69. Āsayānusayañāṇaniddesavaṇṇanā
113. Āsayānusayañāṇaniddese
P2.395 idha tathāgatotiādi pañcadhā ṭhapito niddeso .Tattha āsayānusayā vuttatthā eva .
Caritan ti pubbe kataṃ kusalākusalaṃ kammaṃ .
Adhimuttin ti sampati kusale akusale vā cittavosaggo .
Bhabbābhabbeti bhabbe ca abhabbe ca .
Ariyāya jātiyā sambhavanti jāyantīti bhabbā .
Vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ .
Bhavissanti jāyissantīti vā bhabbā , bhājanabhūtāti attho .
Ye ariyamaggapaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā , te bhabbā .
Vuttapaṭipakkhā abhabbā .
Katamo sattānaṃ āsayotiādi niddesassa paṭiniddeso .
Tattha sassatoti nicco .
Lokoti attā .
Idha sarīraṃyeva nassati , attā pana idha parattha ca soyevāti maññanti .
So hi sayaṃyeva āloketīti katvā ‘‘ loko ’’ ti maññanti .
Asassatoti anicco .
Attā sarīreneva saha nassatīti maññanti .
Antavāti paritte kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃparittakasiṇārammaṇaṃ cittaṃ sapariyanto
M2.5 attāti maññanti .Anantavāti na antavā appamāṇe kasiṇe jhānaṃ uppādetvā taṃappamāṇakasiṇārammaṇaṃ cittaṃ apariyanto attāti maññanti .
Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ti jīvo ca sarīrañca taṃyeva .
Jīvoti attā , liṅgavipallāsena napuṃsakavacanaṃ kataṃ .
Sarīran ti rāsaṭṭhena khandhapañcakaṃ .
Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīran ti añño jīvo aññaṃ khandhapañcakaṃ .
Hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhā idheva vinassanti , satto maraṇato paraṃ hoti vijjati na nassati .
‘‘ Tathāgato ’’ ti cettha sattādhivacananti vadanti .
Keci pana ‘‘ tathāgatoti arahā ’’ ti vadanti .
Ime ‘‘ na hotī ’’ ti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ gaṇhanti .
Na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti khandhāpi idheva nassanti , tathāgato ca maraṇato paraṃ na hoti ucchijjati vinassati .
Ime ‘‘ hotī ’’ ti pakkhe dosaṃ disvā evaṃ
P2.396 gaṇhanti .Hoti ca na ca hotīti ime ekekapakkhapariggahe dosaṃ disvā ubhayapakkhaṃ
V2.5 gaṇhanti .Neva hoti na na hotīti ime ubhayapakkhapariggahe ubhayadosāpattiṃ disvā ‘‘ hotīti ca na hoti , neva hotīti ca na hotī ’’ ti amarāvikkhepapakkhaṃ gaṇhanti .
Ayaṃ panettha aṭṭhakathānayo –
‘‘ sassato lokoti vā ’’ tiādīhi dasahākārehi diṭṭhipabhedova vutto .
Tattha sassato lokoti ca khandhapañcakaṃ lokoti gahetvā ‘‘ ayaṃ loko nicco dhuvo sabbakāliko ’’ ti gaṇhantassa sassatanti gahaṇākārappavattā diṭṭhi .
Asassatoti tameva lokaṃ ‘‘ ucchijjati vinassatī ’’ ti gaṇhantassa ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi .
Antavāti parittakasiṇalābhino suppamatte vā sarāvamatte vā kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘ loko ’’ ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘ antavā ’’ ti ca gaṇhantassa ‘‘ antavā loko ’’ ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi .
Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi .
Vipulakasiṇalābhino pana tasmiṃ kasiṇe samāpannassa antosamāpattiyaṃ pavattitarūpārūpadhamme ‘‘ loko ’’ ti ca kasiṇaparicchedantena ‘‘ na antavā ’’ ti ca gaṇhantassa ‘‘ anantavā loko ’’ ti gahaṇākārappavattā diṭṭhi .
Sā sassatadiṭṭhipi hoti ucchedadiṭṭhipi .
Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ti bhedanadhammassa sarīrasseva ‘‘ jīvan ’’ ti gahitattā ‘‘ sarīre ucchijjamāne jīvampi ucchijjatī ’’ ti ucchedaggahaṇākārappavattā diṭṭhi .
Dutiyapade sarīrato aññassa jīvassa gahitattā ‘‘ sarīre ucchijjamānepi
M2.6 jīvaṃ na ucchijjatī ’’ ti sassataggahaṇākārappavattā diṭṭhi .Hoti tathāgatotiādīsu ‘‘ satto tathāgato nāma , so paraṃ maraṇā hotī ’’ ti gaṇhato paṭhamā sassatadiṭṭhi .
‘‘ Na hotī ’’ ti gaṇhato dutiyā ucchedadiṭṭhi .
‘‘ Hoti ca na ca hotī ’’ ti gaṇhato tatiyā ekaccasassatadiṭṭhi .
‘‘ Neva hoti na na hotī ’’ ti gaṇhato catutthā amarāvikkhepadiṭṭhīti .
Itīti vuttappakāradiṭṭhinissayanidassanaṃ .
Bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vāti bhavo vuccati sassato , sassatavasena uppajjamānadiṭṭhi bhavadiṭṭhi , bhavoti diṭṭhīti vuttaṃ hoti .
Vibhavo vuccati ucchedo
P2.397 , ucchedavasena uppajjamānadiṭṭhi vibhavadiṭṭhi , vibhavoti diṭṭhīti vuttaṃ hoti .Vuttappakārā dasavidhā diṭṭhi bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi cāti dvidhāva hoti .
Tāsu dvīsu ekekaṃ sannissitā apassitā allīnā sattā honti .
Ete vā pana ubho ante anupagammāti ettha ‘‘ aggito vā udakato vā mithubhedā vā ’’ tiādīsu
V2.6 ( dī . ni .2.152) viya vā-saddo samuccayattho .Ete vuttappakāre sassatucchedavasena dve pakkhe ca na upagantvā anallīyitvā pahāyāti attho .
‘‘ Anulomikā vā khantī ’’ ti vikappatthova .
Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesūti imesaṃ jarāmaraṇādīnaṃ paccayā idappaccayā , idappaccayā eva idappaccayatā , idappaccayānaṃ vā samūho idappaccayatā .
Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthato pariyesitabbaṃ .
Te te paccaye paṭicca saha sammā ca uppannā paṭiccasamuppannā .
Tassā idappaccayatāya ca tesu paṭiccasamuppannesu ca dhammesu .
Anulomikāti lokuttaradhammānaṃ anulomato anulomikā .
Khantīti ñāṇaṃ .
Ñāṇañhi khamanato khanti .
Paṭiladdhā hotīti sattehi adhigatā hoti .
Idappaccayatāya khantiyā ucchedattānupagamo hoti paccayuppannadhammānaṃ paccayasāmaggiyaṃ āyattavuttittā paccayānuparamadassanena phalānuparamadassanato .
Paṭiccasamuppannesu dhammesu khantiyā sassatattānupagamo hoti paccayasāmaggiyaṃ navanavānaṃ paccayuppannadhammānaṃ uppādadassanato .
Evamete ubho ante anupagamma paṭiccasamuppādapaṭiccasamuppannadhammadassanena na ucchedo na sassatoti pavattaṃ sammādassanaṃ ‘‘ anulomikā khantī ’’ ti veditabbaṃ .
Evañhi tadubhayadiṭṭhipaṭipakkhabhūtā
M2.7 sammādiṭṭhi vuttā hoti .Yathābhūtaṃ vā ñāṇan ti yathābhūtaṃ yathāsabhāvaṃ neyyaṃ .
Tattha pavattañāṇampi visayavohārena ‘‘ yathābhūtañāṇan ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ pana saṅkhārupekkhāpariyantaṃ vipassanāñāṇaṃ idhādhippetaṃ .
Heṭṭhā pana ‘‘ yathābhūtañāṇadassanan ’’ ti bhayatūpaṭṭhānañāṇaṃ vuttaṃ .
Yathābhūtaṃ vā ñāṇaṃ sattehi paṭiladdhaṃ hotīti sambandho .
Idāni
P2.398 ‘‘ sassato loko ’’ tiādīhi micchādiṭṭhiparibhāvitaṃ ‘‘ ete vā panā ’’ tiādīhi sammādiṭṭhiparibhāvitaṃ sattasantānaṃ dassetvā ‘‘ kāmaṃ sevantaññevā ’’ tiādīhi sesākusalehi sesakusalehi ca paribhāvitaṃ sattasantānaṃ dasseti .Tattha kāmaṃ sevantaṃyeva puggalaṃ tathāgato jānātīti yojanā kātabbā .
Sevantan ti ca abhiṇhasamudācāravasena sevamānaṃ .
Pubbe āsevitavasena kilesakāmo garu assāti kāmagaruko .
Tatheva kāmo āsaye santāne assāti kāmāsayo .
Santānavaseneva kāme adhimutto laggoti kāmādhimutto .
Sesesupi eseva nayo .
Nekkhammā dīni vuttatthāneva .
Kāmādīhi ca tīhi sesākusalā , nekkhammādīhi tīhi sesakusalā gahitāva hontīti veditabbā .
‘‘ Ayaṃ sattānaṃ āsayo ’’ ti tidhā vuttaṃ santānameva dasseti .
Ayaṃ
V2.7 panettha aṭṭhakathānayo –‘‘ iti bhavadiṭṭhisannissitā vā ’’ ti evaṃ sassatadiṭṭhiṃ vā sannissitā .
Sassatadiṭṭhi hi ettha bhavadiṭṭhīti vuttā , ucchedadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhīti .
Sabbadiṭṭhīnañhi sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepime diṭṭhigatikā sattā imāva dve diṭṭhiyo sannissitā honti .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ dvayanissito khvāyaṃ , kaccāna , loko yebhuyyena atthitañceva natthitañcā ’’ ti ( saṃ . ni .2.15).
Ettha hi atthitāti sassataṃ .
Natthitāti ucchedo .
Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ sattānaṃ āsayo .
Idāni vivaṭṭanissitānaṃ suddhasattānaṃ āsayaṃ dassetuṃ ‘‘ ete vā pana ubho ante anupagammā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ‘‘ ete vā panā ’’ ti eteyeva .
‘‘ Ubho ante ’’ ti sassatucchedasaṅkhāte dve ante .
‘‘ Anupagammā ’’ ti na allīyitvā .
‘‘ Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesū ’’ ti idappaccayatāya ceva paṭiccasamuppannadhammesu ca .
‘‘ Anulomikā khantī ’’ ti vipassanāñāṇaṃ .
‘‘ Yathābhūtaṃ ñāṇan ’’ ti maggañāṇaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yā paṭiccasamuppāde ceva paṭiccasamuppannadhammesu
M2.8 ca ete ubho sassatucchedaante anupagantvā vipassanā paṭiladdhā , yañca tato uttari maggañāṇaṃ , ayaṃ sattānaṃ āsayo .Ayaṃ vaṭṭanissitānañca vivaṭṭanissitānañca sabbesampi sattānaṃ āsayo idaṃ vasanaṭṭhānanti .
Ayaṃ ācariyānaṃ samānaṭṭhakathā .
Vitaṇḍavādī
P2.399 panāha ‘‘ maggo nāma vāsaṃ viddhaṃsento gacchati , tvaṃ maggo vāsoti vadesī ’’ ti ?So vattabbo ‘‘ tvaṃ ariyavāsabhāṇako hosi na hosī ’’ ti ?
Sace ‘‘ na homī ’’ ti vadati ,‘‘ tvaṃ abhāṇakatāya na jānāsī ’’ ti vattabbo .
Sace ‘‘ bhāṇakosmī ’’ ti vadati ,‘‘ suttaṃ āharā ’’ ti vattabbo .
Sace āharati , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce āharati , sayaṃ āharitabbaṃ ‘‘ dasayime , bhikkhave , ariyāvāsā , yadariyā āvasiṃsu vā āvasanti vā āvasissanti vā ’’ ti ( a . ni .10.19).
Etañhi suttaṃ maggassa vāsabhāvaṃ dīpeti .
Tasmā sukathitamevetanti .
Imaṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto imesañca diṭṭhigatānaṃ imesañca vipassanāñāṇamaggañāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti eva .
Tasmāyeva ca ‘‘ kāmaṃ sevantaṃyeva jānātī ’’ tiādi vuttanti .
Anusayaniddese anusayāti kenaṭṭhena anusayā ?
Anusayanaṭṭhena .
Ko esa anusayanaṭṭho nāmāti ?
Appahīnaṭṭho .
Ete hi appahīnaṭṭhena tassa tassa santāne anusenti nāma .
Tasmā ‘‘ anusayā ’’ ti vuccanti .
Anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho .
Athāpi siyā – anusayanaṭṭho nāma appahīnākāro , so ca uppajjatīti vattuṃ na yujjati , tasmā
V2.8 na anusayā uppajjantīti .Tatridaṃ paṭivacanaṃ – na appahīnākāro , anusayoti pana appahīnaṭṭhena thāmagatakileso vuccati .
So cittasampayutto sārammaṇo sappaccayaṭṭhena sahetuko ekantākusalo atītopi hoti anāgatopi paccuppannopi , tasmā uppajjatīti vattuṃ yujjatīti .
Tatridaṃ pamāṇaṃ – idheva tāva abhisamayakathāya ( paṭi . ma .3.21)‘‘ paccuppanne kilese pajahatī ’’ ti pucchaṃ katvā anusayānaṃ paccuppannabhāvassa atthitāya ‘‘ thāmagato anusayaṃ pajahatī ’’ ti vuttaṃ .
Dhammasaṅgaṇiyaṃ mohassa padabhājane ‘‘ avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ
P2.400 avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ , ayaṃ tasmiṃ samaye moho hotī ’’ ti ( dha . sa .390) akusalacittena saddhiṃ mohassa uppannabhāvo vuttoM2.9 .Kathāvatthusmiṃ ‘‘ anusayā abyākatā anusayā ahetukā anusayā cittavippayuttā ’’ ti sabbe vādā paṭisedhitā .
Anusayayamake sattannaṃ mahāvārānaṃ aññatarasmiṃ uppajjanavāre ‘‘ yassa kāmarāgānusayo uppajjati , tassa paṭighānusayo uppajjatī ’’ tiādi ( yama .2. anusayayamaka .300) vuttaṃ .
Tasmā ‘‘ anusentīti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantī ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ iminā tantippamāṇena yuttanti veditabbaṃ .
Yampi ‘‘ cittasampayutto sārammaṇo ’’ tiādi vuttaṃ , tampi suvuttameva .
Anusayo hi nāmesa parinipphanno cittasampayutto akusaladhammoti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Kāmarāgānusayotiādīsu kāmarāgo ca so appahīnaṭṭhena anusayo cāti kāmarāgānusayo .
Sesapadesupi eseva nayo .
Kāmarāgānusayo cettha lobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca manāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno lobho .
Paṭighānusayo ca domanassasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca amanāpesu avasesakāmāvacaradhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamāno doso .
Mānānusayo diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca dukkhavedanāvajjesu avasesakāmāvacaradhammesu rūpārūpāvacaradhammesu ca ārammaṇavaseneva uppajjamāno māno .
Diṭṭhānusayo catūsu diṭṭhigatasampayuttesu .
Vicikicchānusayo vicikicchāsahagate .
Avijjānusayo dvādasasu akusalacittesu sahajātavasena ārammaṇavasena ca .
Tayopi avasesatebhūmakadhammesu ārammaṇavaseneva uppajjamānā diṭṭhivicikicchāmohā .
Bhavarāgānusayo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu uppajjamānopi sahajātavasena na vutto , ārammaṇavaseneva pana rūpārūpāvacaradhammesu uppajjamāno lobho vutto .
114. Idāni yathāvuttānaṃ anusayānaṃ anusayanaṭṭhānaṃ dassento yaṃ loketiādimāha .
Tattha yaṃ loke piyarūpan ti
P2.401 yaṃ imasmiṃ loke piyajātikaṃ piyasabhāvaṃ .Sātarūpan ti sātajātikaṃ
V2.9 assādapadaṭṭhānaṃ iṭṭhārammaṇaṃ .Ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetīti etasmiṃ
M2.10 iṭṭhārammaṇe sattānaṃ appahīnaṭṭhena kāmarāgānusayo anuseti .‘‘ Piyarūpaṃ sātarūpan ’’ ti ca idha kāmāvacaradhammoyeva adhippeto .
Yathā nāma udake nimuggassa heṭṭhā ca upari ca samantā ca udakameva hoti , evameva iṭṭhārammaṇe rāguppatti nāma sattānaṃ āciṇṇasamāciṇṇā .
Tathā aniṭṭhārammaṇe paṭighuppatti .
Iti imesu dvīsu dhammesūti evaṃ imesu dvīsu iṭṭhāniṭṭhārammaṇadhammesu .
Avijjānupatitāti kāmarāgapaṭighasampayuttā hutvā ārammaṇakaraṇavasena avijjā anupatitā anugatā .
Vicchedaṃ katvāpi pāṭho .
Tadekaṭṭhoti tāya avijjāya sahajekaṭṭhavasena ekato ṭhito .
Māno ca diṭṭhi ca vicikicchā cāti navavidhamāno , dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi , aṭṭhavatthukā vicikicchā , tadekaṭṭho māno ca tadekaṭṭhā diṭṭhi ca tadekaṭṭhā vicikicchā cāti yojanā .
Daṭṭhabbāti passitabbā avagantabbā .
Tayo ekato katvā bahuvacanaṃ kataṃ .
Bhavarāgānusayo panettha kāmarāgānusayeneva saṅgahitoti veditabbo .
Caritaniddese terasa cetanā puññābhisaṅkhāro .
Dvādasa apuññābhisaṅkhāro .
Catasso āneñjābhisaṅkhāro .
Tattha kāmāvacaro parittabhūmako .
Itaro mahābhūmako .
Tīsupi vā etesu yo koci appavipāko parittabhūmako , mahāvipāko mahābhūmakoti veditabbo .
115. Adhimuttiniddese santīti saṃvijjanti .
Hīnādhimuttikāti lāmakajjhāsayā .
Paṇītādhimuttikāti kalyāṇajjhāsayā .
Sevantīti nissayanti allīyanti .
Bhajantīti upasaṅkamanti .
Payirupāsantīti punappunaṃ upasaṅkamanti .
Sace hi ācariyupajjhāyā na sīlavanto honti , antevāsikasaddhivihārikā sīlavanto , te attano ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti , attano sadise sāruppe bhikkhūyeva upasaṅkamanti .
Sacepi ācariyupajjhāyā sāruppā bhikkhū , itare asāruppā , tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti , attano sadise
P2.402 hīnādhimuttikeyeva upasaṅkamanti .Evaṃ upasaṅkamanaṃ pana na kevalaṃ etarahiyeva , atītānāgatepīti dassetuṃ atītampi addhānan tiādimāha .
Tattha atītampi addhānan ti atītasmiṃ kāle , accantasaṃyogatthe vā upayogavacanaṃ .
Sesaṃ
M2.11 uttānatthameva .Idaṃ pana dussīlānaṃ dussīlasevanameva , sīlavantānaṃ sīlavantasevanameva , duppaññānaṃ duppaññasevanameva , paññavantānaṃ paññavantasevanameva ko niyametīti ?
Ajjhāsayadhātu niyametīti .
Bhabbābhabbaniddese chaḍḍetabbe paṭhamaṃ niddisitvā gahetabbe pacchā niddisituṃ uddesassa uppaṭipāṭiyā paṭhamaṃ abhabbā niddiṭṭhā .
Uddese pana dvandasamāse accitassa ca mandakkharassa ca
V2.10 padassa pubbanipātalakkhaṇavasena bhabbasaddo pubbaṃ payutto .Kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā .
Imāni dve saggamaggānaṃ āvaraṇato āvaraṇāni .
Bhikkhunīdūsakādīni kammānipi kammāvaraṇeneva saṅgahitāni .
Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā .
Yasmā pana duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi , tasmā duhetukā paṭisandhipi vipākāvaraṇamevāti veditabbā , assaddhāti buddhādīsu saddhārahitā .
Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā .
Uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .
Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā .
Bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa pādakaṃ na hoti , sopi duppaññoyeva nāma .
Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan ti kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ abhabbā .
Ariyamaggo hi sammā sabhāvoti sammattaṃ , soyeva anantaraphaladāne , sayameva vā acalabhāvato niyāmo , taṃ okkamituṃ pavisituṃ abhabbā .
Na kammāvaraṇenātiādīni vuttavipariyāyeneva veditabbānīti .
Āsayānusayañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .