19. Dhammanānattañāṇaniddesavaṇṇanā
73. Dhammanānattañāṇaniddese
P1.301 kammapatheti kammāni ca tāni pathā ca apāyagamanāyāti kammapathā , te kammapathe .Dasa kusalakammapathā nāma pāṇātipātā adinnādānā kāmesumicchācārā veramaṇīti tīṇi kāyasucaritāni , musāvādā pisuṇāya vācāya pharusāya vācāya samphappalāpā veramaṇīti cattāri vacīsucaritāni , anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tīṇi manosucaritāni .
Dasa akusalakammapathā nāma pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāroti tīṇi kāyaduccaritāni , musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā
V1.248 samphappalāpoti cattāri vacīduccaritāni , abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tīṇi manoduccaritāni .Kusalākusalāpi ca paṭisandhijanakāyeva kammapathāti vuttā , vuttāvasesā paṭisandhijanane anekanti kattā kammapathāti na vuttā .
Oḷārikakusalākusalagahaṇeneva sesakusalākusalāpi gahitāti veditabbā .
Rūpan ti bhūtopādāyabhedato aṭṭhavīsatividhaṃ rūpaṃ .
Vipākan ti kāmāvacarakusalavipākānaṃ soḷasannaṃ , akusalavipākānaṃ sattannañca vasena tevīsatividhaṃ vipākaṃ .
Kiriyan ti tiṇṇamahetukakiriyānaṃ , aṭṭhannaṃ sahetukakiriyānañca vasena ekādasavidhaṃ kāmāvacarakiriyaṃ .
Vipākābhāvato kiriyāmattāti kiriyā .
Ettāvatā kāmāvacarameva rūpābyākatavipākābyākatakiriyābyākatavasena vuttaṃ .
Idhaṭṭhassāti imasmiṃ loke ṭhitassa .
Yebhuyyena manussaloke jhānabhāvanāsabbhāvato manussalokavasena vuttaṃ , jhānāni pana kadāci karahaci devalokepi labbhanti , rūpībrahmalokepi tatrūpapattikaheṭṭhūpapattikauparūpapattikānaṃ vasena labbhanti .
Suddhāvāse pana arūpāvacare ca heṭṭhūpapattikā
M1.274 natthi .Rūpārūpāvacaresu abhāvitajjhānā
P1.302 heṭṭhā nibbattamānā kāmāvacarasugatiyaṃyeva nibbattanti , na duggatiyaṃ .Tatrūpapannassāti vipākavasena brahmaloke upapannassa paṭisandhibhavaṅgacutivasena vattamānāni cattāri vipākajjhānāni .
Rūpārūpāvacarajjhānasamāpattīsu kiriyābyākatāni na vuttāni .
Kiñcāpi na vuttāni , atha kho kusalehi samānapavattittā kusalesu vuttesu vuttāneva hontīti veditabbāni .
Yathā paṭṭhāne ‘‘ kusalākusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.406,409) kusalajavanaggahaṇeneva kiriyajavanaṃ saṅgahitaṃ , evamidhāpi daṭṭhabbaṃ .
Sāmaññaphalānīti cattāri sāmaññaphalāni .
Etena lokuttaravipākābyākataṃ vuttaṃ .
Nibbānan ti nibbānābyākataṃ .
Pāmojjamūlakāti pāmojjaṃ mūlaṃ ādi etesanti pāmojjamūlakā , pāmojjādikāti attho .
Pāmojjena hi samāgatāneva honti .
Aniccato manasikaroto pāmojjaṃ jāyatīti ettha yonisomanasikarotoyeva pāmojjaṃ jāyati , na ayonisomanasikaroto .
Ayonisomanasikaroto kusaluppattiyeva natthi , pageva vipassanā .
Kasmā sarūpena vuttanti ce ?
Pāmojjassa balavabhāvadassanatthaṃ .
Pāmojje hi asati pantesu ca senāsanesu adhikusalesu ca dhammesu arati ukkaṇṭhitā uppajjati .
Evaṃ sati bhāvanāyeva ukkamati .
Pāmojje pana sati aratiabhāvato bhāvanāpāripūriṃ gacchati .
Yonisomanasikārassa pana mūlabhāvena bhāvanāya bahūpakārattaṃ dassetuṃ upari navakaṃ vakkhati .
‘‘ Yato
V1.249 yato sammasati , khandhānaṃ udayabbayaṃ ;Labhatī pītipāmojjaṃ , amataṃ taṃ vijānatan ’’ ti .( dha . pa .374)–
Vacanato vipassakassa vipassanāpaccayā pāmojjaṃ uppajjati .
Idha pana kalāpasammasanapaccayā pāmojjaṃ gahetabbaṃ .
Pamuditassa bhāvo pāmojjaṃ , dubbalā pīti .
Ādikammatthe pa-kāro daṭṭhabbo .
Pamuditassāti tena pāmojjena pamuditassa tuṭṭhassa .
Pamoditassātipi pāṭho .
Soyevattho .
Pītīti balavapīti .
Pītimanassāti pītiyuttamanassa .
Yuttasaddassa lopo daṭṭhabbo yathā assarathoti
P1.303 .Kāyoti nāmakāyo , rūpakāyena saha vā .
Passambhatīti vūpasantadaratho hoti .
Passaddhakāyoti
M1.275 ubhayapassaddhiyogena nibbutakāyo .Sukhaṃ vedetīti cetasikaṃ sukhaṃ vindati , kāyikasukhena saha vā .
Sukhinoti sukhasamaṅgissa .
Cittaṃ samādhiyatīti cittaṃ samaṃ ādhiyati , ekaggaṃ hoti .
Samāhite citteti bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummavacanaṃ .
Cittasamāhitabhāvena hi yathābhūtajānanaṃ lakkhīyati .
Yathābhūtaṃ pajānātīti udayabbayañāṇādivasena saṅkhāraṃ yathāsabhāvaṃ jānāti .
Passatīti taṃyeva cakkhunā diṭṭhaṃ viya phuṭaṃ katvā paññācakkhunā passati .
Nibbindatīti navavidhavipassanāñāṇayogena saṅkhāresu ukkaṇṭhati .
Nibbindaṃ virajjatīti taṃ vipassanaṃ sikhaṃ pāpento maggañāṇayogena saṅkhārehi viratto hoti .
Virāgā vimuccatīti virāgasaṅkhātamaggahetu phalavimuttiyā nibbāne adhimokkhena vimuccati .
Kesuci pana potthakesu imasmiṃ vāre ‘‘ samāhitena cittena idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādi saccanayo likhito , sopi ca kesuci potthakesu ‘‘ idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī ’’ tiādinā nayena likhito .
Vāradvayepi byañjanatoyeva viseso , na atthato .
‘‘ Nibbindaṃ virajjatī ’’ ti hi maggañāṇassa vuttattā maggañāṇe ca siddhe catusaccābhisamayakiccaṃ siddhameva hoti .
Tasmā catusaccanayena vuttavāropi iminā vārena atthato avisiṭṭhoyeva .
74. Idāni aniccatotiādīhi ārammaṇassa avisesetvā vuttattā ārammaṇaṃ visesento rūpaṃ aniccato manasi karotītiādimāha .
Yonisomanasikāramūlakāti yonisomanasikāro mūlaṃ patiṭṭhā etesanti yonisomanasikāramūlakā .
Yonisomanasikāraṃ muñcitvāyeva hi pāmojjādayo nava na honti .
Samāhitena cittenāti kāraṇabhūtena cittena .
Yathābhūtaṃ pajānātīti paññāya pajānāti .
‘‘ Idaṃ dukkhanti yoniso manasi karotī ’’ ti vuccamāne anussavavasena pubbabhāgasaccānubodhopi saṅgayhati .
Yonisomanasikāroti ca upāyena manasikāro .
Dhātunānattaṃ
V1.250 paṭicca uppajjati phassanānattan ti cakkhādidhātunānattaṃ paṭicca cakkhusamphassādinānattaṃ uppajjatīti attho .Phassanānattaṃ paṭiccāti cakkhusamphassādinānattaṃ paṭicca .
Vedanānānattan ti cakkhusamphassajādivedanānānattaṃ
P1.304 .Saññānānattan ti kāmasaññādinānattaṃ .
Saṅkappanānattan ti kāmasaṅkappādinānattaṃ .
Chandanānattan ti saṅkappanānattatāya rūpe chando sadde chandoti evaṃ
M1.276 chandanānattaṃ uppajjati .Pariḷāhanānattan ti chandanānattatāya rūpapariḷāho saddapariḷāhoti evaṃ pariḷāhanānattaṃ uppajjati .
Pariyesanānānattan ti pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjati .
Lābhanānattan ti pariyesanānānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjatīti .
Dhammanānattañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .