34. Nirodhasamāpattiñāṇaniddesavaṇṇanā
83. Nirodhasamāpattiñāṇaniddese
P1.315M1.283 samathabalan ti kāmacchandādayo paccanīkadhamme sametīti samatho , soyeva akampanīyaṭṭhena balaṃ .Anāgāmiarahantānaṃyeva samādhipaṭipakkhassa kāmacchandassa pahānena samādhismiṃ paripūrakāribhāvappattattā tesaṃyeva samādhi balappattoti katvā ‘‘ samathabalan ’’ ti vuccati , na aññesaṃ .
Samādhibalantipi pāṭho .
Vipassanābalan ti aniccādivasena vividhehi ākārehi dhamme passatīti vipassanā , sāyeva akampanīyaṭṭhena balaṃ .
Tesaṃyeva ubhinnaṃ balappattaṃ vipassanāñāṇaṃ .
Tattha samathabalaṃ anupubbena cittasantānavūpasamanatthaṃ nirodhe ca paṭipādanatthaṃ , vipassanābalaṃ pavatte ādīnavadassanatthaṃ nirodhe ca ānisaṃsadassanatthaṃ .
Nīvaraṇeti nimittatthe bhummavacanaṃ , nīvaraṇanimittaṃ nīvaraṇapaccayāti attho .
Karaṇatthe vā bhummavacanaṃ , nīvaraṇenāti attho .
Na kampatīti jhānasamaṅgīpuggalo .
Atha vā jhānanti jhānaṅgānaṃ adhippetattā paṭhamena jhānena taṃsampayuttasamādhi nīvaraṇe na kampati .
Ayameva cettha yojanā gahetabbā .
Uddhacce cāti uddhaccasahagatacittuppāde uddhacce ca .
Uddhaccan ti ca uddhatabhāvo
V1.257 , taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ .Uddhaccasahagatakilese cāti uddhaccena sahagate ekuppādādibhāvaṃ gate uddhaccasampayutte mohaahirikaanottappakilese ca .
Khandhe cāti uddhaccasampayuttacatukkhandhe ca .
Na kampati na calati na vedhatīti aññamaññavevacanāni .
Uddhacce na kampati , uddhaccasahagatakilese na calati , uddhaccasahagatakkhandhe na vedhatīti yojetabbaṃ .
Vipassanābalaṃ sattannaṃyeva anupassanānaṃ vuttattā
P1.316 tāsaṃyeva vasena vipassanābalaṃ paripuṇṇaṃ hotīti veditabbaṃ .Avijjāya cāti dvādasasupi akusalacittuppādesu avijjāya ca .
Avijjāsahagatakilese cāti yathāyogaṃ avijjāya sampayuttalobhadosamānadiṭṭhivicikicchāthinauddhaccaahirikaanottappakilese ca .
Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā .
‘‘ Pubbe kho , āvuso visākha , vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindati , tasmā vitakkavicārā vacīsaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463) vacanato
M1.284 vācaṃ saṅkharonti uppādentīti vacīsaṅkhārā .Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsā .
‘‘ Assāsapassāsā kho , āvuso visākha , kāyikā ete dhammā kāyapaṭibaddhā , tasmā assāsapassāsā kāyasaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463) vacanato kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā .
Saññāvedayitanirodhan ti saññāya vedanāya ca nirodhaṃ .
Cittasaṅkhārāti saññā ca vedanā ca .
‘‘ Cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā , tasmā saññā ca vedanā ca cittasaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.463) vacanato cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā .
84. Ñāṇacariyāsu anupassanāvasāne , vivaṭṭanānupassanāgahaṇena vā tassā ādibhūtā cariyākathāya ñāṇacariyāti vuttā sesānupassanāpi gahitā hontīti veditabbaṃ .
Soḷasahi ñāṇacariyāhīti ca ukkaṭṭhaparicchedo , anāgāmissa pana arahattamaggaphalavajjāhi cuddasahipi hoti paripuṇṇabalattā .
85. Navahi samādhicariyāhīti ettha paṭhamajjhānādīhi aṭṭha , paṭhamajjhānādīnaṃ paṭilābhatthāya sabbattha upacārajjhānavasena ekāti nava samādhicariyā .
Balacariyānaṃ kiṃ nānattaṃ ?
Samathabalenapi hi ‘‘ nekkhammavasenā ’’ tiādīhi sattahi pariyāyehi upacārasamādhi vutto , peyyālavitthārato ‘‘ paṭhamajjhānavasenā ’’ tiādīhi samasattatiyā vārehi yathāyogaṃ appanūpacārasamādhi vutto , samādhicariyāyapi ‘‘ paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādīhi aṭṭhahi pariyāyehi appanāsamādhi vutto .
Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāyātiādīhi aṭṭhahi pariyāyehi upacārasamādhi vuttoti ubhayatthāpi appanūpacārasamādhiyeva vutto .
Evaṃ santepi akampiyaṭṭhena balāni vasībhāvaṭṭhena
V1.258 cariyāti veditabbā .Vipassanābale pana satta anupassanāva ‘‘ vipassanābalan ’’ ti vuttā , ñāṇacariyāya satta ca anupassanā vuttā , vivaṭṭanānupassanādayo nava ca visesetvā
P1.317 vuttā .Idaṃ nesaṃ nānattaṃ .
Satta anupassanā pana akampiyaṭṭhena balāni vasībhāvaṭṭhena cariyāti veditabbā .
‘‘ Vasībhāvatā paññā ’’ ti ( paṭi . ma .1.34 mātikā ) ettha vuttavasiyo vissajjetuṃ vasīti pañca vasiyoti itthiliṅgavohārena vuttaṃ .
Vaso eva vasīti vuttaṃ hoti .
Puna
M1.285 puggalādhiṭṭhānāya desanāya tā vasiyo vissajjento āvajjanavasītiādimāha .Āvajjanāya vaso āvajjanavaso , so assa atthīti āvajjanavasī .
Eseva nayo sesesu .
Paṭhamaṃ jhānaṃ yatthicchakan ti yattha yattha padese icchati gāme vā araññe vā , tattha tattha āvajjati .
Yadicchakan ti yadā yadā kāle sītakāle vā uṇhakāle vā , tadā tadā āvajjati .
Atha vā yaṃ yaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ icchati pathavīkasiṇārammaṇaṃ vā sesārammaṇaṃ vā , taṃ taṃ āvajjati .
Ekekakasiṇārammaṇassāpi jhānassa vasitānaṃ vuttattā purimayojanāyeva sundaratarā .
Yāvaticchakan ti yāvatakaṃ kālaṃ icchati accharāsaṅghātamattaṃ sattāhaṃ vā , tāvatakaṃ kālaṃ āvajjati .
Āvajjanāyāti manodvārāvajjanāya .
Dandhāyitattan ti avasavattibhāvo , alasabhāvo vā .
Samāpajjatīti paṭipajjati , appetīti attho .
Adhiṭṭhātīti antosamāpattiyaṃ adhikaṃ katvā tiṭṭhati .
Vuṭṭhānavasiyaṃ paṭhamaṃ jhānanti nissakkatthe upayogavacanaṃ , paṭhamajjhānāti attho .
Paccavekkhatīti paccavekkhaṇajavanehi nivattitvā passati .
Ayamettha pāḷivaṇṇanā .
Ayaṃ pana atthappakāsanā – paṭhamajjhānato vuṭṭhāya vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā pavattāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca vā javanāni javanti , tato dve bhavaṅgāni , tato puna vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti , athassa āvajjanavasī siddhāva hoti .
Ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriyeva labbhati .
Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi .
Aññesaṃ pana antarantarā bhavaṅgavāre gaṇanā natthi .
Mahāmoggallānattherassa nandopanandadamane viya sīghaṃ samāpattisamāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma .
Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ samāpattiṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī
P1.318 nāma .Tatheva tato lahuṃ vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasī nāma .
Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā .
Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarānīti .
Iti
V1.259 āvajjanavasiyā siddhāya paccavekkhaṇavasī siddhā hoti , adhiṭṭhānavasiyā ca siddhāya vuṭṭhānavasī siddhā hoti .Evaṃ santepi ‘‘ ayaṃ pana matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriyeva labbhatī ’’ ti vuttattā pāṭihāriyakāle jhānaṅgapaccavekkhaṇānaṃ abhāvato
M1.286 nānāvidhavaṇṇādinimmānassa nānākasiṇavasena ijjhanato taṃtaṃkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitukāmassa yathāruci lahuṃ tasmiṃ kasiṇe vuttanayena āvajjanapavattanasamatthatā āvajjanavasī , tadāvajjanavīthiyaṃyeva tassa jhānassa appanāsamatthatāsamāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī .Evañhi vuccamāne yutti ca na virujjhati , vasīpaṭipāṭi ca yathākkameneva yujjati .
Jhānaṅgapaccavekkhaṇāyaṃ pana ‘‘ matthakappattāyeva pañca javanānī ’’ ti vuttattā vuttanayena sattasupi javanesu javantesu paccavekkhaṇavasīyeva hoti .
Evaṃ sante ‘‘ paṭhamajjhānaṃ āvajjatī ’’ ti vacanaṃ na yujjatīti ce ?
Yathā kasiṇe pavattaṃ jhānaṃ kāraṇopacārena kasiṇanti vuttaṃ , tathā jhānapaccayaṃ kasiṇaṃ ‘‘ sukho buddhānamuppādo ’’ tiādīsu ( dha . pa .194) viya phalopacārena jhānanti vuttaṃ .
Yathāparicchinne kāle ṭhatvā vuṭṭhitassa niddāya pabuddhassa puna niddokkamane viya puna jhānokkamane satipi adhiṭṭhānavasīyeva nāma , yathāparicchedena vuṭṭhitassa pana vuṭṭhāneyeva adhiṭṭhāne satipi vuṭṭhānavasī nāma hotīti ayaṃ tesaṃ viseso .
Nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pana idaṃ pañhakammaṃ – kā nirodhasamāpatti , ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjanti , kattha samāpajjanti , kasmā samāpajjanti , kathañcassā samāpajjanaṃ hoti , kathaṃ ṭhānaṃ , kathaṃ vuṭṭhānaṃ , vuṭṭhitassa kinninnaṃ cittaṃ hoti , matassa ca samāpannassa ca ko viseso , nirodhasamāpatti
P1.319 kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti ?Tattha kā nirodhasamāpattīti ?
Yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti .
Ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjantīti ?
Sabbepi puthujjanā sotāpannā sakadāgāmino sukkhavipassakā ca anāgāmī arahanto na samāpajjanti , aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino ca khīṇāsavā ca samāpajjanti .
Kattha
V1.260M1.287 samāpajjantīti ?Pañcavokārabhave .
Kasmā ?
Anupubbasamāpattisabbhāvato .
Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppattiyeva natthi , tasmā na sakkā tattha samāpajjituṃ .
Kasmā samāpajjantīti ?
Saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘ nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā ’’ ti samāpajjanti .
Kathaṃ cassā samāpajjanaṃ hotīti ?
Samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato evamassā samāpajjanaṃ hoti .
Yo hi samathavaseneva ussakkati , so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Yo vipassanāvaseneva ussakkati , so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Yo pana ubhayavasena ussakkitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti , so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo .
Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo vivitte okāse supaññatte āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā .
So paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati .
Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā , phalasamāpattivipassanā , nirodhasamāpattivipassanāti .
Tattha saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā , maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva .
Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā .
Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandā nātitikkhā vaṭṭati .
Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati .
Tato dutiyajjhānaṃ samāpajjitvā
P1.320 vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati .Tato tatiyajjhānaṃ … pe … tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati .
Atha ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ , saṅghapaṭimānanaṃ , satthupakkosanaṃ , addhānaparicchedanti .
Tattha nānābaddhaavikopanan ti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti , nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ
M1.288 vā pana kiñci parikkhārajātaṃ , taṃ yathā na vikuppati , aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati , evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ .Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ –
‘‘ idañcidañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu , mā udakena vuyhatu , mā vātena viddhaṃsatu , mā corehi harīyatu , mā undūrādīhi
V1.261 khajjatū ’’ ti .Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti , anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati .
Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma .
Yaṃ pana ekābaddhaṃ hoti nivāsanapārupanaṃ vā nisinnāsanaṃ vā , tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi , samāpattiyeva naṃ rakkhati .
Saṅghapaṭimānanan ti bhikkhusaṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ .
Yāva eso bhikkhu āgacchati , tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho .
Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ , paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ .
Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ –
‘‘ sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho apalokanakammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti , yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati , tāvadeva vuṭṭhahissāmī ’’ ti .
Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva .
Yo pana evaṃ na karoti , saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘ asuko bhikkhu kuhin ’’ ti pucchitvā ‘‘ nirodhaṃ samāpanno ’’ ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘ gaccha taṃ saṅghassa vacanena pakkosā ’’ ti .
Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘ saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī ’’ ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti .
Evaṃgarukā hi saṅghassa āṇā
P1.321 nāma .Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti , evaṃ samāpajjitabbaṃ .
Satthupakkosanan ti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa pubbakiccaṃ .
Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ –
‘‘ sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti , tathārūpāya vā aṭṭhuppattiyā dhammaṃ deseti .
Yāva maṃ koci āgantvā na pakkosati , tāvadeva vuṭṭhahissāmī ’’ ti .
Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva .
Yo pana evaṃ na karoti , satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘ asuko bhikkhu kuhin ’’ ti pucchitvā ‘‘ nirodhaṃ samāpanno ’’ ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘ gaccha taṃ mama vacanena pakkosā ’’ ti .
Athassa
M1.289 tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā satthā āyasmantaṃ āmantetī ’’ ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti .Evaṃgarukañhi satthupakkosanaṃ .
Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti , evaṃ samāpajjitabbaṃ .
Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo .
Iminā hi bhikkhunā addhānaparicchede kusalena bhavitabbaṃ .
‘‘ Attano āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti , na pavattissantī ’’ ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ .
Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva
V1.262 samāpajjati , tassa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ na sakkoti .Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti , tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ .
Avasesañhi anāvajjitumpi vaṭṭati , idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ .
So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati .
Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti , nirodhaṃ phusati .
Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni nappavattantīti ?
Nirodhassa payogattā .
Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭhasamāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo , na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti
P1.322 nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari nappavattanti .Kathaṃ ṭhānan ti ?
Evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarā āyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti .
Kathaṃ vuṭṭhānan ti ?
Anāgāmissa anāgāmiphalasamāpattiyā arahato arahattaphalasamāpattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti .
Vuṭṭhitassa kinninnaṃ cittaṃ hotīti ?
Nibbānaninnaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho , āvuso visākha , bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāran ’’ ti ( ma . ni .1.464).
Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ?
Ayampi attho sutte vuttoyeva .
Yathāha –
‘‘ yo cāyaṃ , āvuso , mato kālaṅkato , tassa
M1.290 kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , vacīsaṅkhārā , cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , āyu parikkhīṇo , usmā vūpasantā , indriyāni paribhinnāni .Yvāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno , tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , vacīsaṅkhārā , cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , āyu aparikkhīṇo , usmā avūpasantā , indriyāni aparibhinnānī ’’ ti ( ma . ni .1.457).
Nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana ‘‘ saṅkhatā ’’ tipi ‘‘ asaṅkhatā ’’ tipi ‘‘ lokiyā ’’ tipi ‘‘ lokuttarā ’’ tipi na vattabbā .
Kasmā ?
Sabhāvato natthitāya .
Yasmā pana samāpajjantassa
V1.263 vasena samāpanno nāma hoti , tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati , no anipphannāti .‘‘ Iti santā samāpatti , ayaṃ ariyanisevitā ;
Diṭṭheva dhamme nibbānamiti saṅkhamupāgatā ’’ ti .
Nirodhasamāpattiñāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .