3. Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā
194. Puna aññaṃ suttantaṃ nikkhipitvā indriyavidhānaṃ niddisitukāmo pañcimāni , bhikkhavetiādimāha .
Tattha sotāpattiyaṅgesūti ettha soto ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , sotassa āpatti bhusaṃ pāpuṇanaṃ sotāpatti , sotāpattiyā aṅgāni sambhārāni sotāpattiaṅgāni .
Sotāpannatāya pubbabhāgapaṭilābhaaṅgāni .
Sappurisasaṃsevo sotāpattiaṅgaṃ , saddhammassavanaṃ sotāpattiaṅgaṃ , yonisomanasikāro sotāpattiaṅgaṃ , dhammānudhammapaṭipatti sotāpattiaṅgaṃ , imāni cattāri sotāpattiaṅgāni .
Sesā heṭṭhā vuttā eva .
Idañca imesaṃ indriyānaṃ sakavisaye jeṭṭhakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājātirājapañcamesu sahāyesu ‘‘ nakkhattaṃ kīḷissāmā ’’ ti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro
V2.126 tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova ‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti gehe vicāreti , dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova ‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti gehe vicāreti , atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova , imasmiṃ pana kāle attano geheyeva ‘‘ imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha , imesaṃ gandhamālālaṅkārādīni dethā ’’ ti vicāreti , evameva saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāretiM2.138 , evaṃ sotāpattiaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti , gehasāmikova vicāreti , evaṃ jhānāni patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni honti .
Sabbapacchā
P3.542 rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti , rājāva vicāreti , evaṃ ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ , sesāni tadanvayāni hontīti .Ka .pabhedagaṇananiddesavaṇṇanā
195. Suttantassa pabhedagaṇanāpucchāpubbaṅgameva pabhedagaṇananiddese sappurisasaṃseveti sobhanānaṃ purisānaṃ sammā sevane .
Adhimokkhādhipateyyaṭṭhenāti adhimokkhasaṅkhātena sesindriyesu adhipatibhāvaṭṭhena , sesindriyānaṃ pubbaṅgamaṭṭhenāti attho .
Saddhammasavaneti sataṃ dhammo , sobhano vā dhammoti saddhammo .
Tassa saddhammassa savane .
Yonisomanasikāreti upāyena manasikāre .
Dhammānudhammapaṭipattiyāti ettha nava lokuttaradhamme anugato dhammo dhammānudhammo , sīlasamādhipaññāsaṅkhātassa dhammānudhammassa paṭipatti paṭipajjanaṃ dhammānudhammapaṭipatti .
Sammappadhānā dīsupi eseva nayo .
Kha .cariyāvāravaṇṇanā
196. Cariyāvārepi
V2.127 imināva nayena attho veditabbo .Kevalaṃ paṭhamavāro indriyānaṃ uppādanakālavasena vutto , cariyāvāro uppannānaṃ āsevanakālavasena ca pāripūrikālavasena ca vutto .
Cariyā pakati ussannatāti hi atthato ekaṃ .
Cāravihāraniddesavaṇṇanā
197. Idāni
M2.139 cariyāsambandheneva cāravihāraniddesavasena aparena pariyāyena indriyavidhānaṃ niddisitukāmo cāro ca vihāro cātiādikaṃ uddesaṃ uddisitvā tassa niddesamāha .Tattha uddese tāva yathā carantaṃ viharantaṃ viññū sabrahmacārī gambhīresu ṭhānesu okappeyyuṃ – addhā ayamāyasmā patto vā pāpuṇissati vāti , tathā indriyasampannassa cāro ca vihāro ca viññūhi sabrahmacārīhi anubuddho hoti paṭividdhoti uddesassa sambandho veditabbo .
Uddesaniddese cariyā cāroyeva .
Cāro cariyāti hi atthato ekaṃ .
Tasmā ‘‘ cāro ’’ tipadassa niddese ‘‘ cariyā ’’ ti vuttaṃ .
Iriyāpathacariyāti iriyāpathānaṃ cariyā , pavattananti attho .
Sesesupi eseva nayo .
Āyatanacariyā pana āyatanesu satisampajaññānaṃ cariyā .
Pattīti phalāni .
Tāni hi pāpuṇiyantīti ‘‘ pattī ’’ ti vuttā .
Sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikā atthā lokatthāti ayaṃ viseso .
Idāni tāsaṃ cariyānaṃ bhūmiṃ dassento catūsu iriyāpathesūtiādimāha .
Satipaṭṭhānesūti ārammaṇasatipaṭṭhānesu .
Satipaṭṭhānesupi vuccamānesu satito anaññāni vohāravasena aññāni viya katvā vuttaṃ .
Ariyasaccesūti pubbabhāgalokiyasaccañāṇena visuṃ
P3.543 visuṃ saccapariggahavasena vuttaṃ .Ariyamaggesu sāmaññaphalesūti ca vohāravaseneva vuttaṃ .
Padeseti lokatthacariyāya ekadese .
Nippadesato hi lokatthacariyaṃ buddhā eva karonti .
Puna tā eva cariyāyo kārakapuggalavasena dassento paṇidhisampannānan tiādimāha .
Tattha paṇidhisampannā nāma iriyāpathānaṃ santattā iriyāpathaguttiyā sampannā akampitairiyāpathā bhikkhubhāvānurūpena santena iriyāpathena sampannā .
Indriyesu guttadvārānan ti cakkhādīsu chasu indriyesu attano attano visaye pavattaekekadvāravasena guttaṃ dvāraṃ etesanti guttadvārā .
Tesaṃ guttadvārānaṃ .
Dvāran ti cettha uppattidvāravasena cakkhādayo eva .
Appamādavihārīnan ti sīlādīsu appamādavihāravataṃ .
Adhicittamanuyuttānan ti
V2.128 vipassanāya pādakabhāvena adhicittasaṅkhātaṃ samādhimanuyuttānaṃ .Buddhisampannānan ti nāmarūpavavatthānaṃ ādiṃ katvā yāva gotrabhu , tāva pavattena ñāṇena
M2.140 sampannānaṃ .Sammāpaṭipannānan ti catumaggakkhaṇe .
Adhigataphalānan ti catuphalakkhaṇe .
Adhimuccantoti adhimokkhaṃ karonto .
Saddhāya caratīti saddhāvasena pavattati .
Paggaṇhantoti catusammappadhānavīriyena padahanto .
Upaṭṭhāpentoti satiyā ārammaṇaṃ upaṭṭhāpento .
Avikkhepaṃ karontoti samādhivasena vikkhepaṃ akaronto .
Pajānantoti catusaccapajānanapaññāya pakārena jānanto .
Vijānantoti indriyasampayuttajavanapubbaṅgamena āvajjanaviññāṇena ārammaṇaṃ vijānanto .
Viññāṇacariyāyāti āvajjanaviññāṇacariyavasena .
Evaṃ paṭipannassāti sahajavanāya indriyacariyāya paṭipannassa .
Kusalā dhammā āyāpentīti samathavipassanāvasena pavattā kusalā dhammā bhusaṃ yāpenti , pavattantīti attho .
Āyatanacariyāyāti kusalānaṃ dhammānaṃ bhusaṃ yatanacariyāya , ghaṭanacariyāya pavattanacariyāyāti vuttaṃ hoti .
Visesamadhigacchatīti vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭippassaddhivasena visesaṃ adhigacchati .
Dassanacariyā dayo vuttatthāyeva .
Saddhāya viharatītiādīsu saddhādisamaṅgissa iriyāpathavihāro daṭṭhabbo .
Anubuddhoti anumānabuddhiyā .
Paṭividdhoti paccakkhabuddhiyā .
Yasmā adhimokkhaṭṭhādīsu anubuddhesu paṭividdhesu ca cāro ca vihāro ca anubuddho hoti paṭividdho , tasmā anubodhapaṭivedhesu adhimokkhaṭṭhādayo ca niddiṭṭhā .
Evaṃ saddhāya carantan tiādīsu evan ti vuttappakāraṃ niddisanto yathāsaddassa atthaṃ niddisati .
Viññūtiādīsupi yathāsabhāvaṃ jānantīti viññū .
Viññātaṃ sabhāvaṃ vibhāventi pākaṭaṃ karontīti vibhāvī .
Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā , khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena
P3.544 vā medhā , medhā etesaṃ atthīti medhāvī .Ñāṇagatiyā paṇḍanti gacchanti pavattantīti paṇḍitā .
Buddhisampadāya samannāgatattā buddhisampannā .
Saha brahmaṃ cariyaṃ uttamaṃ paṭipadaṃ carantīti sabrahmacārino .
Apalokanakammādicatubbidhaṃ kammaṃ ekato karaṇavasena ekaṃ kammaṃ .
Tathā pañcavidho pātimokkhuddeso ekuddeso .
Samā sikkhā etesanti samasikkhā , samasikkhānaṃ bhāvo samasikkhatā .
Samasikkhātātipi paṭhanti .
Yesaṃ ekaṃ kammaṃ eko uddeso samasikkhatā , te sabrahmacārīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Jhānānī ’’ ti
M2.141 vattabbe jhānāti liṅgavipallāso kato .Vimokkhāti tayo vā aṭṭha vā vimokkhā .
Samādhīti savitakkasavicāraavitakkavicāramattaavitakkāvicārā
V2.129 tayo samādhī .Samāpattiyoti suññatānimittāppaṇihitā .
Abhiññāyoti cha abhiññā .
Eko aṃso bhāgo , na dutiyoti ekaṃso , ekaṃsassa atthassa vacanaṃ ekaṃsavacanaṃ .
Evaṃ sesesupi yojanā kātabbā .
Visesato pana samaṃ , samantā vā seti pavattatīti saṃsayo , natthettha saṃsayoti nissaṃsayo .
Ekasmiṃyeva anicchayatā hutvā itarampi kaṅkhatīti kaṅkhā , natthettha kaṅkhāti nikkaṅkho .
Dvidhā bhāvo dvejjhaṃ , natthettha dvejjhanti advejjho .
Dvidhā elayati kampetīti dveḷhakaṃ , natthettha dveḷhakanti adveḷhako .
Niyogena niyamena vacanaṃ niyogavacanaṃ .
Niyyogavacanantipi paṭhanti .
Apaṇṇakassa aviraddhassa niyyānikassa atthassa vacanaṃ apaṇṇakavacanaṃ .
Avatthāpanavacanan ti nicchayavacanaṃ .
Sabbampi hetaṃ vicikicchābhāvassa vevacanaṃ .
Piyassa atthassa sabbhāvato vacanaṃ , piyamevāti piyavacanaṃ .
Tathā garuvacanaṃ .
Saha gāravena garubhāvena sagāravaṃ .
Patissayanaṃ patissayo paraṃ garuṃ katvā nissayanaṃ apassayananti attho .
Patissavanaṃ vā patissavo , nivātavuttitāya paravacanasavananti attho .
Ubhayathāpi parajeṭṭhakabhāvassetaṃ nāmaṃ .
Saha gāravena vattatīti sagāravaṃ .
Saha patissayena , patissavena vā vattatīti sappatissayaṃ .
‘‘ Sappatissavan ’’ ti vā vattabbe ya-kāraṃ , va-kāraṃ vā lopaṃ katvā ‘‘ sappatissan ’’ ti vuttaṃ .
Adhikaṃ visiṭṭhaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ , sagāravañca taṃ sappatissañcāti sagāravasappatissaṃ , sagāravasappatissaṃ adhivacanaṃ sagāravasappatissādhivacanaṃ .
Ubhayatthāpi vevacanavikappanānattavasena punappunaṃ etan ti vuttaṃ .
Patto vā pāpuṇissati vāti jhānādīniyevāti .
Tatiyasuttantaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .