53. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā
105. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddese
P1.356 evaṃ pajānātītiādi catūsu iddhipādesu paribhāvitacittassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ uppādetukāmassa taduppādanavidhānadassanatthaṃ vuttaṃ .Kamato hi paṭiccasamuppādaṃ passitvā viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsaṅkhātaṃ paccuppannaṃ phalasaṅkhepaṃ passati , tassa paccayaṃ purimabhave kammakilesasaṅkhātaṃ hetusaṅkhepaṃ passati , tassa paccayaṃ purimabhaveyeva phalasaṅkhepaṃ passati , tassa paccayaṃ tatiyabhave hetusaṅkhepaṃ passati .
Evaṃ paṭiccasamuppādadassanena jātiparamparaṃ passati .
Evaṃ bahūpakāro pubbenivāsānussatiñāṇassa paṭiccasamuppādamanasikāro
V1.286 .Tattha ‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti idaṃ paṭiccasamuppādaniddesassa uddesavacanaṃ .
Evaṃ tesaṃ aññataravacaneneva atthe siddhe dvidhā vacanaṃ kasmāti ce ?
Atthanānattasabbhāvato .
Kathaṃ ?
Imasmiṃ satīti imasmiṃ paccaye vijjamāne .
Idaṃ sabbapaccayānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .
Idaṃ hotīti idaṃ paccayuppannaṃ bhavati .
Idaṃ sabbapaccayuppannānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .
Iminā sakalena vacanena ahetukavādo paṭisiddho hoti .
Ye hi dhammā paccayasambhavā honti , na paccayābhāvā , te ahetukā nāma na hontīti .
Imassuppādāti imassa paccayassa uppādahetu .
Idaṃ sabbapaccayānaṃ uppādavantatādīpanavacanaṃ .
Idaṃ uppajjatīti idaṃ paccayuppannaṃ uppajjati .
Idaṃ sabbapaccayuppannānaṃ tato uppajjamānatādīpanavacanaṃ .
Iminā sakalena vacanena sassatāhetukavādo paṭisiddho hoti .
Ye hi uppādavanto dhammā , te aniccā .
Tasmā satipi sahetukatte aniccahetukā ete dhammā na
P1.357 loke niccasammatapakatipurisādihetukāti vuttaṃ hoti .Yadidan ti
M1.317 niddisitabbatthasandassanaṃ .Avijjāpaccayā saṅkhārāti ettha yaṃ paṭicca phalameti , so paccayo .
Paṭiccāti na vinā , apaccakkhitvāti attho .
Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho .
Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho , avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo .
Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti yojanā .
Evaṃ sambhavanti-saddassa sesapadehipi yojanā kātabbā .
Sokādīsu ca socanaṃ soko .
Paridevanaṃ paridevo .
Dukkhatīti dukkhaṃ .
Uppādaṭṭhitivasena vā dvedhā khanatītipi dukkhaṃ .
Dummanassa bhāvo domanassaṃ .
Bhuso āyāso upāyāso .
Sambhavantīti nibbattanti .
Evan ti niddiṭṭhanayanidassanaṃ .
Tena avijjādīheva kāraṇehi , na issaranimmānādīhīti dasseti .
Etassāti yathāvuttassa .
Kevalassāti asammissassa , sakalassa vā .
Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa , na sattassa na sukhasubhādīnaṃ .
Samudayoti nibbatti .
Hotīti sambhavati .
Tattha katamā avijjā ?
Dukkhe aññāṇaṃ , dukkhasamudaye aññāṇaṃ , dukkhanirodhe aññāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ , pubbante aññāṇaṃ , aparante aññāṇaṃ , pubbantāparante aññāṇaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ .
Katame saṅkhārā ?
Puññābhisaṅkhāro , apuññābhisaṅkhāro , āneñjābhisaṅkhāro , kāyasaṅkhāro , vacīsaṅkhāro , cittasaṅkhāro .
Aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā pañca rūpāvacarakusalacetanā puññābhisaṅkhāro , dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro , catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro .
Kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro , vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro , manosañcetanā cittasaṅkhāro .
Tattha
V1.287 siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti ?Avijjābhāve bhāvato .
Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti .
So dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati .
Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati .
Nirodhe
P1.358 pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññīM1.318 hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati .Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya marupapātaṃ .
Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ , madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ .
Kāmūpasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati bālo viya gūthakīḷanaṃ , maritukāmo viya ca visakhādanaṃ .
Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ .
Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo , na abhāvato , tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti .
Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ ‘‘ avijjā saṅkhārānaṃ paccayo ’’ ti .
Kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo , udāhu aññepi paccayā santīti ?
Kiṃ panettha yadi tāva ekāva , ekakāraṇavādo āpajjati .
Atha aññepi santi ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti ?
Na nupapajjati .
Kasmā ?
Yasmā –
‘‘ Ekaṃ
P1.359 na ekato idha , nānekamanekatopi no ekaṃ ;Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho ’’.
Bhagavā
V1.288 hi katthaci padhānattā katthaci pākaṭattā katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuñca phalañca dīpeti .Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘ assādānupassino taṇhā
M1.319 pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52) ca ,‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā ,‘‘ avidvā , bhikkhave , avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī ’’ ti pākaṭattā , asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā .Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti .
Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati ?
Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti .
Kathaṃ na yujjissati ?
Lokasmiñhi –
‘‘ Viruddho cāviruddho ca , sadisāsadiso tathā ;
Dhammānaṃ paccayo siddho , vipākā eva te ca na ’’.
Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā , sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā .
Apica –
‘‘ Cutūpapāte saṃsāre , saṅkhārānañca lakkhaṇe ;
Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati .
‘‘ Abhisaṅkharoti so ete , saṅkhāre tividhe yato ;
Avijjā paccayo tesaṃ , tividhānaṃ ayaṃ tato .
‘‘ Yathāpi
P1.360 nāma jaccandho , naro apariṇāyako ;Ekadā yāti maggena , ummaggenāpi ekadā .
‘‘ Saṃsāre
V1.289 saṃsaraṃ bālo , tathā apariṇāyako ;Karoti ekadā puññaṃ , apuññamapi ekadā .
‘‘ Yadā ca ñatvā so dhammaṃ , saccāni abhisamessati ;
Tadā avijjūpasamā , upasanto carissatī ’’ ti .
Saṅkhārapaccayā
M1.320 viññāṇan ti cha viññāṇakāyā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ .Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ .
Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni .
Manoviññāṇaṃ dve vipākamanodhātuyo , tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo , aṭṭha sahetukavipākacittāni , pañca rūpāvacarāni , cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ .
Iti sabbāni bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī ’’ ti ?
Upacitakammābhāve vipākābhāvato .
Vipākañhetaṃ , vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati .
Yadi uppajjeyya , sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ , na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ ‘‘ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotī ’’ ti .
Sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati .
Tattha dve pañcaviññāṇāni dve manodhātuyo somanassasahagatāhetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattanti , sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti .
‘‘ Laddhappaccayamiti
P1.361 dhammamattametaṃ bhavantaramupeti ;Nāssa tato saṅkanti , na tato hetuṃ vinā hoti ’’.
Iti hetaṃ laddhappaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati , na satto , na jīvo .
Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi , nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo .
Ettha ca purimaṃ cavanato cuti , pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati .
Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā , tesaṃ niruddhattā , phalappaccayassa ca kammassa tattha agamanato , aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā
V1.290 .Upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā .
Tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti .
Tatridaṃ vuccati –
‘‘ Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ , nāññassa na ca aññato ;
Bījānaṃ abhisaṅkhāro , etassatthassa sādhako .
‘‘ Phalassuppattiyā eva , siddhā bhuñjakasammuti ;
Phaluppādena rukkhassa , yathā phalati sammutī ’’ ti .
Yopi
M1.321 vadeyya ‘‘ evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ avijjamānā vā .Yadi ca vijjamānā , pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ .
Athāpi avijjamānā , pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyun ’’ ti .
So evaṃ vattabbo –
‘‘ Katattā paccayā ete , na ca niccaṃ phalāvahā ;
Pāṭibhogādikaṃ tattha , veditabbaṃ nidassanan ’’ ti .
Viññāṇapaccayā
P1.362 nāmarūpan ti idha vedanā saññā saṅkhārakkhandhā nāmaṃ , cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpaṃ .Abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthudasakaṃ kāyadasakanti vīsati rūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa , opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakāni jīvitindriyanavakañcāti ekūnacattālīsa rūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete dvācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ .
Kāmabhave pana sesaopapātikānaṃ saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānīti sattati rūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ .
Esa ukkaṃso .
Avakaṃsena pana taṃtaṃdasakavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā .
Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā , asaññānaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti .
Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī ’’ ti ?
Suttato
V1.291 yuttito ca .Sutte hi ‘‘ cittānuparivattino dhammā ’’ tiādinā ( dha . sa . dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā .
Yuttito pana –
Cittajena hi rūpena , idha diṭṭhena sijjhati ;
Adiṭṭhassāpi rūpassa , viññāṇaṃ paccayo iti .
Nāmarūpapaccayā
M1.322 saḷāyatanan ti nāmaṃ vuttameva .Idha pana rūpaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyanti ekādasavidhaṃ .
Saḷāyatanaṃ – cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , manāyatanaṃ .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo ’’ ti ?
Nāmarūpabhāve
P1.363 bhāvato .Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti , na aññathāti .
Saḷāyatanapaccayā phassoti –
‘‘ Chaḷeva phassā saṅkhepā , cakkhusamphassaādayo ;
Viññāṇamiva bāttiṃsa , vitthārena bhavanti te ’’.
Phassapaccayā vedanāti –
‘‘ Dvārato vedanā vuttā , cakkhusamphassajādikā ;
Chaḷeva tā pabhedena , idha bāttiṃsa vedanā ’’.
Vedanāpaccayā taṇhāti –
‘‘ Rūpataṇhādibhedena , cha taṇhā idha dīpitā ;
Ekekā tividhā tattha , pavattākārato matā .
‘‘ Dukkhī
V1.292 sukhaṃ patthayati , sukhī bhiyyopi icchati ;Upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā .
‘‘ Taṇhāya paccayā tasmā , honti tissopi vedanā ;
Vedanāpaccayā taṇhā , iti vuttā mahesinā ’’.
Taṇhāpaccayā upādānan ti cattāri upādānāni – kāmupādānaṃ , diṭṭhupādānaṃ , sīlabbatupādānaṃ , attavādupādānaṃ .
Upādānapaccayā bhavoti idha kammabhavo adhippeto .
Upapattibhavo pana paduddhāravasena vutto .
Bhavapaccayā jātīti kammabhavapaccayā paṭisandhikhandhānaṃ pātubhāvo .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ bhavo jātiyā paccayo ’’ ti ce ?
Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītādivisesadassanato .
Bāhirānañhi janakajananisukkasoṇitāhārādīnaṃ
P1.364 paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnappaṇītatādiviseso dissati .So ca na ahetuko sabbadā
M1.323 ca sabbesañca abhāvato , na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukoyeva .Kammañhi sattānaṃ hīnappaṇītatādivisesassa hetu .
Tenāha bhagavā –
‘‘ kammaṃ satte vibhajati , yadidaṃ hīnappaṇītatāyā ’’ ti ( ma . ni .3.289).
Jātipaccayā jarāmaraṇan tiādīsu yasmā asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma sokādayo vā dhammā na honti , jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti , tasmā ayaṃ jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā .
So tathābhāvitena cittenātiādīsu pubbenivāsānussatiñāṇāyāti etassa ñāṇassa adhigamāya , pattiyāti vuttaṃ hoti .
Anekavihitan ti anekavidhaṃ nānappakāraṃ , anekehi vā pakārehi pavattitaṃ , saṃvaṇṇitanti attho .
Pubbenivāsan ti samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ .
Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati .
Imañhi pubbenivāsaṃ cha janā anussaranti titthiyā pakatisāvakā mahāsāvakā aggasāvakā paccekabuddhā buddhāti .
Tattha titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussaranti
V1.293 , na tato paraṃ .Kasmā ?
Dubbalapaññattā .
Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti .
Pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva balavapaññattā .
Asīti mahāsāvakā satasahassakappe anussaranti .
Dve aggasāvakā ekamasaṅkheyyaṃ kappasatasahassañca .
Paccekabuddhā dve asaṅkheyyāni satasahassañca .
Ettako hi tesaṃ abhinīhāro .
Buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthi .
Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti , paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti .
Yathā andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvāva gacchanti , evaṃ te khandhapaṭipāṭiṃ amuñcitvāva saranti .
Pakatisāvakā khandhapaṭipāṭiyāpi
P1.365 anussaranti , cutipaṭisandhivasenāpi saṅkamanti , tathā asīti mahāsāvakā .Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi .
Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti , puna aparassa cutiṃ
M1.324 disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivaseneva saṅkamantā gacchanti , tathā paccekabuddhā .Buddhānaṃ pana neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ , na cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi .
Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti , taṃ taṃ pākaṭameva hoti .
Tasmā anekāpi kappakoṭiyo saṅkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti , tattha tattheva okkamantā sīhokkantavasena gacchanti .
Evaṃ gacchantānañca nesaṃ ñāṇaṃ antarantarāsu jātīsu asajjamānaṃ icchiticchitaṭṭhānameva gaṇhāti .
Imesu pana chasu pubbenivāsaṃ anussarantesu titthiyānaṃ pubbenivāsadassanaṃ khajjopanakappabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhāti , pakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadisaṃ , mahāsāvakānaṃ ukkāpabhāsadisaṃ , aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadisaṃ , paccekabuddhānaṃ candappabhāsadisaṃ .
Buddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti .
Titthiyānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti .
Pakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanaṃ viya , mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanaṃ viya , aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanaṃ viya , paccekabuddhānaṃ jaṅghamaggagamanaṃ viya , buddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanaṃ viya hoti .
Imasmiṃ pana adhikāre sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ adhippetaṃ .
Tasmā evaṃ anussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallīnena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāya vuttanayena paṭiccasamuppādaṃ paccavekkhitvā sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā .
Tato āsanapaññāpanaṃ senāsanappavesanaṃ pattacīvarapaṭisāmanaṃ bhojanakālo
V1.294 gāmato āgamanakālo gāme piṇḍāya caritakālo gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakālo vihārato nikkhamanakālo cetiyabodhivandanakālo pattadhovanakālo pattapaṭiggahaṇakālo pattapaṭiggahaṇato yāva mukhadhovanā katakiccaṃP1.366 paccūsakāle katakiccaṃ , majjhimayāme paṭhamayāme katakiccanti evaṃ paṭilomakkamena sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ .Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ hoti , parikammasamādhicittassa pana atipākaṭameva .
Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti , puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ .
Ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hoti
M1.325 .Evaṃ paṭilomakkameneva dutiyadivasepi tatiyacatutthapañcamadivasesupi dasāhepi addhamāsepi māsepi saṃvaccharepi katakiccaṃ āvajjitabbaṃ .
Eteneva upāyena dasa vassāni vīsati vassānīti yāva imasmiṃ bhave attano paṭisandhi , tāva āvajjantena purimabhave cutikkhaṇe pavattaṃ nāmarūpaṃ āvajjitabbaṃ .
Pahoti hi paṇḍito bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ .
Yasmā pana purimabhave nāmarūpaṃ asesaṃ niruddhaṃ , idha aññaṃ uppannaṃ , tasmā taṃ ṭhānaṃ āhundarikaṃ andhatamamiva hoti sududdasaṃ duppaññena .
Tenāpi ‘‘ na sakkomahaṃ paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpārammaṇaṃ kātun ’’ ti dhuranikkhepo na kātabbo .
Tadeva pana pādakajjhānaṃ punappunaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vuṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ āvajjitabbaṃ .
Evaṃ karonto hi seyyathāpi nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna āgantvā chindeyya , puna vipannāya ca punapi tatheva kāretvā chindeyya , so evaṃ chindanto chinnassa chinnassa puna chettabbābhāvato achinnassa ca chedanato nacirasseva mahārukkhaṃ pāteyya , evameva pādakajjhānā vuṭṭhāya pubbe āvajjitaṃ anāvajjitvā paṭisandhimeva āvajjanto taṃ nacirasseva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kareyyāti .
Tattha pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ nāma na hoti , taṃ pana parikammasamādhiñāṇaṃ nāma hoti .
‘‘ Atītaṃsañāṇan ’’ ti petaṃ eke vadanti
P1.367 .Taṃ atītaṃsañāṇassa rūpāvacarattā rūpāvacaraṃ sandhāya vacanaṃ na yujjati .
Yadā panassa bhikkhuno paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe pavattaṃ nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjitvā pubbe vuttanayena appanācittaṃ uppajjati , tadāssa tena cittena sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma .
Tena ñāṇena sampayuttāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati .
Tattha
V1.295 seyyathidan ti āraddhappakāradassanatthe nipāto .Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho , tassa pakārappabhedaṃ dassento ekampi jātin tiādimāha .
Tattha ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ
M1.326 ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu .
Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato .
Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato .
Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā .
Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī .
Evañhi sati ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni .
Katamāni cattāri ?
Yadā , bhikkhave , kappo saṃvaṭṭati , taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ .
Yadā , bhikkhave , kappo saṃvaṭṭo tiṭṭhati … pe … yadā , bhikkhave , kappo vivaṭṭati … pe … yadā , bhikkhave , kappo vivaṭṭo tiṭṭhati , taṃ na sukaraṃ saṅkhātun ’’ ti ( a . ni .4.156) vuttāni cattāri asaṅkheyyāni pariggahitāni honti .
Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo , āposaṃvaṭṭo , vāyosaṃvaṭṭoti .
Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā , subhakiṇhā , vehapphalāti .
Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati , ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati .
Yadā āpena saṃvaṭṭati , subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati .
Yadā vāyunā saṃvaṭṭati , vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsīyati .
Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati .
Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikkhettaṃ , āṇākkhettaṃ , visayakkhettañca .
Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti , yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati .
Āṇākkhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ , yattha ratanaparittaṃ , khandhaparittaṃ , dhajaggaparittaṃ , āṭānāṭiyaparittaṃ
P1.368 , moraparittanti imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati .Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ , yaṃ ‘‘ yāvatā vā pana ākaṅkheyyā ’’ ti ( a . ni .3.81) vuttaṃ .
Tattha yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati , taṃ taṃ jānāti .
Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati , tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti , vinassantañca ekatova vinassati , saṇṭhahantañca ekatova saṇṭhahati .
Tassevaṃ vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ – yasmiṃ samaye kappo agginā nassati , āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati .
Manussā tuṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti .
Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃ
M1.327 ravanto ekabindumattampi na vassati , tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti .Vassūpajīvino sattā kamena brahmaloke nibbattanti , pupphaphalūpajīviniyo ca devatā .
Evaṃ
V1.296 dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati .Athānukkamena macchakacchapāpi kālaṃ katvā brahmaloke nibbattanti , nerayikasattāpi .
Tattha ‘‘ nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantī ’’ ti eke .
Jhānaṃ vinā natthi brahmaloke nibbatti , etesañca keci dubbhikkhapīḷitā , keci abhabbā jhānādhigamāya , te kathaṃ tattha nibbattantīti ?
Devaloke paṭiladdhajjhānavasena .
Tadā hi ‘‘ vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti –
‘‘ mārisā , mārisā , ito vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati , ayaṃ loko vinassissati , mahāsamuddopi ussussissati , ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uddayhissanti vinassissanti , yāva brahmalokā lokavināso bhavissati .
Mettaṃ , mārisā , bhāvetha .
Karuṇaṃ … muditaṃ … upekkhaṃ , mārisā , bhāvetha .
Mātaraṃ upaṭṭhahatha , pitaraṃ upaṭṭhahatha , kule jeṭṭhāpacāyino hothā ’’ ti .
Tesaṃ vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummā devā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni
P1.369 karitvā devaloke nibbattanti .Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti .
Tadaññe pana aparapariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti .
Aparapariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaranto nāma satto natthi .
Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti .
Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattantīti .
Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati , tasmiṃ pātubhūte neva rattiparicchedo , na divāparicchedo paññāyati .
Eko sūriyo udeti , eko atthaṃ gacchati , avicchinnasūriyasantāpova loko hoti .
Yathā ca pakatisūriye sūriyadevaputto
M1.328 hoti , evaṃ kappavināsakasūriye natthi .Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi caranti .
Kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti .
Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadīādīsu udakaṃ sussati .
Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti .
Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā himavati
V1.297 mahānadīnaṃ pabhavā –‘‘ sīhapapātano , haṃsapātano , kaṇṇamuṇḍako , rathakāradaho , anotattadaho , chaddantadaho , kuṇāladaho ’’ ti ime satta mahāsarā sussanti .
Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti .
Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti pariyādinnasinehaṃ dhūmena .
Yathā cidaṃ , evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi .
Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi .
Yojanasatikādibhedāni sinerukūṭānipi palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti .
Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti .
Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti .
Eteneva upāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ
P1.370 gaṇhāti .Tattha tayopi .
Brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati .
Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi , tāva na nibbāyati .
Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati .
Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro .
Atha dīghassa addhuno accayena mahāmegho uṭṭhahitvā paṭhamaṃ sukhumaṃ sukhumaṃ vassati .
Anupubbena kumudanāḷayaṭṭhimusalatālakkhandhādippamāṇāhi dhārāhi
M1.329 vassanto koṭisatasahassacakkavāḷesu sabbaṃ daḍḍhaṭṭhānaṃ pūretvā antaradhāyati .Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminipatte udakabindusadisaṃ .
Kathaṃ tāva mahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce ?
Vivarasampadānato .
Taṃ hissa tahiṃ tahiṃ vivaraṃ deti .
Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati .
Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmalokā , upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti .
Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti .
Te taṃ pihitadvāre dhamakaraṇe ṭhitaudakamiva nirussāsaṃ katvā rumbhanti .
Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti .
Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya .
Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā
V1.298 sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā idhūpapajjanti .Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā .
Te aggaññasutte ( dī . ni .3.120) vuttanayena taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti .
Atha tesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati , andhakāro hoti .
Te andhakāraṃ disvā bhāyanti .
Tato nesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaññāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati .
Te taṃ disvā ‘‘ ālokaṃ paṭilabhimhā ’’ ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘ amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito , tasmā sūriyo hotū ’’ ti sūriyotvevassa
P1.371 nāmaṃ karonti .Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate ‘‘ yampi ālokaṃ labhimha , sopi no naṭṭho ’’ ti puna bhītā honti , tesaṃ evaṃ hoti ‘‘ sādhu vatassa sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā ’’ ti .
Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaññāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati .
Te taṃ disvā bhiyyosomattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘ amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito , tasmā cando hotū ’’ ti candotvevassa nāmaṃ karonti .
Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti .
Tato pabhuti rattindivā paññāyanti anukkamena ca māsaddhamāsautusaṃvaccharā .
Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā pātubhavanti
M1.330 .Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti .
Kathaṃ ?
Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pubbuḷakā uṭṭhahanti , eke padesā thūpathūpā honti , eke ninnaninnā eke samasamā , evamevaṃ thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti ninnaninnaṭṭhāne samuddā samasamaṭṭhāne dīpāti .
Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kamena ekacce vaṇṇavanto , ekacce dubbaṇṇā honti .
Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti .
Tesaṃ atimānapaccayā sā rasapathavī antaradhāyati , bhūmipappaṭako pātubhavati .
Atha tesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati , padālatā pātubhavati .
Teneva nayena sāpi antaradhāyati , akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso suddho sugandhā taṇḍulapphalo .
Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti .
Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapenti .
Sayameva jālāsikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati .
So hoti odano sumanajātipupphasadiso .
Na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi , yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti , taṃ taṃ rasova hoti .
Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati .
Atha nesaṃ tassa nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti
V1.299 .Purisassa purisabhāvo , itthiyā itthibhāvo pātubhavati .
Tatra sudaṃ itthī purisaṃ , puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati .
Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati .
Tato methunaṃ dhammaṃ
P1.372 paṭisevanti .Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti .
Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti .
Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhati , lāyitaṭṭhānampi na paṭivirūhati .
Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘ pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā , mayañhi pubbe manomayā ahumhā ’’ ti aggaññasutte ( dī . ni .3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ .
Tato mariyādaṃ ṭhapenti .
Atha aññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati .
Taṃ dvikkhattuṃ paribhāsitvā tatiyavāre pāṇileḍḍudaṇḍehi paharanti .
Te evaṃ adinnādānagarahamusāvādadaṇḍādānesu
M1.331 uppannesu sannipatitvā cintayanti ‘‘ yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma , yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya , garahitabbaṃ garaheyya , pabbājetabbaṃ pabbājeyya .Mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmā ’’ ti .
Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ .
Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu .
So ‘‘ tena mahājanena sammatoti mahāsammato , khettānaṃ adhipatīti khattiyo , dhammena samena pare rañjetīti rājā ’’ ti tīhi nāmehi paññāyittha .
Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ , bodhisattova tattha ādipurisoti .
Evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu .
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālūpacchedo , idamekamasaṅkheyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati .
Kappavināsakajālūpacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho , idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati .
Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo , idaṃ tatiyamasaṅkheyyaṃ vivaṭṭoti vuccati .
Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho , idaṃ catutthamasaṅkheyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti
P1.373 vuccati .Imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti .
Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ .
Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati , āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyo sūriyo , evamidha
V1.300 kappavināsako khārūdakamahāmegho uṭṭhāti .So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati .
Khārūdakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti .
Udakaṃ samantato vātehi dhārīyati .
Pathavito yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti , tattha tayopi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati .
Taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi , tāva na vūpasammati .
Udakānugataṃ
M1.332 pana sabbasaṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati , antaradhānaṃ gacchati .Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ .
Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati .
Subhakiṇhato ca cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti .
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakakhārūdakūpacchedo , idamekaṃ asaṅkheyyaṃ .
Udakūpacchedato yāva sampattimahāmegho , idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ .
Sampattimahāmeghato … pe … imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti .
Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ .
Yasmiṃ pana samaye kappo vātena vinassati , āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo , evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti .
So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti , tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāva kūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti .
Te pathavito nabhamuggatā na puna patanti , tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti .
Athānukkamena heṭṭhāmahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃ mūlaṃ katvā ākāse khipati .
Yojanasatappamāṇā
P1.374 pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanasatappamāṇāpi bhijjitvā vātavegukkhittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti .Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati .
Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti .
Eteneva upāyena bhūmaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento cha kāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti .
Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi , himavantā himavantehi , sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti .
Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmiṃ vāto gaṇhāti , tattha tayo brahmaloke vināsetvā vehapphale āhacca tiṭṭhati .
Evaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati .
Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ .
Idha pana
M1.333 subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃV1.301 katvā loko pātubhavati .Vehapphalato ca cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti .
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātūpacchedo , idamekaṃ asaṅkheyyaṃ .
Vātūpacchedato yāva sampattimahāmegho , idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ … pe … imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti .
Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ .
Kiṃ kāraṇā evaṃ loko vinassati ?
Akusalamūlakāraṇā .
Akusalamūlesu hi ussannesu evaṃ loko vinassati .
So ca kho rāge ussannatare agginā vinassati , dose ussannatare udakena vinassati .
Keci pana ‘‘ dose ussannatare agginā , rāge udakenā ’’ ti vadanti .
Mohe ussannatare vātena vinassati .
Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva satta vāre agginā nassati , aṭṭhame vāre udakena .
Puna satta vāre agginā , aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna satta vāre agginā nassati .
Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti .
Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti .
Pubbenivāsaṃ anussarantopi ca kappānussaraṇako bhikkhu etesu kappesu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi
P1.375 saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati .Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa aḍḍhaṃ gahetvā vuttaṃ .
Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalakappaṃ gahetvā vuttaṃ .
Kathaṃ anussaratīti ce ?
Amutrāsin tiādinā nayena .
Tattha amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ .
Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā .
Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā .
Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ .
Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti , tampi anussaratiyeva .
Tenāha ‘‘ evaṃvaṇṇo … pe … evamāyupariyanto ’’ ti .
Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .
Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .
Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārena
M1.334 kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassāyupariyanto vā .
So
V1.302 tato cuto amutra udapādin ti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ .Tatrāpāsin ti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ .
Evaṃnāmotiādi vuttanayameva .
Apica yasmā amutrāsin ti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvaticchakaṃ ( visuddhi .2.410) anussaraṇaṃ , so tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ , tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādin ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāpāsin ti evamādi panassa tatra imissā upapattiyā anantare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti .
Itīti
P1.376 evaṃ .Sākāraṃ sauddesan ti nāmagottavasena sauddesaṃ , vaṇṇādivasena sākāraṃ .
Nāmagottena hi satto tisso phusso kassapoti uddisīyati , vaṇṇādīhi sāmo odātoti nānattato paññāyati .
Tasmā nāmagottaṃ uddeso , itare ākārāti .
Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
54. Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā
106. Dibbacakkhuñāṇaniddese
P1.377 ālokasaññaṃ manasi karotīti divā vā rattiṃ vā sūriyajoticandamaṇiālokaṃ ālokoti manasi karoti .Evaṃ manasikaronto ca ālokoti saññaṃ manasi pavattanato ‘‘ ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti vuccati .
Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ ālokasaññaṃ manasikaritvā divāti saññaṃ ṭhapeti .
Yathā
M1.335 divā tathā rattin ti yathā divā āloko diṭṭho , tatheva rattimpi manasi karoti .Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho , tatheva divāpi manasi karoti .
Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena .
Apariyonaddhenāti samantato anaddhena .
Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti saobhāsaṃ cittaṃ vaḍḍheti .
Etena dibbacakkhussa parikammālokārammaṇaṃ cittaṃ kathitaṃ .
Ālokakasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānameva vā sandhāya vuttaṃ .
Tassevaṃ bhāvayato obhāsajātaṃ cittaṃ hoti vigatandhakārāvaraṇaṃ .
Tena hi dibbacakkhuṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena imissāyeva pāḷiyā anusārena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ
V1.303 katvā ‘‘ tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇan ’’ ti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ , upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ , na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo .Sace hi uppādeti , pādakajjhānanissayaṃ hoti , na parikammanissayaṃ .
Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ , tadanulomena pana itaraṃ kasiṇadvayampi vuttaṃ .
Tasmā ālokakasiṇaṃ itaresaṃ vā aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri jhānāni uppādetvā puna upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ .
Vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ .
Rūpagataṃ passato panassa tena byāpārena parikammacittena ālokapharaṇaṃ akubbato
P1.378 parikammassa vāro atikkamati , tato āloko antaradhāyati , tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati .Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo .
Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti .
‘‘ Ettha āloko hotū ’’ ti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati , tattha āloko tiṭṭhatiyeva .
Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti .
Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati , maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti , tadā dibbacakkhu uppannaṃ hoti .
Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ , na pubbabhāgacittāni .
Tatrāyaṃ
M1.336 dibbacakkhuno uppattikkamo – vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpamārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .Idaṃ pana ñāṇaṃ ‘‘ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇan ’’ tipi ‘‘ dibbacakkhuñāṇan ’’ tipi vuccati .
Taṃ panetaṃ puthujjanassa paripantho hoti .
So hi ‘‘ yattha yattha āloko hotū ’’ ti adhiṭṭhāti , taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti .
Athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati .
Tena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti .
Tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ .
Sattānaṃ cutūpapātañāṇāyāti sattānaṃ cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya .
Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati , tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti .
Dibbena cakkhunāti vuttatthameva .
Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigatamativattati , tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayañcetaṃ buddhaputtā passanti
V1.304 .Tena vuttaṃ –
‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā
P1.379 visuddhan ’’ ti .Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā , ye pana āsannacutikā idāni cavissanti .
Te cavamānā .
Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte , anabhirūpe
M1.337 virūpetipi attho .Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ , iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne , taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne , tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi .
Yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi .
Dibbacakkhupādakāneva
P1.380 hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ .
Vatāti anulomavacanatthe nipāto .
Bhontoti bhavanto .
Duṭṭhu caritaṃ , duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ , kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ
V1.305 .Itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā , akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ natthi imesaṃ samaṇadhammo , assamaṇā ete ’’ ti vadanto antimavatthunā upavadati ,‘‘ natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā ’’ tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo .
So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā , ubhayathāpi ariyūpavādova hoti .
Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca , satekicchaṃ pana hoti .
Tasmā yo ariyaṃ upavadati , tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti , ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ ahaṃ āyasmantaṃ
M1.338 idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamāhī ’’ ti khamāpetabbo .Sace navakataro hoti , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumhe idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamathā ’’ ti khamāpetabbo .
Sace disāpakkanto hoti , sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo .
Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti , ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti , tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti , ukkuṭikaṃ nisīditvā , sace vuḍḍhatarā , vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , khamatu me so āyasmā ’’ ti vatvā khamāpetabbo .
Sammukhā akkhamantepi etadeva kātabbaṃ .
Sace ekacārikabhikkhu hoti , neva tassa vasanaṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ paññāyati , ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti , kiṃ karomī ’’ ti
P1.381 vattabbaṃ .So vakkhati ‘‘ tumhe mā cintayittha , thero tumhākaṃ khamati , cittaṃ vūpasamethā ’’ ti .
Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘ khamathā ’’ ti vattabbaṃ .
Yadi so parinibbuto hoti , parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ .
Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ , na maggāvaraṇaṃ hoti , pākatikameva hotīti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti .
Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde , manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ .
Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadisattā .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ seyyathāpi , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya , evaṃsampadamidaṃ sāriputta vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ
V1.306 nikkhitto , evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .
Yathāha –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi , micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).
Kāyassa
M1.339 bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati .
Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāyaggahaṇena
P1.382 tiracchānayoniṃ dīpeti .Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Nirayaggahaṇena avīciādimanekappakāraṃ nirayamevāti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati , saggaggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .
Iti ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ .
Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepatthoti .
Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ
Imesu
V1.307P1.383 pañcasu ñāṇesu iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati .Sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Pubbenivāsānussatiñāṇaṃ
M1.340Parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati .
Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ .