56-63.Saccañāṇacatukkadvayaniddesavaṇṇanā
108-9.
Saccañāṇacatukkadvayaniddese
P2.387 dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīni vuttatthāneva .Maggasamaṅgissa ñāṇaṃ dukkhepetaṃ ñāṇan tiādi anantaracatukke viya ekābhisamayavasena vuttaṃ .
Duvidhañhi saccañāṇaṃ lokiyaṃ lokuttarañca .
Lokikaṃ duvidhaṃ anubodhañāṇaṃ paccavekkhaṇañāṇañca .
Anubodhañāṇaṃ ādikammikassa anussavādivasena nirodhe magge ca pavattati , dukkhe samudaye ca ārammaṇakaraṇavasena .
Paccavekkhaṇañāṇaṃ paṭividdhasaccassa catūsupi saccesu ārammaṇakaraṇavasena .
Lokuttaraṃ paṭivedhañāṇaṃ nirodhamārammaṇaṃ katvā kiccato cattāri saccāni paṭivijjhati .
Yathāha –
‘‘ yo , bhikkhave , dukkhaṃ passati , dukkhasamudayampi so passati , dukkhanirodhampi passati , dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadampi passatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1100) sabbaṃ vattabbaṃ .
Idhāpi iminā vārena idameva vuttaṃ .
Taṃ pana lokuttarampi ‘‘ dukkhe ñāṇan ’’ tiādīni nāmāni labhatīti dassanatthaṃ vuttaṃ .
Idha pana lokikañāṇameva adhippetaṃ .
Tasmāyeva ca tattha katamaṃ dukkhe ñāṇan tiādimāha .
Tattha dukkhaṃ ārabbhāti dukkhasaccaṃ ālambitvā , ārammaṇaṃ katvāti attho .
Paññātiādīsu tassa tassa atthassa pākaṭakaraṇasaṅkhātena paññāpanaṭṭhena paññā , tena tena vā aniccādinā pakārena dhamme jānātītipi paññā .
Idamassā sabhāvapadaṃ .
Pajānanākāro pajānanā .
Aniccādīni vicinātīti vicayo .
Pavicayoti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ , pakārena vicayoti attho .
Catusaccadhammaṃ vicinātīti dhammavicayo .
Aniccādīnaṃ sammā
P2.388 lakkhaṇavasena sallakkhaṇā .Sā eva upasagganānattena upalakkhaṇā
M1.343 paccupalakkhaṇāti vuttā .Bhusaṃ lakkhaṇā te te aniccādidhamme paṭicca upalakkhaṇāti attho .
Paṇḍitabhāvo paṇḍiccaṃ .
Kusalabhāvo kosallaṃ .
Nipuṇabhāvo nepuññaṃ .
Aniccādīnaṃ vibhāvanavasena vebhabyā .
Aniccādīnaṃ cintanakavasena cintā , yassa uppajjati , taṃ aniccādīni cintāpetītipi cintā .
Aniccādīni upaparikkhatīti
V1.310 upaparikkhā .Bhūrīti pathavī .
Ayampi saṇhaṭṭhena vitthataṭṭhena ca bhūrī viyāti bhūrī .
Atha vā paññāyeva bhūte atthe ramatīti bhūrīti vuccati .
Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā , khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā .
Yassa uppajjati , taṃ attahitapaṭipattiyaṃ sampayuttadhamme ca yāthāvalakkhaṇapaṭivedhe parinetīti pariṇāyikā .
Dhamme aniccādivasena vividhā passatīti vipassanā .
Sammā pakārehi aniccādīni jānātīti sampajāno , tassa bhāvo sampajaññaṃ .
Uppathapaṭipanne sindhave vīthiāropanatthaṃ patodo viya uppathe dhāvanakaṃ kūṭacittaṃ vīthiāropanatthaṃ vijjhatīti patodo viya patodo .
Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ karotīti indriyaṃ , paññāsaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Nayidaṃ ‘‘ purisassa indriyaṃ purisindriyan ’’ tiādi viya paññāya indriyaṃ paññindriyaṃ .
Atha kho paññā eva indriyaṃ paññindriyanti vuttaṃ hoti .
Avijjāya na kampatīti paññābalaṃ .
Kilesacchedanaṭṭhena paññāva satthaṃ paññāsatthaṃ .
Accuggataṭṭhena paññāva pāsādo paññāpāsādo .
Ālokanaṭṭhena paññāva āloko paññāāloko .
Obhāsanaṭṭhena paññāva obhāso paññāobhāso .
Pajjotanaṭṭhena paññāva pajjoto paññāpajjoto .
Paññavato hi ekapallaṅkena nisinnassa dasasahassilokadhātu ekālokā ekobhāsā ekapajjotā hoti .
Tenetaṃ vuttaṃ .
Imesu pana tīsu padesu ekapadenāpi etasmiṃ atthe siddhe yāni panetāni bhagavatā ‘‘ cattārome , bhikkhave , ālokā .
Katame cattāro ?
Candāloko , sūriyāloko , aggāloko , paññāloko .
Ime kho , bhikkhave , cattāro ālokā .
Etadaggaṃ , bhikkhave , imesaṃ catunnaṃ ālokānaṃ yadidaṃ paññāloko ’’.
Tathā
P2.389 ‘‘ cattāromeM1.344 , bhikkhave , obhāsā .Cattārome , bhikkhave , pajjotā ’’ ti ( a . ni .4.144-145) sattānaṃ ajjhāsayavasena suttāni desitāni .
Tadanurūpeneva idhāpi therena desanā katā .
Attho hi anekehi ākārehi vibhajjamāno suvibhatto hoti , aññathā ca añño bujjhati , aññathā aññoti .
Ratikaraṇaṭṭhena pana ratidāyakaṭṭhena ratijanakaṭṭhena cittīkataṭṭhena dullabhapātubhāvaṭṭhena atulaṭṭhena anomasattaparibhogaṭṭhena ca paññāva ratanaṃ paññāratanaṃ .
Na tena sattā muyhanti , sayaṃ vā ārammaṇe na muyhatīti amoho .
Dhammavicaya padaṃ vuttatthameva .
Kasmā panetaṃ puna vuttanti ?
Amohassa mohapaṭipakkhabhāvadīpanatthaṃ .
Tenetaṃ dīpeti ‘‘ yvāyaṃ amoho , so na kevalaṃ mohato añño dhammo , mohassa pana paṭipakkho dhammavicayasaṅkhāto amoho nāma idha adhippeto ’’ ti .
Sammādiṭṭhīti yāthāvaniyyānikakusaladiṭṭhi
V1.311 .‘‘ Tattha katamaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ , tattha katamaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ , tattha katamaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇan ’’ ti pucchāvacanāni saṅkhepavasena vuttānīti .
Saccañāṇacatukkadvayaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .