Issues
Select Version
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā
Paṭisambhidāmagga-aṭṭhakathā

53. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

53. Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā

105. PubbenivāsānussatiñāṇaniddeseP1.356 evaṃ pajānātītiādi catūsu iddhipādesu paribhāvitacittassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ uppādetukāmassa taduppādanavidhānadassanatthaṃ vuttaṃ .
Kamato hi paṭiccasamuppādaṃ passitvā viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanāsaṅkhātaṃ paccuppannaṃ phalasaṅkhepaṃ passati , tassa paccayaṃ purimabhave kammakilesasaṅkhātaṃ hetusaṅkhepaṃ passati , tassa paccayaṃ purimabhaveyeva phalasaṅkhepaṃ passati , tassa paccayaṃ tatiyabhave hetusaṅkhepaṃ passati .
Evaṃ paṭiccasamuppādadassanena jātiparamparaṃ passati .
Evaṃ bahūpakāro pubbenivāsānussatiñāṇassa paṭiccasamuppādamanasikāroV1.286 .
Tattha ‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hoti , imassuppādā idaṃ uppajjatī ’’ ti idaṃ paṭiccasamuppādaniddesassa uddesavacanaṃ .
Evaṃ tesaṃ aññataravacaneneva atthe siddhe dvidhā vacanaṃ kasmāti ce ?
Atthanānattasabbhāvato .
Kathaṃ ?
Imasmiṃ satīti imasmiṃ paccaye vijjamāne .
Idaṃ sabbapaccayānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .
Idaṃ hotīti idaṃ paccayuppannaṃ bhavati .
Idaṃ sabbapaccayuppannānaṃ sādhāraṇavacanaṃ .
Iminā sakalena vacanena ahetukavādo paṭisiddho hoti .
Ye hi dhammā paccayasambhavā honti , na paccayābhāvā , te ahetukā nāma na hontīti .
Imassuppādāti imassa paccayassa uppādahetu .
Idaṃ sabbapaccayānaṃ uppādavantatādīpanavacanaṃ .
Idaṃ uppajjatīti idaṃ paccayuppannaṃ uppajjati .
Idaṃ sabbapaccayuppannānaṃ tato uppajjamānatādīpanavacanaṃ .
Iminā sakalena vacanena sassatāhetukavādo paṭisiddho hoti .
Ye hi uppādavanto dhammā , te aniccā .
Tasmā satipi sahetukatte aniccahetukā ete dhammā naP1.357 loke niccasammatapakatipurisādihetukāti vuttaṃ hoti .
Yadidan tiM1.317 niddisitabbatthasandassanaṃ .
Avijjāpaccayā saṅkhārāti ettha yaṃ paṭicca phalameti , so paccayo .
Paṭiccāti na vinā , apaccakkhitvāti attho .
Etīti uppajjati ceva pavattati cāti attho .
Apica upakārakaṭṭho paccayaṭṭho , avijjā ca sā paccayo cāti avijjāpaccayo .
Tasmā avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantīti yojanā .
Evaṃ sambhavanti-saddassa sesapadehipi yojanā kātabbā .
Sokādīsu ca socanaṃ soko .
Paridevanaṃ paridevo .
Dukkhatīti dukkhaṃ .
Uppādaṭṭhitivasena vā dvedhā khanatītipi dukkhaṃ .
Dummanassa bhāvo domanassaṃ .
Bhuso āyāso upāyāso .
Sambhavantīti nibbattanti .
Evan ti niddiṭṭhanayanidassanaṃ .
Tena avijjādīheva kāraṇehi , na issaranimmānādīhīti dasseti .
Etassāti yathāvuttassa .
Kevalassāti asammissassa , sakalassa vā .
Dukkhakkhandhassāti dukkhasamūhassa , na sattassa na sukhasubhādīnaṃ .
Samudayoti nibbatti .
Hotīti sambhavati .
Tattha katamā avijjā ?
Dukkhe aññāṇaṃ , dukkhasamudaye aññāṇaṃ , dukkhanirodhe aññāṇaṃ , dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ , pubbante aññāṇaṃ , aparante aññāṇaṃ , pubbantāparante aññāṇaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ .
Katame saṅkhārā ?
Puññābhisaṅkhāro , apuññābhisaṅkhāro , āneñjābhisaṅkhāro , kāyasaṅkhāro , vacīsaṅkhāro , cittasaṅkhāro .
Aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā pañca rūpāvacarakusalacetanā puññābhisaṅkhāro , dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro , catasso arūpāvacarakusalacetanā āneñjābhisaṅkhāro .
Kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro , vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro , manosañcetanā cittasaṅkhāro .
TatthaV1.287 siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti ?
Avijjābhāve bhāvato .
Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti .
So dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati .
Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati .
NirodheP1.358 pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññīM1.318 hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati .
Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati devaccharakāmako viya marupapātaṃ .
Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ , madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ .
Kāmūpasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati bālo viya gūthakīḷanaṃ , maritukāmo viya ca visakhādanaṃ .
Āruppavipākesu cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ .
Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo , na abhāvato , tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti .
Etthāha – gaṇhāma tāva etaṃ ‘‘ avijjā saṅkhārānaṃ paccayo ’’ ti .
Kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo , udāhu aññepi paccayā santīti ?
Kiṃ panettha yadi tāva ekāva , ekakāraṇavādo āpajjati .
Atha aññepi santi ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti ?
Na nupapajjati .
Kasmā ?
Yasmā –
‘‘ EkaṃP1.359 na ekato idha , nānekamanekatopi no ekaṃ ;
Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho ’’.
BhagavāV1.288 hi katthaci padhānattā katthaci pākaṭattā katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuñca phalañca dīpeti .
Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘ assādānupassino taṇhāM1.319 pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52) ca ,‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā ,‘‘ avidvā , bhikkhave , avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī ’’ ti pākaṭattā , asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā .
Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti .
Etthāha – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati ?
Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti .
Kathaṃ na yujjissati ?
Lokasmiñhi –
‘‘ Viruddho cāviruddho ca , sadisāsadiso tathā ;
Dhammānaṃ paccayo siddho , vipākā eva te ca na ’’.
Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā , sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā .
Apica –
‘‘ Cutūpapāte saṃsāre , saṅkhārānañca lakkhaṇe ;
Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati .
‘‘ Abhisaṅkharoti so ete , saṅkhāre tividhe yato ;
Avijjā paccayo tesaṃ , tividhānaṃ ayaṃ tato .
‘‘ YathāpiP1.360 nāma jaccandho , naro apariṇāyako ;
Ekadā yāti maggena , ummaggenāpi ekadā .
‘‘ SaṃsāreV1.289 saṃsaraṃ bālo , tathā apariṇāyako ;
Karoti ekadā puññaṃ , apuññamapi ekadā .
‘‘ Yadā ca ñatvā so dhammaṃ , saccāni abhisamessati ;
Tadā avijjūpasamā , upasanto carissatī ’’ ti .
SaṅkhārapaccayāM1.320 viññāṇan ti cha viññāṇakāyā cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇaṃ .
Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ .
Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni .
Manoviññāṇaṃ dve vipākamanodhātuyo , tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo , aṭṭha sahetukavipākacittāni , pañca rūpāvacarāni , cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ .
Iti sabbāni bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī ’’ ti ?
Upacitakammābhāve vipākābhāvato .
Vipākañhetaṃ , vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati .
Yadi uppajjeyya , sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ , na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ ‘‘ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotī ’’ ti .
Sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati .
Tattha dve pañcaviññāṇāni dve manodhātuyo somanassasahagatāhetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaṃyeva pavattanti , sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti .
‘‘ LaddhappaccayamitiP1.361 dhammamattametaṃ bhavantaramupeti ;
Nāssa tato saṅkanti , na tato hetuṃ vinā hoti ’’.
Iti hetaṃ laddhappaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati , na satto , na jīvo .
Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi , nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo .
Ettha ca purimaṃ cavanato cuti , pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati .
Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā , tesaṃ niruddhattā , phalappaccayassa ca kammassa tattha agamanato , aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyāV1.290 .
Upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā .
Tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti .
Tatridaṃ vuccati –
‘‘ Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ , nāññassa na ca aññato ;
Bījānaṃ abhisaṅkhāro , etassatthassa sādhako .
‘‘ Phalassuppattiyā eva , siddhā bhuñjakasammuti ;
Phaluppādena rukkhassa , yathā phalati sammutī ’’ ti .
YopiM1.321 vadeyya ‘‘ evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ avijjamānā vā .
Yadi ca vijjamānā , pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ .
Athāpi avijjamānā , pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyun ’’ ti .
So evaṃ vattabbo –
‘‘ Katattā paccayā ete , na ca niccaṃ phalāvahā ;
Pāṭibhogādikaṃ tattha , veditabbaṃ nidassanan ’’ ti .
ViññāṇapaccayāP1.362 nāmarūpan ti idha vedanā saññā saṅkhārakkhandhā nāmaṃ , cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpaṃ .
Abhāvakagabbhaseyyakānaṃ aṇḍajānañca paṭisandhikkhaṇe vatthudasakaṃ kāyadasakanti vīsati rūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete tevīsati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpanti veditabbā .
Sabhāvakānaṃ bhāvadasakaṃ pakkhipitvā tettiṃsa , opapātikasattesu brahmakāyikādīnaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotavatthudasakāni jīvitindriyanavakañcāti ekūnacattālīsa rūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete dvācattālīsa dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ .
Kāmabhave pana sesaopapātikānaṃ saṃsedajānaṃ vā sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ paṭisandhikkhaṇe cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānīti sattati rūpāni , tayo ca arūpino khandhāti ete tesattati dhammā viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ .
Esa ukkaṃso .
Avakaṃsena pana taṃtaṃdasakavikalānaṃ tassa tassa vasena hāpetvā hāpetvā paṭisandhiyaṃ viññāṇapaccayā nāmarūpasaṅkhā veditabbā .
Arūpīnaṃ pana tayova arūpino khandhā , asaññānaṃ rūpato jīvitindriyanavakamevāti .
Esa tāva paṭisandhiyaṃ nayo .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī ’’ ti ?
SuttatoV1.291 yuttito ca .
Sutte hi ‘‘ cittānuparivattino dhammā ’’ tiādinā ( dha . sa . dukamātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā siddhā .
Yuttito pana –
Cittajena hi rūpena , idha diṭṭhena sijjhati ;
Adiṭṭhassāpi rūpassa , viññāṇaṃ paccayo iti .
NāmarūpapaccayāM1.322 saḷāyatanan ti nāmaṃ vuttameva .
Idha pana rūpaṃ niyamato cattāri bhūtāni cha vatthūni jīvitindriyanti ekādasavidhaṃ .
Saḷāyatanaṃ – cakkhāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , manāyatanaṃ .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ nāmarūpaṃ saḷāyatanassa paccayo ’’ ti ?
NāmarūpabhāveP1.363 bhāvato .
Tassa tassa hi nāmassa rūpassa ca bhāve taṃ taṃ āyatanaṃ hoti , na aññathāti .
Saḷāyatanapaccayā phassoti –
‘‘ Chaḷeva phassā saṅkhepā , cakkhusamphassaādayo ;
Viññāṇamiva bāttiṃsa , vitthārena bhavanti te ’’.
Phassapaccayā vedanāti –
‘‘ Dvārato vedanā vuttā , cakkhusamphassajādikā ;
Chaḷeva tā pabhedena , idha bāttiṃsa vedanā ’’.
Vedanāpaccayā taṇhāti –
‘‘ Rūpataṇhādibhedena , cha taṇhā idha dīpitā ;
Ekekā tividhā tattha , pavattākārato matā .
‘‘ DukkhīV1.292 sukhaṃ patthayati , sukhī bhiyyopi icchati ;
Upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā .
‘‘ Taṇhāya paccayā tasmā , honti tissopi vedanā ;
Vedanāpaccayā taṇhā , iti vuttā mahesinā ’’.
Taṇhāpaccayā upādānan ti cattāri upādānāni – kāmupādānaṃ , diṭṭhupādānaṃ , sīlabbatupādānaṃ , attavādupādānaṃ .
Upādānapaccayā bhavoti idha kammabhavo adhippeto .
Upapattibhavo pana paduddhāravasena vutto .
Bhavapaccayā jātīti kammabhavapaccayā paṭisandhikhandhānaṃ pātubhāvo .
Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ bhavo jātiyā paccayo ’’ ti ce ?
Bāhirapaccayasamattepi hīnapaṇītādivisesadassanato .
Bāhirānañhi janakajananisukkasoṇitāhārādīnaṃP1.364 paccayānaṃ samattepi sattānaṃ yamakānampi sataṃ hīnappaṇītatādiviseso dissati .
So ca na ahetuko sabbadāM1.323 ca sabbesañca abhāvato , na kammabhavato aññahetuko tadabhinibbattakasattānaṃ ajjhattasantāne aññassa kāraṇassa abhāvatoti kammabhavahetukoyeva .
Kammañhi sattānaṃ hīnappaṇītatādivisesassa hetu .
Tenāha bhagavā –
‘‘ kammaṃ satte vibhajati , yadidaṃ hīnappaṇītatāyā ’’ ti ( ma . ni .3.289).
Jātipaccayā jarāmaraṇan tiādīsu yasmā asati jātiyā jarāmaraṇaṃ nāma sokādayo vā dhammā na honti , jātiyā pana sati jarāmaraṇañceva jarāmaraṇasaṅkhātadukkhadhammaphuṭṭhassa ca bālassa jarāmaraṇābhisambandhā vā tena tena dukkhadhammena phuṭṭhassa anabhisambandhā vā sokādayo ca dhammā honti , tasmā ayaṃ jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca paccayo hotīti veditabbā .
So tathābhāvitena cittenātiādīsu pubbenivāsānussatiñāṇāyāti etassa ñāṇassa adhigamāya , pattiyāti vuttaṃ hoti .
Anekavihitan ti anekavidhaṃ nānappakāraṃ , anekehi vā pakārehi pavattitaṃ , saṃvaṇṇitanti attho .
Pubbenivāsan ti samanantarātītaṃ bhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ .
Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati .
Imañhi pubbenivāsaṃ cha janā anussaranti titthiyā pakatisāvakā mahāsāvakā aggasāvakā paccekabuddhā buddhāti .
Tattha titthiyā cattālīsaṃyeva kappe anussarantiV1.293 , na tato paraṃ .
Kasmā ?
Dubbalapaññattā .
Tesañhi nāmarūpaparicchedavirahitattā dubbalā paññā hoti .
Pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva balavapaññattā .
Asīti mahāsāvakā satasahassakappe anussaranti .
Dve aggasāvakā ekamasaṅkheyyaṃ kappasatasahassañca .
Paccekabuddhā dve asaṅkheyyāni satasahassañca .
Ettako hi tesaṃ abhinīhāro .
Buddhānaṃ pana paricchedo nāma natthi .
Titthiyā ca khandhapaṭipāṭimeva saranti , paṭipāṭiṃ muñcitvā cutipaṭisandhivasena sarituṃ na sakkonti .
Yathā andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvāva gacchanti , evaṃ te khandhapaṭipāṭiṃ amuñcitvāva saranti .
Pakatisāvakā khandhapaṭipāṭiyāpiP1.365 anussaranti , cutipaṭisandhivasenāpi saṅkamanti , tathā asīti mahāsāvakā .
Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi .
Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti , puna aparassa cutiṃM1.324 disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivaseneva saṅkamantā gacchanti , tathā paccekabuddhā .
Buddhānaṃ pana neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ , na cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi .
Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti , taṃ taṃ pākaṭameva hoti .
Tasmā anekāpi kappakoṭiyo saṅkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti , tattha tattheva okkamantā sīhokkantavasena gacchanti .
Evaṃ gacchantānañca nesaṃ ñāṇaṃ antarantarāsu jātīsu asajjamānaṃ icchiticchitaṭṭhānameva gaṇhāti .
Imesu pana chasu pubbenivāsaṃ anussarantesu titthiyānaṃ pubbenivāsadassanaṃ khajjopanakappabhāsadisaṃ hutvā upaṭṭhāti , pakatisāvakānaṃ dīpappabhāsadisaṃ , mahāsāvakānaṃ ukkāpabhāsadisaṃ , aggasāvakānaṃ osadhitārakāpabhāsadisaṃ , paccekabuddhānaṃ candappabhāsadisaṃ .
Buddhānaṃ rasmisahassapaṭimaṇḍitasaradasūriyamaṇḍalasadisaṃ hutvā upaṭṭhāti .
Titthiyānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ andhānaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ viya hoti .
Pakatisāvakānaṃ daṇḍakasetugamanaṃ viya , mahāsāvakānaṃ jaṅghasetugamanaṃ viya , aggasāvakānaṃ sakaṭasetugamanaṃ viya , paccekabuddhānaṃ jaṅghamaggagamanaṃ viya , buddhānaṃ mahāsakaṭamaggagamanaṃ viya hoti .
Imasmiṃ pana adhikāre sāvakānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ adhippetaṃ .
Tasmā evaṃ anussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallīnena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakajjhānato vuṭṭhāya vuttanayena paṭiccasamuppādaṃ paccavekkhitvā sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā .
Tato āsanapaññāpanaṃ senāsanappavesanaṃ pattacīvarapaṭisāmanaṃ bhojanakāloV1.294 gāmato āgamanakālo gāme piṇḍāya caritakālo gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhakālo vihārato nikkhamanakālo cetiyabodhivandanakālo pattadhovanakālo pattapaṭiggahaṇakālo pattapaṭiggahaṇato yāva mukhadhovanā katakiccaṃP1.366 paccūsakāle katakiccaṃ , majjhimayāme paṭhamayāme katakiccanti evaṃ paṭilomakkamena sakalaṃ rattindivaṃ katakiccaṃ āvajjitabbaṃ .
Ettakaṃ pana pakaticittassapi pākaṭaṃ hoti , parikammasamādhicittassa pana atipākaṭameva .
Sace panettha kiñci na pākaṭaṃ hoti , puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya āvajjitabbaṃ .
Ettakena dīpe jalite viya pākaṭaṃ hotiM1.325 .
Evaṃ paṭilomakkameneva dutiyadivasepi tatiyacatutthapañcamadivasesupi dasāhepi addhamāsepi māsepi saṃvaccharepi katakiccaṃ āvajjitabbaṃ .
Eteneva upāyena dasa vassāni vīsati vassānīti yāva imasmiṃ bhave attano paṭisandhi , tāva āvajjantena purimabhave cutikkhaṇe pavattaṃ nāmarūpaṃ āvajjitabbaṃ .
Pahoti hi paṇḍito bhikkhu paṭhamavāreneva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kātuṃ .
Yasmā pana purimabhave nāmarūpaṃ asesaṃ niruddhaṃ , idha aññaṃ uppannaṃ , tasmā taṃ ṭhānaṃ āhundarikaṃ andhatamamiva hoti sududdasaṃ duppaññena .
Tenāpi ‘‘ na sakkomahaṃ paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpārammaṇaṃ kātun ’’ ti dhuranikkhepo na kātabbo .
Tadeva pana pādakajjhānaṃ punappunaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya vuṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ āvajjitabbaṃ .
Evaṃ karonto hi seyyathāpi nāma balavā puriso kūṭāgārakaṇṇikatthāya mahārukkhaṃ chindanto sākhāpalāsacchedanamatteneva pharasudhārāya vipannāya mahārukkhaṃ chindituṃ asakkontopi dhuranikkhepaṃ akatvāva kammārasālaṃ gantvā tikhiṇaṃ pharasuṃ kārāpetvā puna āgantvā chindeyya , puna vipannāya ca punapi tatheva kāretvā chindeyya , so evaṃ chindanto chinnassa chinnassa puna chettabbābhāvato achinnassa ca chedanato nacirasseva mahārukkhaṃ pāteyya , evameva pādakajjhānā vuṭṭhāya pubbe āvajjitaṃ anāvajjitvā paṭisandhimeva āvajjanto taṃ nacirasseva paṭisandhiṃ ugghāṭetvā cutikkhaṇe nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ kareyyāti .
Tattha pacchimanisajjato pabhuti yāva paṭisandhito ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ nāma na hoti , taṃ pana parikammasamādhiñāṇaṃ nāma hoti .
‘‘ Atītaṃsañāṇan ’’ ti petaṃ eke vadantiP1.367 .
Taṃ atītaṃsañāṇassa rūpāvacarattā rūpāvacaraṃ sandhāya vacanaṃ na yujjati .
Yadā panassa bhikkhuno paṭisandhiṃ atikkamma cutikkhaṇe pavattaṃ nāmarūpaṃ ārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjanaṃ uppajjitvā pubbe vuttanayena appanācittaṃ uppajjati , tadāssa tena cittena sampayuttaṃ ñāṇaṃ pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nāma .
Tena ñāṇena sampayuttāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati .
TatthaV1.295 seyyathidan ti āraddhappakāradassanatthe nipāto .
Teneva yvāyaṃ pubbenivāso āraddho , tassa pakārappabhedaṃ dassento ekampi jātin tiādimāha .
Tattha ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃM1.326 ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .
Esa nayo dvepi jātiyotiādīsu .
Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo tadā sabbesaṃ brahmaloke sannipatanato .
Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭakappo tadā brahmalokato sattānaṃ vivaṭṭanato .
Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā .
Vivaṭṭena ca vivaṭṭaṭṭhāyī .
Evañhi sati ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni .
Katamāni cattāri ?
Yadā , bhikkhave , kappo saṃvaṭṭati , taṃ na sukaraṃ saṅkhātuṃ .
Yadā , bhikkhave , kappo saṃvaṭṭo tiṭṭhati … pe … yadā , bhikkhave , kappo vivaṭṭati … pe … yadā , bhikkhave , kappo vivaṭṭo tiṭṭhati , taṃ na sukaraṃ saṅkhātun ’’ ti ( a . ni .4.156) vuttāni cattāri asaṅkheyyāni pariggahitāni honti .
Tattha tayo saṃvaṭṭā – tejosaṃvaṭṭo , āposaṃvaṭṭo , vāyosaṃvaṭṭoti .
Tisso saṃvaṭṭasīmā – ābhassarā , subhakiṇhā , vehapphalāti .
Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati , ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati .
Yadā āpena saṃvaṭṭati , subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati .
Yadā vāyunā saṃvaṭṭati , vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsīyati .
Vitthārato pana sadāpi ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati .
Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti – jātikkhettaṃ , āṇākkhettaṃ , visayakkhettañca .
Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti , yaṃ tathāgatassa paṭisandhigahaṇādīsu kampati .
Āṇākkhettaṃ koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ , yattha ratanaparittaṃ , khandhaparittaṃ , dhajaggaparittaṃ , āṭānāṭiyaparittaṃP1.368 , moraparittanti imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati .
Visayakkhettaṃ anantamaparimāṇaṃ , yaṃ ‘‘ yāvatā vā pana ākaṅkheyyā ’’ ti ( a . ni .3.81) vuttaṃ .
Tattha yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati , taṃ taṃ jānāti .
Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati , tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti , vinassantañca ekatova vinassati , saṇṭhahantañca ekatova saṇṭhahati .
Tassevaṃ vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ – yasmiṃ samaye kappo agginā nassati , āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati .
Manussā tuṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti .
Sassesu pana gokhāyitakamattesu jātesu gadrabharavaṃM1.327 ravanto ekabindumattampi na vassati , tadā pacchinnaṃ pacchinnameva vassaṃ hoti .
Vassūpajīvino sattā kamena brahmaloke nibbattanti , pupphaphalūpajīviniyo ca devatā .
EvaṃV1.296 dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati .
Athānukkamena macchakacchapāpi kālaṃ katvā brahmaloke nibbattanti , nerayikasattāpi .
Tattha ‘‘ nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantī ’’ ti eke .
Jhānaṃ vinā natthi brahmaloke nibbatti , etesañca keci dubbhikkhapīḷitā , keci abhabbā jhānādhigamāya , te kathaṃ tattha nibbattantīti ?
Devaloke paṭiladdhajjhānavasena .
Tadā hi ‘‘ vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī ’’ ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti –
‘‘ mārisā , mārisā , ito vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati , ayaṃ loko vinassissati , mahāsamuddopi ussussissati , ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uddayhissanti vinassissanti , yāva brahmalokā lokavināso bhavissati .
Mettaṃ , mārisā , bhāvetha .
Karuṇaṃ … muditaṃ … upekkhaṃ , mārisā , bhāvetha .
Mātaraṃ upaṭṭhahatha , pitaraṃ upaṭṭhahatha , kule jeṭṭhāpacāyino hothā ’’ ti .
Tesaṃ vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummā devā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāniP1.369 karitvā devaloke nibbattanti .
Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti .
Tadaññe pana aparapariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti .
Aparapariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaranto nāma satto natthi .
Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti .
Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattantīti .
Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati , tasmiṃ pātubhūte neva rattiparicchedo , na divāparicchedo paññāyati .
Eko sūriyo udeti , eko atthaṃ gacchati , avicchinnasūriyasantāpova loko hoti .
Yathā ca pakatisūriye sūriyadevaputtoM1.328 hoti , evaṃ kappavināsakasūriye natthi .
Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi caranti .
Kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti .
Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadīādīsu udakaṃ sussati .
Tatopi dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti .
Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā himavatiV1.297 mahānadīnaṃ pabhavā –
‘‘ sīhapapātano , haṃsapātano , kaṇṇamuṇḍako , rathakāradaho , anotattadaho , chaddantadaho , kuṇāladaho ’’ ti ime satta mahāsarā sussanti .
Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti .
Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti pariyādinnasinehaṃ dhūmena .
Yathā cidaṃ , evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi .
Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati , yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi .
Yojanasatikādibhedāni sinerukūṭānipi palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti .
Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti .
Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti .
Eteneva upāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃP1.370 gaṇhāti .
Tattha tayopi .
Brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati .
Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi , tāva na nibbāyati .
Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati .
Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro .
Atha dīghassa addhuno accayena mahāmegho uṭṭhahitvā paṭhamaṃ sukhumaṃ sukhumaṃ vassati .
Anupubbena kumudanāḷayaṭṭhimusalatālakkhandhādippamāṇāhi dhārāhiM1.329 vassanto koṭisatasahassacakkavāḷesu sabbaṃ daḍḍhaṭṭhānaṃ pūretvā antaradhāyati .
Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminipatte udakabindusadisaṃ .
Kathaṃ tāva mahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce ?
Vivarasampadānato .
Taṃ hissa tahiṃ tahiṃ vivaraṃ deti .
Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati .
Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmalokā , upari catukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti .
Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti .
Te taṃ pihitadvāre dhamakaraṇe ṭhitaudakamiva nirussāsaṃ katvā rumbhanti .
Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti .
Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya .
Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattāV1.298 sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā idhūpapajjanti .
Te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā .
Te aggaññasutte ( dī . ni .3.120) vuttanayena taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti .
Atha tesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati , andhakāro hoti .
Te andhakāraṃ disvā bhāyanti .
Tato nesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaññāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati .
Te taṃ disvā ‘‘ ālokaṃ paṭilabhimhā ’’ ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘ amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito , tasmā sūriyo hotū ’’ ti sūriyotvevassaP1.371 nāmaṃ karonti .
Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate ‘‘ yampi ālokaṃ labhimha , sopi no naṭṭho ’’ ti puna bhītā honti , tesaṃ evaṃ hoti ‘‘ sādhu vatassa sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā ’’ ti .
Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaññāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati .
Te taṃ disvā bhiyyosomattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘ amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito , tasmā cando hotū ’’ ti candotvevassa nāmaṃ karonti .
Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti .
Tato pabhuti rattindivā paññāyanti anukkamena ca māsaddhamāsautusaṃvaccharā .
Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā pātubhavantiM1.330 .
Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti .
Kathaṃ ?
Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pubbuḷakā uṭṭhahanti , eke padesā thūpathūpā honti , eke ninnaninnā eke samasamā , evamevaṃ thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti ninnaninnaṭṭhāne samuddā samasamaṭṭhāne dīpāti .
Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kamena ekacce vaṇṇavanto , ekacce dubbaṇṇā honti .
Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti .
Tesaṃ atimānapaccayā sā rasapathavī antaradhāyati , bhūmipappaṭako pātubhavati .
Atha tesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati , padālatā pātubhavati .
Teneva nayena sāpi antaradhāyati , akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso suddho sugandhā taṇḍulapphalo .
Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti .
Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapenti .
Sayameva jālāsikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati .
So hoti odano sumanajātipupphasadiso .
Na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi , yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti , taṃ taṃ rasova hoti .
Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati .
Atha nesaṃ tassa nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjantiV1.299 .
Purisassa purisabhāvo , itthiyā itthibhāvo pātubhavati .
Tatra sudaṃ itthī purisaṃ , puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati .
Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati .
Tato methunaṃ dhammaṃP1.372 paṭisevanti .
Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti .
Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti .
Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhati , lāyitaṭṭhānampi na paṭivirūhati .
Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘ pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā , mayañhi pubbe manomayā ahumhā ’’ ti aggaññasutte ( dī . ni .3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ .
Tato mariyādaṃ ṭhapenti .
Atha aññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati .
Taṃ dvikkhattuṃ paribhāsitvā tatiyavāre pāṇileḍḍudaṇḍehi paharanti .
Te evaṃ adinnādānagarahamusāvādadaṇḍādānesuM1.331 uppannesu sannipatitvā cintayanti ‘‘ yaṃnūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma , yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya , garahitabbaṃ garaheyya , pabbājetabbaṃ pabbājeyya .
Mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgaṃ anupadassāmā ’’ ti .
Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ .
Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu .
So ‘‘ tena mahājanena sammatoti mahāsammato , khettānaṃ adhipatīti khattiyo , dhammena samena pare rañjetīti rājā ’’ ti tīhi nāmehi paññāyittha .
Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ , bodhisattova tattha ādipurisoti .
Evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu .
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālūpacchedo , idamekamasaṅkheyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati .
Kappavināsakajālūpacchedato yāva koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho , idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati .
Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo , idaṃ tatiyamasaṅkheyyaṃ vivaṭṭoti vuccati .
Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho , idaṃ catutthamasaṅkheyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyītiP1.373 vuccati .
Imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti .
Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ .
Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati , āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyo sūriyo , evamidhaV1.300 kappavināsako khārūdakamahāmegho uṭṭhāti .
So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati .
Khārūdakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti .
Udakaṃ samantato vātehi dhārīyati .
Pathavito yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti , tattha tayopi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati .
Taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi , tāva na vūpasammati .
UdakānugataṃM1.332 pana sabbasaṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati , antaradhānaṃ gacchati .
Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ .
Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati .
Subhakiṇhato ca cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti .
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakakhārūdakūpacchedo , idamekaṃ asaṅkheyyaṃ .
Udakūpacchedato yāva sampattimahāmegho , idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ .
Sampattimahāmeghato … pe … imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti .
Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ .
Yasmiṃ pana samaye kappo vātena vinassati , āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ .
Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo , evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti .
So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti , tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāva kūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti .
Te pathavito nabhamuggatā na puna patanti , tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti .
Athānukkamena heṭṭhāmahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃ mūlaṃ katvā ākāse khipati .
YojanasatappamāṇāP1.374 pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanasatappamāṇāpi bhijjitvā vātavegukkhittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti .
Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati .
Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti .
Eteneva upāyena bhūmaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento cha kāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti .
Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi , himavantā himavantehi , sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti .
Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmiṃ vāto gaṇhāti , tattha tayo brahmaloke vināsetvā vehapphale āhacca tiṭṭhati .
Evaṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati .
Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ .
Idha panaM1.333 subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃV1.301 katvā loko pātubhavati .
Vehapphalato ca cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti .
Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātūpacchedo , idamekaṃ asaṅkheyyaṃ .
Vātūpacchedato yāva sampattimahāmegho , idaṃ dutiyamasaṅkheyyaṃ … pe … imāni cattāri asaṅkheyyāni eko mahākappo hoti .
Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ .
Kiṃ kāraṇā evaṃ loko vinassati ?
Akusalamūlakāraṇā .
Akusalamūlesu hi ussannesu evaṃ loko vinassati .
So ca kho rāge ussannatare agginā vinassati , dose ussannatare udakena vinassati .
Keci pana ‘‘ dose ussannatare agginā , rāge udakenā ’’ ti vadanti .
Mohe ussannatare vātena vinassati .
Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva satta vāre agginā nassati , aṭṭhame vāre udakena .
Puna satta vāre agginā , aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna satta vāre agginā nassati .
Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti .
Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti .
Pubbenivāsaṃ anussarantopi ca kappānussaraṇako bhikkhu etesu kappesu anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepiP1.375 saṃvaṭṭavivaṭṭakappe anussarati .
Saṃvaṭṭakappe vivaṭṭakappeti ca kappassa aḍḍhaṃ gahetvā vuttaṃ .
Saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti sakalakappaṃ gahetvā vuttaṃ .
Kathaṃ anussaratīti ce ?
Amutrāsin tiādinā nayena .
Tattha amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gatiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ .
Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā .
Evaṃgottoti kaccāno vā kassapo vā .
Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ .
Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattiṃ vā lūkhapaṇītajīvikabhāvaṃ vā sukhadukkhabahulataṃ vā appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti , tampi anussaratiyeva .
Tenāha ‘‘ evaṃvaṇṇo … pe … evamāyupariyanto ’’ ti .
Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .
Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .
Evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedīti anekappakārenaM1.334 kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ vā sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .
Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasatasahassāyupariyanto vā .
SoV1.302 tato cuto amutra udapādin ti so ahaṃ tato bhavato yonito gatito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto puna amukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā udapādiṃ .
Tatrāpāsin ti atha tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ .
Evaṃnāmotiādi vuttanayameva .
Apica yasmā amutrāsin ti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvaticchakaṃ ( visuddhi .2.410) anussaraṇaṃ , so tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ , tasmā idhūpapannoti imissā idhūpapattiyā anantaramevassa upapattiṭṭhānaṃ sandhāya amutra udapādin ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāpāsin ti evamādi panassa tatra imissā upapattiyā anantare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantarūpapattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti .
ItītiP1.376 evaṃ .
Sākāraṃ sauddesan ti nāmagottavasena sauddesaṃ , vaṇṇādivasena sākāraṃ .
Nāmagottena hi satto tisso phusso kassapoti uddisīyati , vaṇṇādīhi sāmo odātoti nānattato paññāyati .
Tasmā nāmagottaṃ uddeso , itare ākārāti .
Pubbenivāsānussatiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

54. Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā

106. DibbacakkhuñāṇaniddeseP1.377 ālokasaññaṃ manasi karotīti divā vā rattiṃ vā sūriyajoticandamaṇiālokaṃ ālokoti manasi karoti .
Evaṃ manasikaronto ca ālokoti saññaṃ manasi pavattanato ‘‘ ālokasaññaṃ manasi karotī ’’ ti vuccati .
Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ ālokasaññaṃ manasikaritvā divāti saññaṃ ṭhapeti .
YathāM1.335 divā tathā rattin ti yathā divā āloko diṭṭho , tatheva rattimpi manasi karoti .
Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho , tatheva divāpi manasi karoti .
Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena .
Apariyonaddhenāti samantato anaddhena .
Sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetīti saobhāsaṃ cittaṃ vaḍḍheti .
Etena dibbacakkhussa parikammālokārammaṇaṃ cittaṃ kathitaṃ .
Ālokakasiṇārammaṇaṃ catutthajjhānameva vā sandhāya vuttaṃ .
Tassevaṃ bhāvayato obhāsajātaṃ cittaṃ hoti vigatandhakārāvaraṇaṃ .
Tena hi dibbacakkhuṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena imissāyeva pāḷiyā anusārena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃV1.303 katvā ‘‘ tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇan ’’ ti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ , upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ , na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo .
Sace hi uppādeti , pādakajjhānanissayaṃ hoti , na parikammanissayaṃ .
Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ , tadanulomena pana itaraṃ kasiṇadvayampi vuttaṃ .
Tasmā ālokakasiṇaṃ itaresaṃ vā aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri jhānāni uppādetvā puna upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā kasiṇaṃ vaḍḍhetabbaṃ .
Vaḍḍhitavaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ .
Rūpagataṃ passato panassa tena byāpārena parikammacittena ālokapharaṇaṃ akubbatoP1.378 parikammassa vāro atikkamati , tato āloko antaradhāyati , tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati .
Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo .
Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti .
‘‘ Ettha āloko hotū ’’ ti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati , tattha āloko tiṭṭhatiyeva .
Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti .
Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati , maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti , tadā dibbacakkhu uppannaṃ hoti .
Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ , na pubbabhāgacittāni .
TatrāyaṃM1.336 dibbacakkhuno uppattikkamo – vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpamārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
Idaṃ pana ñāṇaṃ ‘‘ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇan ’’ tipi ‘‘ dibbacakkhuñāṇan ’’ tipi vuccati .
Taṃ panetaṃ puthujjanassa paripantho hoti .
So hi ‘‘ yattha yattha āloko hotū ’’ ti adhiṭṭhāti , taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti .
Athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati .
Tena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti .
Tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ .
Sattānaṃ cutūpapātañāṇāyāti sattānaṃ cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya .
Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati , tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti .
Dibbena cakkhunāti vuttatthameva .
Visuddhenāti cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigatamativattati , tasmāssa taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayañcetaṃ buddhaputtā passantiV1.304 .
Tena vuttaṃ –
‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttāP1.379 visuddhan ’’ ti .
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā , ye pana āsannacutikā idāni cavissanti .
Te cavamānā .
Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattā vā , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte , anabhirūpeM1.337 virūpetipi attho .
Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Tattha purimehi ‘‘ cavamāne ’’ tiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ , iminā pana padena yathākammūpagañāṇakiccaṃ .
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo – idha bhikkhu heṭṭhānirayābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne , taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhamanubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne , tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasi karoti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti .
Athassa ‘‘ idaṃ nāma katvā ’’ ti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇamuppajjati .
Idaṃ yathākammūpagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi .
Yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi .
DibbacakkhupādakānevaP1.380 hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .
Ime vata bhontotiādīsu imeti dibbacakkhunā diṭṭhānaṃ nidassanavacanaṃ .
Vatāti anulomavacanatthe nipāto .
Bhontoti bhavanto .
Duṭṭhu caritaṃ , duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ , kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃV1.305 .
Itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā , akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Tattha ‘‘ natthi imesaṃ samaṇadhammo , assamaṇā ete ’’ ti vadanto antimavatthunā upavadati ,‘‘ natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vā ’’ tiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanena upavadatīti veditabbo .
So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā , ubhayathāpi ariyūpavādova hoti .
Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca , satekicchaṃ pana hoti .
Tasmā yo ariyaṃ upavadati , tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti , ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ ahaṃ āyasmantaṃM1.338 idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamāhī ’’ ti khamāpetabbo .
Sace navakataro hoti , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumhe idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamathā ’’ ti khamāpetabbo .
Sace disāpakkanto hoti , sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo .
Sace nāpi gantuṃ na pesetuṃ sakkā hoti , ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti , tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti , ukkuṭikaṃ nisīditvā , sace vuḍḍhatarā , vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , khamatu me so āyasmā ’’ ti vatvā khamāpetabbo .
Sammukhā akkhamantepi etadeva kātabbaṃ .
Sace ekacārikabhikkhu hoti , neva tassa vasanaṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ paññāyati , ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti , kiṃ karomī ’’ tiP1.381 vattabbaṃ .
So vakkhati ‘‘ tumhe mā cintayittha , thero tumhākaṃ khamati , cittaṃ vūpasamethā ’’ ti .
Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘‘ khamathā ’’ ti vattabbaṃ .
Yadi so parinibbuto hoti , parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāva sivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ .
Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ , na maggāvaraṇaṃ hoti , pākatikameva hotīti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanā .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti .
Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde , manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ .
Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo ānantariyasadisattā .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ seyyathāpi , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya , evaṃsampadamidaṃ sāriputta vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃV1.306 nikkhitto , evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .
Yathāha –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi , micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).
KāyassaM1.339 bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .
Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassupacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gati duggati .
Vivasā nipatanti tattha dukkaṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāyaggahaṇenaP1.382 tiracchānayoniṃ dīpeti .
Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggatiggahaṇena pettivisayaṃ .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipātaggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Nirayaggahaṇena avīciādimanekappakāraṃ nirayamevāti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati , saggaggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .
Iti ‘‘ dibbena cakkhunā ’’ tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ .
Evaṃ dibbena cakkhunā passatīti ayamettha saṅkhepatthoti .
Dibbacakkhuñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ
ImesuV1.307P1.383 pañcasu ñāṇesu iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati .
Sotadhātuvisuddhiñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
PubbenivāsānussatiñāṇaṃM1.340
Parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Yathākammūpagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati .
Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattatīti .
Pañcañāṇapakiṇṇakaṃ niṭṭhitaṃ .