusalacetanāya .

Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti .

Tena vuccatīti tena sahajātapaccayabhāveneva vuccati .

Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārāti ekacittakkhaṇikapaccayākāranayena vuttaṃ .

‘‘ Saṅkhārā ’’ ti ca bahuvacanena tattha saṅkhārakkhandhasaṅgahitā sabbe cetasikā gahitāti veditabbaṃ .

Apisaddena saṅkhārapaccayāpi kusalamūlānītipi vuttaṃ hoti .

Nikantikkhaṇeti attano vipākaṃ dātuṃ paccupaṭṭhitakamme vā tathā paccupaṭṭhitakammena upaṭṭhāpite kammanimitte vā gatinimitte vā uppajjamānānaṃ nikantikkhaṇe .

Nikantīti nikāmanā patthanā .

Āsannamaraṇassa hi mohena ākulacittattā avīcijālāyapi nikanti uppajjati , kiṃ pana sesesu nimittesu .

Dve hetūti lobho akusalahetu moho akusalahetu .

Bhavanikanti pana paṭisandhianantaraṃ pavattabhavaṅgavīthito vuṭṭhitamattasseva attano khandhasantānaṃ ārabbha sabbesampi uppajjati .

‘‘ Yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha , tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā ’’ ti evamādi idameva sandhāya vuttaṃ .

Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti akusalacetanāya .

Paṭisandhikkhaṇeti tena kammena gahitapaṭisandhikkhaṇe .

Tayo hetūti alobho abyākatahetu adoso abyākatahetu amoho abyākatahetu .

Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti vipākābyākatacetanāya .

Nāmarūpapaccayāpi viññāṇan ti ettha tasmiṃ paṭisandhikkhaṇe tayo vipākahetū sesacetasikā ca nāmaṃ , hadayavatthu rūpaṃ .

TatoM2.172 nāmarūpapaccayatopi paṭisandhiviññāṇaṃ pavattati .

Viññāṇapaccayāpi nāmarūpan ti etthāpi nāmaṃ vuttappakārameva , rūpaṃ pana idha sahetukamanussapaṭisandhiyā adhippetattā gabbhaseyyakānaṃ vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakantiV2.158 samatiṃsa rūpāni , saṃsedajānaṃ opapātikānañca paripuṇṇāyatanānaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakañcāti samasattati rūpāni .

Taṃ vuttappakāraṃ nāmarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe paṭisandhiviññāṇapaccayā pavattati .

PañcakkhandhātiP3.572 ettha paṭisandhicittena paṭisandhikkhaṇe labbhamānāni rūpāni rūpakkhandho , sahajātā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , sesacetasikā saṅkhārakkhandho , paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandho .

Sahajātapaccayā hontīti cattāro arūpino khandhā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti , rūpakkhandhe cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti , arūpino khandhā ca hadayarūpañca aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti , mahābhūtāpi upādārūpānaṃ sahajātapaccayā honti .

Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti , cattāro arūpino khandhā ca aññamaññapaccayā honti , cattāro mahābhūtā aññamaññapaccayā honti .

Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti , cattāro arūpino khandhā ca aññamaññaṃ nissayapaccayā hontīti sahajātā viya vitthāretabbā .

Vippayuttapaccayā hontīti ekavatthukādibhāvānupagamanena vippayuttabhāvena upakārakā honti , arūpino khandhā paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti , hadayarūpaṃ arūpīnaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayo hoti .

‘‘ Pañcakkhandhā ’’ ti hettha evaṃ yathālābhavasena vuttaṃ .

Cattāro mahābhūtāti ettha tayo paccayā paṭhamaṃ vuttāyeva .

Tayo jīvitasaṅkhārāti āyu ca usmā ca viññāṇañca .

Āyūti rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyañca .

Usmāti tejodhātu .

Viññāṇan ti paṭisandhiviññāṇaṃ .

Etāni hi uparūpari jīvitasaṅkhāraṃ saṅkharonti pavattentīti jīvitasaṅkhārā .

Sahajātapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakānaṃ khandhānañca hadayarūpassa ca aññamaññasahajātapaccayā honti , tejodhātu tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññasahajātapaccayo hoti , upādārūpānaṃ sahajātapaccayova , rūpajīvitindriyaṃM2.173 sahajātarūpānaṃ pariyāyena sahajātapaccayo hotīti veditabbaṃ .

Aññamaññapaccayā honti , nissayapaccayā hontīti dvayaṃ arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakhandhānaṃ aññamaññapaccayā honti .

Aññamaññanissayapaccayā hontīti vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ .

Vippayuttapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti .

Rūpajīvitindriyaṃ pana aññamaññanissayavippayuttapaccayatte na yujjati .

Tasmā ‘‘ tayo jīvitasaṅkhārā ’’ ti yathālābhavasenaV2.159 vuttaṃ .

Nāmañca rūpañca vuttanayeneva catupaccayatte yojetabbaṃ .

CuddasaP3.573 dhammāti pañcakkhandhā , cattāro mahābhūtā , tayo jīvitasaṅkhārā , nāmañca rūpañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā .

Tesañca upari aññesañca sahajātādipaccayabhāvo vuttanayo eva .

Sampayuttapaccayā hontīti puna ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti .

Pañcindriyānīti saddhindriyādīni .

Nāmañcāti idha vedanādayo tayo khandhā .

Viññāṇañcāti paṭisandhiviññāṇaṃ .

Puna cuddasa dhammāti cattāro khandhā , pañcindriyāni , tayo hetū , nāmañca viññāṇañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā .

Aṭṭhavīsati dhammāti purimā ca cuddasa , ime ca cuddasāti aṭṭhavīsati .

Idha rūpassāpi paviṭṭhattā sampayuttapaccayaṃ apanetvā vippayuttapaccayo vutto .

Evaṃ paṭisandhikkhaṇe vijjamānassa tassa tassa paccayuppannassa dhammassa taṃ taṃ paccayabhedaṃ dassetvā paṭhamaṃ niddiṭṭhe hetū nigametvā dassento imesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotīti āha .

Kammāyūhanakkhaṇe tayo kusalahetū , nikantikkhaṇe dve akusalahetū , paṭisandhikkhaṇe tayo abyākatahetūti evaṃ aṭṭha hetū .

Tattha tayo kusalahetū , dve akusalahetū ca idha paṭisandhikkhaṇe pavattiyā upanissayapaccayā honti .

Tayo abyākatahetū yathāyogaṃ hetupaccayasahajātapaccayavasena paccayā honti .

Sesavāresupi eseva nayo .

Arūpāvacarānaṃ pana rūpābhāvā nāmapaccayāpi viññāṇaṃ , viññāṇapaccayāpi nāman ti vuttaṃ .

Rūpamissakacuddasakopi ca parihīno .

Tassa parihīnattā ‘‘ aṭṭhavīsati dhammā ’’ ti vāro ca na labbhati .

233. IdāniM2.174 vimokkhassa paccayabhūtaṃ tihetukapaṭisandhiṃ dassetvā teneva sambandhena duhetukapaṭisandhivisesañca dassetukāmo gatisampattiyā ñāṇavippayuttetiādimāha .

Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha paṭisandhijanakassa duhetukakusalakammassa vuttanayeneva javanakkhaṇe .

Dve hetūti ñāṇavippayuttattā alobho kusalahetu adoso kusalahetu .

Dve abyākatahetūpi alobhādosāyeva .

Cattāri indriyānīti paññindriyavajjāni saddhindriyādīni cattāri .

Dvādasa dhammātiP3.574 paññindriyassaV2.160 amohahetussa ca parihīnattā dvādasa .

Tesaṃ dvinnaṃyeva parihīnattā chabbīsati .

Channaṃ hetūnan ti dvinnaṃ kusalahetūnaṃ , dvinnaṃ akusalahetūnaṃ , dvinnaṃ vipākahetūnanti evaṃ channaṃ hetūnaṃ .

Rūpārūpāvacarā panettha ekantatihetukattā na gahitā .

Sesaṃ paṭhamavāre vuttanayeneva veditabbaṃ .

Imasmiṃ vāre duhetukapaṭisandhiyā duhetukakammasseva vuttattā tihetukakammena duhetukapaṭisandhi na hotīti vuttaṃ hoti .

Tasmā yaṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .498) tipiṭakamahādhammarakkhitattheravāde ‘‘ tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti , duhetukāhetukā na hoti .

Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti , tihetukā na hotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya pāḷiyā sameti .

Yaṃ pana tipiṭakacūḷanāgattherassa ca moravāpivāsimahādattattherassa ca vādesu ‘‘ tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti duhetukāpi , ahetukā na hoti .

Duhetukakammena duhetukāpi hoti ahetukāpi , tihetukā na hotī ’’ ti vuttaṃ , taṃ imāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati .

Imissā kathāya hetuadhikārattā ahetukapaṭisandhi na vuttāti .

Gatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā